scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

Дзеепрыслоўі на «-(ў)шы» ў беларускіх народных гаворках

Ю. Ф. Мацкевич; Е. И. Грынавецкене

Full text

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, ХХХ (1993) PERIFERINĖS LIETUVIŲ KALBOS TARMĖS Ю. O. МАЦКЕВЧ, Е. И. ГРЫНАВЕЦКЕНЕ ДЗЕЕПРЫСЛОУ! НА -(У)ШЫ У BEJAPYCKIX НАРОДНЫХ ГАВОРКАХ У дыялектнай картатэцы "Слоуйка Genapyckix гаворак пауночна-заходняй Беларус! i se пагранчча” знаходзщца нямала да гэтага часу яшчэ не выкарыстанага матэрыялу, у якюм шырока адлюстроуваюцца ужыванне i функцы! дзеепрыслоуных зваротау прошлага часу 3 суфиксам -(улиы. Усе яны Утвораны ад пераходных i непераходных дзеясловау закончанага i незакончанага трывання (у тым лу i ад зваротных, а таксама - 3 адмоуем не-). У залежнаси! ад функцыянальнай спецыф!к! яны падзяляюциа на TPH групы, якя адрознваюцца адна ад адной асабл!васцям! свайго утварэння. Да першай групы адносяцца звароты на -(Yhuw, як1я `Ужываюцца У функцы! выказнка без дзеяслоунай звязк! ёсць. Яны абазначаюць рэзультат прошлага дзеяння, BHHIK якога працягваециа у сучасным, напр.: К’удры аброшшы травой. Кудзялянцы (Kudelionys) Шальч.; Нас мужям добрым box адзяушы. Mani Астр.; Сын 3 нявесткай спальню заняушы. Валынцы В. — Дзв; Ты ад майго вазона, адламаущы ст. Мал! Астр.; Брата убщ, а братага астаушыся. Banixae Cano В. — Дзв; Яна запрацаваушыся. Ахрэмауцы Брасл.; Дрэва у балош! завалушыся. Лоск Валож.; Курыца загадзЕушыся. Альхоука Навагр.; Агурцы не абышоушы. Mani Астр.; Я max не гаварыушы. Старыя Смлычн: Воран.; Зярнё y гарэху яшчэ не дайшоушы. Мал! Астр.; Сена aww не высахшы. Граужышк! Am. Да гэтай групы адносяцца таксама адпаведные звароты, AKiM уласшва дэтэрм1наваны BHHIK рэзультатыунага дзеяння, напр.: Яна вышаушы да ypava. Вял!кае Cano В. — Дзв.; Я сама даяркай рабтушы. Ёдлаычы Брасл.; Дзе ты дзеушы рубашку. Жыдзевчы yey. У аналаг!чных выпадках нярэдка сустракаюцца i дэтэрмнанты, напр.: Я быушы кал/сь чалавек, а цятер старая ужо. Кудзялянцы Шальч.; Я лён рваушы, але дауно. Рагулиик! Дауг. Я ужо сёням даваушы. Граужышк: Ашм.; Без мужа дауно астаушыся. Мал! Астр.; Сягодня яна эту сукню адзеушы. Mani Астр.; Цяпер яго атправбушы на мора. Banikae Cano В. — Дзв. i Cycrpakaiouua выпадк! ужывання дзеепрыслоуных зваротау, AKIA перадаюць паслядоунасць завершаных дзеяняу, напр.: Я xe паклаушы i падушкам аблажыушы. Бакшты 1уеу.; Сабака пятуха ганяушы i nepa пнадраущы. Граужышк: Ашм.; Сена ён скасушы, але не высахшы. Жыл! 1yey.; Яны жыушы У Латай i паехаушы туды. Рагулиик! Дауг. 105 Да друг@й : AHA) Sy Alix VV Функцы: выказнка выступаюць седина iy EEE Эанаможным дзеясловам быць у форме прошлага часу. Яны перадаюць закончанае дзеянне, абмежаванае _У часе, напр.: Я шафу быу