scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

Дзеепрыслоўі на «-(ў)шы» ў беларускіх народных гаворках

Ю. Ф. Мацкевич; Е. И. Грынавецкене

Full text

LITVÁN NYELVÉSZETI KÉRDÉSEK, ХХХ (1993) PERIFERIKUS LITVÁN NYELV NYELVJÁRÁSAI Ю. O. МАЦКЕВЧ, Е. И. ГРЫНАВЕЦКЕНЕ ДЗЕЕПРЫСЛОУ! НА -(У)ШЫ У BEJAPYCKIX НАРОДНЫХ ГАВОРКАХ У дыялектнай картатэцы "Слоуйка Genapyckix гаворак пауночна-заходняй Беларус! i se пагранчча” знаходзщца нямала да гэтага часу яшчэ не выкарыстанага матэрыялу, у якюм шырока адлюстроуваюцца ужыванне i функцы! дзеепрыслоуных зваротау прошлага часу 3 суфиксам -(улиы. Усе яны Утвораны ад пераходных i непераходных дзеясловау закончанага i незакончанага трывання (у тым лу i ад зваротных, а таксама - 3 адмоуем не-). У залежнаси! ад функцыянальнай спецыф!к! яны падзяляюциа на TPH групы, якя адрознваюцца адна ад адной асабл!васцям! свайго утварэння. Да першай групы адносяцца звароты на -(Yhuw, як1я `Ужываюцца У функцы! выказнка без дзеяслоунай звязк! ёсць. Яны абазначаюць рэзультат прошлага дзеяння, BHHIK якога працягваециа у сучасным, напр.: К’удры аброшшы травой. Кудзялянцы (Kudelionys) Шальч.; Нас мужям добрым doboz адзяушы. Mani Астр.; Сын 3 нявесткай спальню заняушы. Валынцы В. — Дзв; Ты ад майго вазона, адламаущы ст. Malac! Csillag. ; A testvért megölték, a testvér pedig megmaradt. Banixae Cano V. —Dzv; Jana dolgozni kezdő. Ahremaucy Braszl. ; Fa a balosban! завалушыся. Лоск Валож.; Курыца загадзЕушыся. Альхоука Навагр.; Агурцы не байлга? Мани Астр. ; Би max не гаварыушы. Старыя Смлычн: Воран. ; Зярнё y гарэху яшчэ не дайшоушы. Мал! Астр. ; Сена aww не высахшы. Граужышк! Am. Да гэтай групы адносяцца таксама адпаведные звароты, AKiM уласшва дэтэрм1наваны BHHIK рэзультатыунага дзеяння, напр.: Яна вышаушы да ypava. Вял!кае Cano В. — Дзв.; Я сама даяркай рабтушы. Ёдлаычы Брасл.; Дзе ты дзеушы рубашку. Жыдзевчы yey. У аналаг!чных выпадках нярэдка сустракаюцца i дэтэрмнанты, напр.: Я быушы кал/сь чалавек, а цятер старая ужо. Кудзялянцы Шальч.; Я лён рваушы, але дауно. Рагулиик! Дауг. Я ужо сёням даваушы. Граужышк: Ашм.; Без мужа дауно астаушыся. Мал! Астр.; Сягодня яна эту сукню адзеушы. Mani Астр.; Цяпер яго атправбушы на мора. Banikae Cano В. — Дзв. i Cycrpakaiouua выпадк! ужывання дзеепрыслоуных зваротау, AKIA перадаюць паслядоунасць завершаных дзеяняу, напр.: Я xe паклаушы i падушкам аблажыушы. Бакшты 1уеу.; Сабака пятуха ганяушы i nepa пнадраущы. Граужышк: Ашм.; Сена ён скасушы, але не высахшы. Жыл! 1yey. ; Яны жыушы У Латай i паехаушы туды. Рагулиик! Дауг. 105 Да друг@й : AHA) Sy Alix VV Функцы: выказнка выступаюць седина iy EEE Эанаможным дзеясловам быць у форме прошлага часу. Яны перадаюць закончанае дзеянне, абмежаванае _У часе, напр.: Я шафу быу аткрыушы. Лоск Валож.; На nayscom рублей был! яго