Дзеепрыслоўі на «-(ў)шы» ў беларускіх народных гаворках

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXX (1993) PERIFERINĖS LIETUVIŲ KALBOS TARMĖS Ю. Ф. МАЦКЕВІЧ, Е. И. ГРЫНАВЕЦКЕНЕ I gerundi in –(ў)шы nei dialetti popolari bielorussi Nella schedatura dialettale del «Dizionario dei dialetti bielorussi della Bielorussia nord-occidentale e delle zone di confine» si trova molto materiale finora ancora inutilizzato, nel quale sono ampiamente documentati l’uso e le funzioni delle costruzioni gerundiali al passato con il suffisso -(ў)шы. Sono tutte formate da verbi transitivi e intransitivi, perfettivi e imperfettivi (anche da verbi riflessivi e, inoltre, con la negazione не-). In base alle loro specificità funzionali, si suddividono in tre gruppi, che si differenziano tra loro per le caratteristiche della formazione. Al primo gruppo appartengono le costruzioni in -(ў)шы, usate come predicato senza la copula verbale ёсць. Indicano il risultato di un’azione passata, il cui effetto perdura nel presente, ad es.: Кудры аброшыў травой. Kudelionys, Šalčininkai; Нас муж'мі добрымі Бог адзяліўшы. Maliai, Astravas; Сын з нявесткай спальню заняўшы. Valyncy, V.–D.; Ты ал майго вазона адламушы ліст. Maliai, Astravas; Брата ўбі, а братова адступіўшы. Vialikaje Siala, V.–D.; Яна запрацаваўшыся. Achremaŭcy, Brėst; Дрэва ў балюці заваліўшыся. Losk, Valožyn; Курыца загалізіўшыся. Alchoŭka, Navahrudak; Агурын не абышоўшы. Maliai, Astravas; Я так не гаварыўшы. Staryja Smilhi, Varėna; Зарэчча ў агарод яшчэ не дайшоўшы. Maliai, Astravas; Сена яшчэ не высахшы. Graŭžyškės, Ašmena. A questo gruppo appartengono anche le costruzioni aggiunte, caratterizzate da un risultato determinato dell’azione risultativa, ad es.: Яна выйшаўшы да ўрача. Vialikaje Siala, V.–D.; Я сама даяркай рабіўшы. Jelday̆ičy, Brėst; Дзе ты дзеўшы рубашку. Žydevičy, Iŭje. In casi analoghi si incontrano spesso anche determinanti, ad es.: Я быўшы калісь чалавек, а цяпер старая ўдова. Kudelionys, Šalčininkai; Я лён веяўшы, але даўно. Raguliškės, Daugai. Я ўжо сівым давёўшы. Graŭžyškės, Ašmena; Без мужа даўно астаўшыся. Maliai, Astravas; Сюды яна гэтую сукню адзеўшы. Maliai, Astravas; Цяпер яго апранаўшы на мора. Vialikaje Siala, V.–D. Si incontrano casi d’uso di costruzioni gerundiali che esprimono una successione di azioni compiute, ad es.: Я не паклаўшы і падушкамі аблажыўшы. Bašty, Iŭje; Сабака пятуха гаўкнуўшы і пер'я надраўшы. Graŭžyškės, Ašmena; Сена ён скосіўшы, але не высахшы. Žyliai, Iŭje; Яны жыўшы ў Латвіі і паехаўшы туды. Raguliškės, Daugai. 105 Al secondo gruppo appartengono costruzioni verbali nelle quali l’indicatore condizionale а è il verbo essere al passato. Esprimono un’azione compiuta e circoscritta nel tempo, ad es.: Я шабу быў атрадчыкам. Losk, Valožyn; На пяцьсот рублёў былі яго асудзілі. Staryja (Sauliai), Šalčininkai; Малая раса была жыта абліўшы. Lisna, V.–D.; Я быў вучым адмарозіўшы. Achremaŭcy, Brėst; Парцізаны былі залезаўшы бой. Žyliai, Iŭje; Мы былі дастаўшы грошы. Kreva, Smorgon; Мы былі замарынаваўшы троха казлякоў. Slavnia, Trakai; Кот у шафу быў забраўшыся. Palacškiškės, Varėna; Быў паук забраўшыся ў пастку. Valšyn, V.–D.; Яна была астаўшыся ў лесі. Višneva, Smorgon; Яно было ні загаіўшы. Palacškiškės, Varėna; Я не была глядзеўшы. Maliai, Astravas; Парасятам не была давучы. Alchoŭka, Navahrudak. Come nel primo gruppo, anche qui sono frequenti le costruzioni verbali in funzione di determinazione, ad es.: Я ужо была замармаўшы. Staryja Trakai (Senieji Trakai), Trakai; Я ужо быў ажаніўся. Buda, V.–D.; Учора я яшчэ не знайшоў быў. Alchoŭka, Navahrudak; Я была лячыўшы. Achremaŭcy, Brėst; Ён малы выпіўшы быў. Višneva, Smorgon; Там ён на неколькі быў выехаўшы. Nistaniškės, Smorgon; Амальцвёрды нага была цэлы дзень. Valšyn, V.