аткрыушы. Лоск Валож.; На nayscom рублей был! яго асудзУшы, Стральцы (Šauliai) Шальч.; Мядовая раса была жыта аблушы. Лйсна В. — Дзв; Я быу вушы адмаразбушы. Ахрэмауцы Брасл.; Парцзаны был завязаушы бой. Kuni 15653 Ве нло уши 3 ned, Пя шк! Воран:; Мы был! дастаушы грошы. Крэва Смарг.; Мы был! замарынаваушы троха казлякоу Citipua ЧТ бк Трах; Komi y шкаф Gary забраушыся. Паляцкишк1 Воран.; buy паиук забраушыся У пастку. Валынцы В. — Дзв.;; Яна была астаушьыс! Y лесг. Впинева Смарг.; Яно было ni загнушы. Паляцкиик! Воран.; Я не была глядзеушы. Мал! Астр.; Парасятам не была даваушы. Альхоука Навагр. Таксама, як i У першай групе, тут часта ужываюцца дэтэрмнатывы часавай акрэсленасш, напр.: Я Ужо была задрамаушы. Старыя Трок! (Senieji Trakai) Трак.; Я Уже быу ажанушыс; Буды В. — Дзв.; Учора я яшчэ ne гнаушы быу. Альхоука Навагр.; Я была яшчэ нееушы. Ахрэмауцы Брасл.; Ён тады вытушы быу. Вишнева Смарг.; Там ён на некальк! Guy выехаушы. Настаниик! Смарг.; Амярицвеущы нага была цэлы дзень. Валынцы В. — ее Рака той гот была высахшы. Груздава Паст. У трэцюю групу выдзяляюцца дзеепрыслоуныя звароты У саставе складаназалежных сказау. Сярод ix найбольшую групу складаюць складаназалежныя сказы 3 даданым умовы. У такх канструкцыях выражаецца не рзальнае, а умоуна-пажадальнае-аптатыунае значэнне, напр.: Каб я быушы, я яго не дапусцшы, каб жан/Уся. Мал! Астр.; Kab жыушы разам, ён me заб\ушы быу бы. Mani Астр.; I Gary бы ездзшы иятер, каб’ не захварзушы. Ёдлавчы Брасл.; Kan я жыушы пры дзерзун!, то толька якую старую быу бы Узяушы. Ахрэмауцы Брасл.; Kan не даушы атрацыю pabiys, быу бы жыушы. Ахрэмауцы Брасл.; Кап тата Guy бы мне даушы, то i я вырабтушы бы шкуру. Kuni Iyey.; Kab ён Gary бы не браушы, то не быу бы палажыушы. Паляцкиик1 Воран.; Ka6 мяне была Верка стсаушы, я была 6 у кандуктара узнаушы. Ахрэмауцы Брасл. Акрамя дзеепрыслоуных зваротау наяунасш!, У галоуным i даданым сказах адзначаны выпадк!, кал: у адным з сказау ужываецца форма прошлага часу дзеяслова, напр.: Хацела, кап хату ей был адаушы. Мал! Астр.; Добра, што закрыу, а то был! п выскачыушы вочы. Паляцкиик! Воран.; Учора не вдзла 6ainoy, была п сабаку адаушы. Граужышк! Aum; Тады палерм не меу, Guy бы затсаушы. Coma Смарг.; Kab добра жыушы, не гаварыу. бы. так. Ёдлавчы Брасл.; Kan сказау, была п хустачку даушы. Паляцкишк! Воран.; А я была 6 дагаварыушыся, kab знала п, што мне дал! comxi. Саланое Bin. Зредку знаходз!м падобныя канструкцы! 