асудзУшы, Стральцы (Lövészek) Шальч.; Мядовая раса была жыта аблушы. Лйсна В. — Дзв; Я быу вушы адмаразбушы. Ахрэмауцы Брасл.; Парцзаны был завязаушы бой. Kuni 15653 Ве нло уши 3 nem, Пя шк! Воран:; Мы был! дастаушы грошы. Крэва Смарг.; Мы был! замарынаваушы троха казлякоу Citipua ЧТ бк Трах; Komi y шкаф Gary забраушыся. Паляцкишк1 Воран.; buy паиук забраушыся У пастку. Валынцы В. — Дзв.;; Яна была астаушьыс! Y лесг. Впинева Смарг.; Яно было ni загнушы. Паляцкиик! Воран.; Я не была глядзеушы. Мал! Астр.; Парасятам не была даваушы. Альхоука Навагр. Таксама, як i У першай групе, тут часта ужываюцца дэтэрмнатывы часавай акрэсленасш, напр. : Я Ужо была задрамаушы. Старыя Трок! (Senieji Trakai) Трак.; Я Уже быу ажанушыс; Буды В. — Дзв.; Учора я яшчэ ne гнаушы быу. Альхоука Навагр.; Я была яшчэ нееушы. Ахрэмауцы Брасл.; Ён тады вытушы быу. Вишнева Смарг.; Там ён на некальк! Guy выехаушы. Настаниик! Смарг.; Амярицвеущы нага была цэлы дзень. Валынцы В. — ее Рака той гот была высахшы. Груздава Паст. У трэцюю групу выдзяляюцца дзеепрыслоуныя звароты У саставе складаназалежных сказау. Сярод ix найбольшую групу складаюць складаназалежныя сказы 3 даданым умовы. У такх канструкцыях выражаецца не рзальнае, а умоуна-пажадальнае-аптатыунае значэнне, напр.: Каб я быушы, я яго не дапусцшы, каб жан/Уся. Мал! Астр. ; Kab жыушы разам, ён me заб\ушы быу бы. Mani Астр. ; I Gary бы ездзшы иятер, каб’ не захварзушы. Ёдлавчы Брасл.; Kan я жыушы пры дзерзун!, то толька якую старую быу бы Узяушы. Ахрэмауцы Брасл. ; Ha a kutya nem ugatta volna meg a pávát, az élne. Ахрэмауцы Брасл. ; Ha az apám nekem adta volna a kutyát, én is megnyúztam volna a bőrt. Kuni Iyey. ; Ha ő nem vette volna el Garit, nem feküdt volna le. Паляцкиик1 Воран. ; Ha nekem lett volna Verka, én a kalauznál ismertem volna meg. Ахрэмауцы Брасл. A határozói igeneves szerkezeteken kívül a jelenlétet jelző адзначаны выпадк!, кал: у адным з сказау ужываецца форма прошлага часу дзеяслова, напр.: Хацела, кап хату ей был адаушы. Мал! Астр.; Добра, што закрыу, а то был! п выскачыушы вочы. Паляцкиик! Воран.; Учора не вдзла 6ainoy, была п сабаку адаушы. Граужышк! Aum; Тады палерм не меу, Guy бы затсаушы. Coma Смарг. ; Kab добра жыушы, не гаварыу. бы. так. Ёдлавчы Брасл. ; Kan сказау, была п хустачку даушы. Паляцкишк! Воран. ; А я была 6 дагаварыушыся, kab знала п, што мне дал! comxi. Саланое Bin. Зредку знаходз!м падобныя канструкцы! 3 адценнем пажадання: Чы не леляй Было, чтобы меня Боженька забрал. Поляки! Ворон. ; Хотела, чтобы ей дом был! б адаушы. Мал! Астр. 106 Сантакс! чныя звароты падобных ag: fon i я Genapyckim mT a Кап ą Ya аментары!, — 41 i ] м. = на - (вши Y re 8451 ie диёва-зах [ADH „ HSM. ut SP а acy НЭ Bi ix | о ев цы HKi (Kya nd Pr, An Ji "2057 297). bk el oe сумежным польск1м гаворкам (Nitsch. DJP, 461; Turska. JJCh,56), а таксама польск1м 1 pycKiM гаворкам на тэрыторы! Лётвы i Латви (Semjonova,320; Новгородов, 369-389; Паршута, 80-86; Немченко, 82). Канструкцы! такога тыпу шырока вядомы у литоускай л!