–D.; Рана той год было высахшы. Gruzdava, Pastavy. Nel terzo gruppo si distinguono le costruzioni gerundiali inserite in frasi complesse subordinate. Tra queste, il gruppo più numeroso è costituito dalle frasi complesse con una subordinata condizionale. Tali costruzioni esprimono non un valore reale, ma condizionale-desiderativo-ottativo, ad es.: Каб я быўшы, я яго не дапусціўшы, каб жаніўся. Maliai, Astravas; Каб жаніўся разом, ён не забіўшы быў бы. Maliai, Astravas; І быў бы ездзіўшы цэлы, каб не захварэўшы. Jelday̆ičy, Brėst; Калі я жыўшы тры дзеры, то толька якую старую быў бы ўзняўшы. Achremaŭcy, Brėst; Калі не даўшы апірацыю рабіць, быў бы жыўшы. Achremaŭcy, Brėst; Калі тата быў бы мне даўшы, то і я вырабіўшы бы шкуру. Žyliai, Iŭje; Каб ён быў бы не браўшы, то не быў бы паляўшы. Palacškiškės, Varėna; Каб мне была Верка спісаўшы, я была б у кандуктары ўзняўшы. Achremaŭcy, Brėst. Oltre alle costruzioni gerundiali in presenza, nel periodo principale e in quello subordinato si rilevano casi in cui in una delle frasi si usa la forma passata del verbo, ad es.: Хацела, каб хату ёй былі адаўшы. Maliai, Astravas; Добра, што закрыў, а то былі б выскачылі вочы. Palacškiškės, Varėna; Учора не відзела бліноў, была б сабаку адаўшы. Graŭžyškės, Ašmena; Тады паперкі не меў, быў бы запісаўшы. Saly, Smorgon; Каб добра жыўшы, не гаварыў бы так. Jelday̆ičy, Brėst; Каб сказаў, была б хустачку даўшы. Palacškiškės, Varėna; А я была б дагаварыўшыся, каб знала, што мне далі соткі. Salanava, Vilnius. Talvolta si trovano costruzioni simili con una sfumatura desiderativa: Чы не летай было б, каб мне Божанка забраўшы. Palacškiškės, Varėna; Хацела, каб хату ёй былі б адаўшы. Maliai, Astravas. 106 Le costruzioni sintattiche di formulazione simile sono di norma note anche nei dialetti bielorussi limitrofi (ДАБМ. Карта № 205; Каментарыі, 741 e segg.). Le costruzioni in -/вши con funzione di predicato nei dialetti russi nord-occidentali sono state studiate in modo approfondito nel noto lavoro di I.B. Kuzmina e E.V. Nemchenko (Кузьмина, Немченко. СПФР, 116–223, 295–297). Le costruzioni in esame sono note anche nei dialetti polacchi limitrofi (Nitsch. DJP, 461; Turska. JJCh,56), nonché nei dialetti polacchi e russi sul territorio della Lituania e della Lettonia (Semjonova,320; Новгородов, 369–389; Паршута, 80–86; Немченко, 82). Costruzioni di questo tipo sono ampiamente diffuse nella lingua letteraria lituana, nella quale sono normative (Aš ten ilgai gyvenęs = «Io lì ho vissuto a lungo»; Jis buvo tris dienas nevalgęs = «Era da tre giorni che non mangiava»; Jei būtume žinoję, būtume nedavę = «Se lo avessimo saputo, non avremmo dato»), nei dialetti lituani, nei testi lituani antichi e anche nel folclore popolare lettone (Sliziēne. SAVF, 81–93; Sliziēne. SVFS, 63–84; LKG, T.2, 141–161; ГЛЯ, 215–217; Ambrazas. LKDĮS, 173–174; Амбразац. ССПБЯ, 186; Endzelins. LVG, 1013–1014; MLLVG, T.1, 590). Le costruzioni in esame hanno radici profonde. Sono proprie della lingua (Кузнецов. ИГРЯ, 195 e segg., 244–248). Le costruzioni lituane corrispondenti risalgono alle forme temporali perfettive del greco antico (LKG, T.2, 150). Sulla base delle affermazioni di diversi studiosi si può sostenere che, tanto nelle lingue slave orientali quanto in quelle baltiche, esse si siano sviluppate indipendentemente come strutture autonome e siano, senza dubbio, una caratteristica antica comune alle lingue baltiche e slave. Tuttavia, la loro conservazione e il loro uso più marcati nell’area nord-occidentale bielorussa (e soprattutto nella zona di confine tra Bielorussia, Polonia e Lituania) inducono a ritenere che queste costruzioni siano dovute a un substrato baltico, oppure ai contatti linguistici tra territori limitrofi, o a entrambi i fattori. Abbreviazioni delle fonti e della bibliografia I Astr. – distretto di Astraviec: Mali Ašm. – distretto di Ašmiany: Hraŭžyški Bras. – distretto di Brasłaŭ: Achrėmaŭcy, Jedlavičy Valož. – distretto di Valožyn: Losk V.