3 адценнем пажадання: Чы не леляй было п, kab мяне Божзнка забраушы. Паляцкишк! Воран.; Хацела, кап хату ей был! б адаушы. Мал! Астр. 106 Сантакс! чныя звароты падобных ag: fon i я Genapyckim mT a Kap ą Ya аментары!, — 41 i ] м. = на - (вши Y re 8451 ie диёва-зах [ADH „ HSM. ut SP а acy НЭ Bi ix | о ев цы HKi (Kya nd Pr, An Ji "2057 297). bk el oe сумежным польск1м гаворкам (Nitsch. DJP, 461; Turska. JJCh,56), а таксама польск1м 1 pycKiM гаворкам на тэрыторы! Лётвы i Латви (Semjonova,320; Новгородов, 369-389; Паршута, 80-86; Немченко, 82). Канструкцы! такога тыпу шырока вядомы у литоускай л!таратурнай мове, дзе AHH яуляюцца нарматыуным: (: Aš {еп ilgai gyvenęs = Я там доуга жыушы; Jis buvo tris dienas nevalges = Ён Guy тры дн! няеушы; Jei būtume žinoję, būtume педауе = Кали 6 знал, не дал! бы), у лтоускх гаворках, у старажытных JŪTOYCKIX помшках, таксама У латышск1м народным фальклоры (Sližienė. SAVF, 81-93; SliZiené. SVFS, 63-84; LKG, Т.2, 141-161; ГЛЯ, 215-217; Ambrazas. LKDIS, 173174; Амбразас. ССПБЯ, 186; Endzelins. LVG, 1013-1014; MLLVG, T.1, 590). | Разглядаемыя канструкцы: маюць глыбок!я каран!. Яны уласшвы старажытнарускай мове (Кузнецов. ИГРЯ, 195 i наст., 244-248). Адпаведныя литоускя звароты Узыходзяць да перфектных часавых форм старагрэчаскай мовы (КС, T.2, 150). Услед за выказванням! розных вучоных можна сцвярджаць, што як ва усходнеславянскх, так i у балтыйскх мовах AHH разывал!ся незалежна як самастойныя 1,несумненна, з’яуляюцца старажытнай агульнасцю балта-славянск!х Moy. Аднак, болыш прыкметнае 1х захаванне i ужыванне у пауночна-заходн!м Genapyckim apsane (i асаблва на тэрыторы! беларуска- ` польска-л!тоускага пагран!чча) дае падставу меркаваць, што гэтыя звароты або BuHIK балтыйскага субстрату, або — моуных кантактау сумежных тэрыторый, або таго 1 другога. 2 Скарачэни! крынщ i airapatypu I Астр. — Астравецк! раёи: Mani Ашм. — Ашмянск! раён: Граужышк! Брасл. — Браслауск! раён: Ахрэмауцы, Ёдлавчы Валож. — Валожынск! раён: Лоск В.-Дзв. — Верхнедзвшск! раён: Буды, Валынцы, Banikae Cano, Лёсна Bin. — Binencki раён: Саланое Воран. — Воранауск! раён: Паляцкиики, Старыя См!лычн! Дауг. — Jayraynincki раён: Рагулиию lyey. — Iyeycxi раён: Бакшты, Жыдземчы, Kuni 107 Навагр. — Навагрудск! раён: Альхоука Паст. — Пастауск! раён: Груздава Смарг. — Смаргонск! раён: Вишнева, Крэва, Настанйик! Трак. — Тракайск! раён: Старые Троки (Senieji Trakai) Шальч. — Шальчыннск! (Šalčininkų) раён: Кудзялянцы (Kudelionys), Стральцы (Šauliai) II Ambrazas LKDIS — Ambrazas V. Lietuviy kalbos dalyviy istoriné sintaksé. Vilnius, 1979. Endzelins ГУС — Endzelins J. Latviešu valodas gramatika. Riga, 1951. LKG — Lietuviy kalbos gramatika. T. 2. V., 1971. MLLVG — Mūsdienu latviešu Шегагаз valodas gramatika. T. 1. Riga, 1959. Nitsch DJP — Nitsch К. Dialekty jezyka polskiego / Gramatyka jezyka polskiego. Krakéw, 1923. Semjonova — Semjonova М. Par vienu Latgales krievu izlok3nu ipatnibu / Latvijas PSR ZA Valodas un literatiiras instituta raksti. T. 6. Riga, 1958. SliZiené SAVF — Sliziené М. Apie sudurtines atliktines veiksmažodžių laiky ir nuosaky formas lietuviy literatūrinėje kalboje / Lietuvių kalbos morfologiné sandara ir jos raida. V., 1964. Sližienė SVFS — Sližienė N. Lietuvių literatūrinės kalbos: sudurtinių veiksmažodžių formų struktūra // Lietuvių kalbos gramatinė sandara. V., 1967, Turska JJCh — Turska H. Jezyk Jana Chodžki. Wilno, 1930. : Амбразас ССПБЯ — Амбразас В. Сравнительный синтаксис причастий балтийских языков. Вильнюс, 1990. ДАБМ — Дыялекталагчны атлас беларускай мовы. Mincx, 1963 ( i Каментарый. ГЛЯ — Грамматика литовского языка. Вильнюс, 1985. Кузнецов П. С. Историческая грамматика русского языка. Москва, 1953. Кузьмина, Немченко СПФРГ — Кузьмина И. Б., Немченко Е. В. Синтаксис причастных форм в русских говорах. Москва, 1971. Немченко — Немченко В. Русские старожилы Литвы и их говоры || Kalbotyra. T. 7. V., 1963. Новгородов — Новгородов М. А. Образование и употребление деепричастия в старожильческом русском говоре Дагдского района Латвийской ССР || Ученые записки Московского гос. пед. института. Москва, 1959. T. 134. 369 389. Паршута — Паршута Ю. М. Употребление деепричастия на -SZy, -WSZy в роли сказуемого в польском говоре вилянского района Латвийской ССР | Kalbotyra. T. 8. V., 1963. 108 BOTOJO LAIKO VEIKIAMIEJI DALYVIAI SU PRIESAGA -(5у BALTARUSIŲ ŠNEKTOSE Reziumė Straipsnyje nagrinėjamos sintaksinės funkcijos būtojo laiko veikiamųjų dalyvių su priesaga -(и)5у, vartojamų šiaurvakarinėse baltarusių šnektose ir užfiksuotų baltarusių šnektų ir jų paribio žodyne (”Слоуник беларуских гаворак пауночна-заходняй Беларус! и se пагран!чча”. T. 1-5, Минск, 1979-1986). Skiriamos trys jų grupės. Pirmajai jų priskiriamos konstrukcijos be jungties &cus, žyminčios praeities veiksmą, besitęsiantį ir dabar (pvz., Кудры абрбшшы травбй), antrajai — turinčios jungtį Guy (быушы) ir rodančios veiksmą, vykusį praeityje (pvz., Buy пацук забраушыся у пастку), trečiajai — turinčios tariamosios nuosakos jungtį Guy бы (была бы, быушы бы) ir nusakančios tariamą ar pageidaujamą veiksmą (pvz., Хацела, кап хату ей были пацаушы). Straipsnyje konkrečiais pavyzdžiais parodoma, jog analogiškos sintaksinės konstrukcijos vartojamos ir kai kuriose kitose baltarusių ir lenkų paribio šnektose Lietuvoje ir Baltarusijoje. Kitur slavų kalbose jos jau neužfiksuotos. Šio tipo sintaksinės konstrukcijos lietuvių tarmėse gyvai vartojamos, о bendrinėje kalboje jos yra norminės. Straipsnio išvados patvirtina mintį, kad tai sena baltų ir slavų kalbų bendrybė. Kartu teigiama, kad kalbamose slavų šnektose ji galėjo išlikti arba dėl jų geografinio artumo su Lietuva ir glaudžių jų kalbinių kontaktų, arba kaip baltų substratas jose, arba kaip ir vieno, ir antro padarinys. 109