таратурнай мове, дзе AHH яуляюцца нарматыуным: (: Aš {еп sokáig élt = Я там доуга жыушы; Három napig nem evett = Ён Guy тры дн! няеушы; Ha tudtuk volna, akkor педауе = Кали 6 знал, не дал! бы), у лтоускх гаворках, у старажытных JŪTOYCKIX помшках, таксама У латышск1м народным фальклоры (Sližienė. SAVF, 81-93; SliZiené. SVFS, 63-84; LKG, Т.2, 141-161; ГЛЯ, 215-217; Ambrazas. LKDIS, 173174; Амбразас. ССПБЯ, 186; Endzelins. LVG, 1013-1014; MLLVG, T.1, 590). | Разглядаемыя канструкцы: маюць глыбок!я каран!. Яны уласшвы старажытнарускай мове (Кузнецов. ИГРЯ, 195 i наст., 244-248). Адпаведныя литоускя звароты Узыходзяць да перфектных часавых форм старагрэчаскай мовы (КС, T.2, 150). Услед за выказванням! розных вучоных можна сцвярджаць, што як ва усходнеславянскх, так i у балтыйскх мовах AHH разывал!ся незалежна як самастойныя 1,несумненна, з’яуляюцца старажытнай агульнасцю балта-славянск!х Moy. Аднак, болыш прыкметнае 1х захаванне i ужыванне у пауночна-заходн!м Genapyckim apsane (i асаблва на тэрыторы! беларуска- ` польска-л!тоускага пагран!чча) дае падставу меркаваць, што гэтыя звароты або BuHIK балтыйскага субстрату, або — моуных кантактау сумежных тэрыторый, або таго 1 другога. 2 Скарачэни! крынщ i airapatypu I Астр. —Астравецк! раёи: Mani Ашм. — Ашмянск! раён: Граужышк! Брасл. — Браслауск! раён: Ахрэмауцы, Ёдлавчы Валож. — Валожынск! раён: Лоск V.-Dzw. —Felső-Dzviszk! járás: Budy, Valyinci, Banikae Cano, Ljoszna Bin. —Binecki járás: Szalanoje Воран. — Воранауск! раён: Паляцкиики, Старыя См!лычн! Дауг. — Jayraynincki раён: Рагулиию lyey. — Iyeycxi раён: Бакшты, Жыдземчы, Kuni 107 Навагр. — Навагрудск! раён: Альхоука Паст. — Пастауск! раён: Груздава Смарг. — Смаргонск! раён: Вишнева, Крэва, Настанйик! Трак. — Тракайск! раён: Старые Троки (Senieji Trakai) Šalč. —Šalčininkai! (Šalčininkų) kerület: Kudelionys (Kudzieniany), Šauliai (Strzelce) II Ambrazas LKDIS — Ambrazas V. Lietuvių kalbos dalyvių istorinė sintaksė. Vilnius, 1979. Endzelins ГУС — Endzelins J. Latviešu valodas gramatika. Riga, 1951. LKG — Lietuvių kalbos gramatika. 2. köt. V., 1971. MLLVG — Mūsdienu latviešu Шегагаз valodas gramatika. 1. köt. Riga, 1959. Nitsch DJP —Nitsch К. A lengyel nyelv dialektusai /A lengyel nyelv grammatikája. Krakkó, 1923. Semjonova —Semjonova М. Egy latgalei orosz nyelvjárási sajátosságról / A Lett SZSZK Tudományos Akadémiája Nyelvés Irodalomtudományi Intézetének tanulmányai. 