-Dzv. – distretto di Verchniadzvinsk: Budź, Valyncy, Vialikaje Sialo, Lisna Vil. – distretto di Vilejka: Salacoe Voran. – distretto di Voranava: Palecishki, Staryja Smil’hiny Daug. – distretto di Daugavpils: Raguliški Ivjeŭ. – distretto di Ivje: Bašty, Žydzevičy, Žyli 107 Navahrudak — distretto di Navahrudak: Alchouka Pastavy — distretto di Pastavy: Hruzdava Smorgon — distretto di Smorgon: Višneva, Kreva, Nistenishki Trakai — distretto di Trakai: Vecchia Trakai (Senieji Trakai) Šalčininkai — distretto di Šalčininkai: Kudėnai (Kudelionys), Šauliai (Šauliai) II Ambrazas LKDIS — Ambrazas V. Lietuvių kalbos dalyvių istorinė sintaksė. Vilnius, 1979. Endzelins LVG — Endzelīns J. Latviešu valodas gramatika. Rīgā, 1951. LKG — Grammatica della lingua lituana. Vol. 2. V., 1971. MLLVG — Grammatica della lingua letteraria lettone moderna. Vol. 1. Riga, 1959. Nitsch DJP — Nitsch K. Dialetti della lingua polacca // Grammatica della lingua polacca. Cracovia, 1923. Semjonova — Semjonova M. Su una particolarità dei dialetti russi di Latgale // Scritti dell’Istituto di lingua e letteratura dell’Accademia delle scienze della RSS Lettone. Vol. 6. Riga, 1958. Sližienė SAVF — Sližienė N. Sulle forme composte dei tempi e dei modi perfettivi dei verbi nella lingua letteraria lituana // Struttura morfologica della lingua lituana e il suo sviluppo. V., 1964. Sližienė SVFS — Sližienė N. Struttura delle forme verbali composte della lingua letteraria lituana // Struttura grammaticale della lingua lituana. V., 1967. Turska JJCh — Turska H. Język Jana Chodźki. Wilno, 1930. Ambrazas SSPY — Ambrazas V. Sintassi comparata dei participi delle lingue baltiche. Vilnius, 1990. ДАБМ — Atlante dialettologico della lingua bielorussa. Minsk, 1963 (e Commentari). ГЛЯ — Грамматика литовского языка. Вильнюс, 1985. Кузнецов П. С. Историческая грамматика русского языка. Москва, 1953. Kuzmina, Nemčenko СПФРГ — Kuzmina I. B., Nemčenko E. V. Sintassi delle forme participiali nei dialetti russi. Mosca, 1971. Nemčenko — Nemčenko V. I russi residenti di lunga data in Lituania e i loro dialetti // Kalbotyra. Vol. 7. V., 1963. Novgorodov — Novgorodov M. A. Formazione e uso del gerundio nel dialetto russo degli antichi residenti del distretto di Dagda della RSS Lettone // Annali scientifici dell’Istituto pedagogico statale di Mosca. Mosca, 1959. Vol. 134, 369-389. Paršuta — Paršuta Ju. M. L’uso del gerundio in -szy, -wszy con funzione di predicato nel dialetto polacco del distretto di Vilnius della RSS di Lettonia // Kalbotyra. Vol. 8. V., 1963. 108 PARTICIPI ATTIVI DEL PASSATO CON IL SUFFISSO -(ųšy NELLE PARLATE BIELORUSSE Riassunto L’articolo esamina le funzioni sintattiche dei participi attivi del passato con il suffisso -(ų)šy, usati nelle parlate bielorusse nord-occidentali e registrati nel dizionario delle parlate bielorusse e delle zone di confine («Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі и яе пагранічча». T. 1-5, Минск, 1979-1986). Se ne distinguono tre gruppi. Al primo gruppo appartengono costruzioni prive della copula ёсьць, che denotano un’azione passata che continua tuttora (per es., Ку́дры абро́шшы траво́й); al secondo, quelle con la copula быў (быўшы), che indicano un’azione avvenuta nel passato (per es., быў пацук забраўшыся ў пастку); al terzo, quelle con la copula del modo condizionale быў бы (была бы, быўшы бы), che denotano un’azione ipotetica o desiderata (per es., Хацела, каб хату ёй былі пацаўшы). L’articolo mostra, mediante esempi concreti, che costruzioni sintattiche analoghe sono usate anche in alcune altre parlate di confine bielorusse e polacche in Lituania e in Bielorussia. Non sono più attestate altrove nelle lingue slave. Costruzioni sintattiche di questo tipo sono tuttora vive nei dialetti lituani e sono normative nella lingua standard. Le conclusioni dell’articolo confermano l’ipotesi che si tratti di un’antica caratteristica comune alle lingue baltiche e slave. Si afferma inoltre che essa potrebbe essersi conservata nelle parlate slave in questione per la loro vicinanza geografica alla Lituania e gli stretti contatti linguistici, oppure come substrato baltico, oppure come risultato di entrambi i fattori. 109