6. köt. Riga, 1958. Sližienė SAVF —Sližienė М. Az összetett igeidőés módalakokról a litván irodalmi nyelvben / A litván nyelv morfológiai szerkezete és fejlődése. V., 1964. Sližienė SVFS —Sližienė N. A litván irodalmi nyelv: az összetett igealakok struktúrája // A litván nyelv grammatikai szerkezete. V., 1967, Turska JJCh — Turska H. Jezyk Jana Chodžki. Wilno, 1930. : Амбразас ССПБЯ — Амбразас В. Сравнительный синтаксис причастий балтийских языков. Вильнюс, 1990. ДАБМ — Дыялекталагчны атлас беларускай мовы. Mincx, 1963 ( i Каментарый. ГЛЯ — Грамматика литовского языка. Вильнюс, 1985. Кузнецов П. С. Историческая грамматика русского языка. Москва, 1953. Кузьмина, Немченко СПФРГ — Кузьмина И. Б., Немченко Е. В. Синтаксис причастных форм в русских говорах. Москва, 1971. Немченко — Немченко В. Русские старожилы Литвы и их говоры || Nyelvészet. T. 7. V., 1963. Новгородов — Новгородов М. А. Образование и употребление деепричастия в старожильческом русском говоре Дагдского района Латвийской ССР || Ученые записки Московского гос. пед. института. Москва, 1959. T. 134. 369 389. Паршута — Паршута Ю. М. Употребление деепричастия на -SZy, -WSZy в роли сказуемого в польском говоре вилянского района Латвийской ССР | Nyelvészet. T. 8. V., 1963. 108 BOTOJO IDŐ AKTÍV IGENEVEK SU KÉPZŐ -(5у A FEHÉROROSZ NYELVJÁRÁSOKBAN Összefoglaló A tanulmány az északnyugati fehérorosz nyelvjárásokban használt, a fehérorosz nyelvjárásokbsu an rögzített -(и)5у, múlt idejű aktív igenevek képzőjének szintaktikai ir funkcióit vizsgálja ir jų a határvidéki szótárban (”Слоуник беларуских гаворак пауночна-заходняй Беларус! и se пагран!чча”. T. 1-5, Минск, 1979-1986). Három csoportjuk különíthető el. Az első jų csoportba a kapcsolatot be jelölő &cus, a jelenben is folytatódó múltbeli cselekvést ir jelölő szerkezetek tartoznak (pl., Кудры абрбшшы травбй), a — második, amely a kapcsoló igét tartalmazza Guy (быушы) ir a múltban végbement cselekvést jelölő (pl., Buy пацук забраушыся у пастку), a harmadik, — amely a feltételes mód kapcsoló igéjét tartalmazza Guy бы (была бы, быушы бы) ir feltételezett kívánt ar cselekvést kifejező (pl., Хацела, кап хату ей были пацаушы). A tanulmány konkrét példákkal mutatja be, hogy analóg szintaktikai szerkezeteket a belarusz–lengir yel nyelvi peremvidék néhány más nyelvjárásábir an is használnak Litvániában ir Fehéroroszországban. Más szláv nyelvekben ezek már nem dokumentáltak. Az ilyen típusú szintaktikai szerkezetek a litván nyelvjárásokban elevenen használatosak, a о köznyelvben pedig normatívak. A tanulmány következtetései megerősítik azt a gondolatot, hogy ez a balti és szláv nyelvek régi közös ir sajátossága. Ezzel együtt azt állítják, hogy a tárgyalt szláv ji nyelvjárásokban fennmaradhattak vagy Litvániához való földrajzi közelségük és szoros nyelvi kapcsolataik miatt, vagy mint bennük jelen lévő balti szubsztrátum, vagy az egyik és a másik ir következmir ényeként. 109