scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

Дзеепрыслоўі на «-(ў)шы» ў беларускіх народных гаворках

Ю. Ф. Мацкевич; Е. И. Грынавецкене

Full text

LITHUANIAN KALBOTYROS QUESTIONS ХХХ (1993) PÉRIPHÉRIQUES LITHUANIAN LANGUES ARTICLES Ю. O. МАЦКЕВЧ, Е. И. ГРЫНАВЕЦКЕНЕ ДЗЕЕПРЫСЛОУ! НА -(У)ШЫ У BEJAPYCKIX НАРОДНЫХ ГАВОРКАХ У дыялектнай картатэцы "Слоуйка Genapyckix гаворак пауночна-заходняй Беларус! i se пагранчча” знаходзщца нямала да гэтага часу яшчэ не выкарыстанага матэрыялу, у якюм шырока адлюстроуваюцца ужыванне i функцы! дзеепрыслоуных зваротау прошлага часу 3 суфиксам -(улиы. Усе яны Утвораны ад пераходных i непераходных дзеясловау закончанага i незакончанага трывання (у тым лу i ад зваротных, а таксама - 3 адмоуем не-). У залежнаси! ад функцыянальнай спецыф!к! яны падзяляюциа на TPH групы, якя адрознваюцца адна ад адной асабл!васцям! свайго утварэння. Да першай групы адносяцца звароты на - (Yhuw, як1я `Ужываюцца У функцы! выказнка без дзеяслоунай звязк! ёсць. Яны абазначаюць рэзультат прошлага дзеяння, BHHIK якога працягваециа у сучасным, напр.: К’удры аброшшы травой. Кудзялянцы (Écartements) Шальч.; Нас мужям добрым boîte адзяушы. Mani Астр.; Сын 3 нявесткай спальню заняушы. Валынцы В. — Дзв; Ты ад майго Vase, Adlamui St. Mal! Astr. ; Son frère est tué, et son frère aîné est capturé. Banixae Cano B. - Dv; Elle est en train de travailler. Le brasier de Bray. ; Arbre en fleurs. завалушыся. Лоск Валож.; Курыца загадзЕушыся. Альхоука Навагр.; Агурцы не абышоушы. Mani Astr. ; Je ne parle pas de Max. Article détaillé : Corbeau. ; Le gardien et le gardienne ne sont pas concernés. Mal! Astr. ; Vous n'êtes pas fort. Grouchy! - Oui. Да гэтай групы адносяцца таксама адпаведные звароты, AKiM уласшва дэтэрм1наваны BHHIK рэзультатыунага дзеяння, напр.: Яна вышаушы да ypava. Вял!кае Cano В. — Дзв.; Я сама даяркай рабтушы. Ёдлаычы Брасл.; Дзе ты дзеушы рубашку. Жыдзевчы Ouais. У аналаг!чных выпадках нярэдка сустракаюцца i дэтэрмнанты, напр.: Я быушы кал/сь чалавек, а цятер старая ужо. Кудзялянцы Шальч.; Я лён рваушы, але дауно. Рагулиик! Дауг. Я ужо сёням даваушы. Граужышк: Ашм.; Без мужа дауно астаушыся. Мал! Астр.; Сягодня яна эту сукню адзеушы. Mani Астр.; Цяпер яго атправбушы на мора. Banikae Cano В. — Дзв. i Cycrpakaiouua выпадк! ужывання дзеепрыслоуных зваротау, AKIA перадаюць паслядоунасць завершаных дзеяняу, напр.: Я xe паклаушы i падушкам аблажыушы. Бакшты 1уеу.; Сабака пятуха ганяушы i nepa пнадраущы. Граужышк: Ашм.; Сена ён скасушы, але не высахшы. Жыл! 1er anniversaire. ; Яны жыушы У Латай i паехаушы туды. Рагулиик! Дауг. 105 Да друг@й : AHA) Sy Alix VV Функцы: выказнка выступаюць седина iy EEE Эанаможным дзеясловам быць у форме прошлага часу. Яны перадаюць закончанае дзеянне, абмежаванае _У часе, напр.: Я шафу быу аткрыушы. Лоск Валож.; На nayscom рублей был! яго асудзУшы, Стральцы (Shooting) Шальч.; Мядовая раса была жыта аблушы. Лйсна В. — Дзв; Я быу вушы адмаразбушы. Ахрэмауцы Брасл.; Парцзаны был завязаушы бой. Jusqu ' à 15653 Ве нло уши 3 ned, Пя шк! Воран:; Мы был! дастаушы грошы. Крэва Смарг.; Мы был! замарынаваушы троха казлякоу Citipua ЧТ бк Трах; Komi y шкаф Gary забраушыся. Паляцкишк1 Воран.; acheter паиук забраушыся У пастку. Валынцы В. — Дзв.;; Яна была астаушьыс! Y лесг. Впинева Смарг.; Яно было ni загнушы. Паляцкиик! Воран.; Я не была глядзеушы. Мал! Астр.; Парасятам не была даваушы. Альхоука Навагр. Таксама, як i У першай групе, тут часта ужываюцца дэтэрмнатывы часавай 1999 : Aphrodite, éd. PUF. J'étais déjà déçue. Le vieux trottoir. (Les vieux tracteurs) Трак.; Я Уже быу ажанушыс; Буды В. — Дзв.; Учора я яшчэ ne гнаушы быу. Альхоука Навагр.; Я была яшчэ нееушы. Ахрэмауцы Брасл.; Ён тады вытушы быу. Вишнева Смарг.; Там ён на некальк! Guy выехаушы. Настаниик! Смарг.; Амярицвеущы нага была цэлы дзень. Валынцы В. — ее Рака той гот была высахшы. Груздава Паст. У трэцюю групу выдзяляюцца дзеепрыслоуныя звароты У саставе Difficulté de prononciation. Le plus grand groupe est le groupe des 100. складаназалежныя сказы 3 даданым умовы. У такх канструкцыях выражаецца не рзальнае, а умоуна-пажадальнае-аптатыунае значэнне, напр.: Каб я быушы, я Il ne faut pas oublier Jean-Jacques. Mal! Astr. ; Kab vivusi rame, il me Je l'ai oublié. Mani Astr. ; Il faut qu'il y ait un gardien de but pour ne pas être dérangé. Ёдлавчы Брасл.; Kan я жыушы пры дзерзун!, то толька якую старую быу бы Allons-y. Le brasier de Bray. ; Il ne faut pas confondre avec le bourg de Pauillac, situé à proximité. Le brasier de Bray. ; Si mon père m'avait donné du pain, j'aurais fait de la peau. Kuni Iyey. ; Il n'y a pas d'autre choix que d'aller voir Gary, mais il n'y a pas d'autre choix. Palackiik1 Raven. ; J'étais dans le 6e régiment d'infanterie et j'étais dans le 6e régiment d'infanterie. Ахрэмауцы Брасл. En plus de ces œuvres, il a écrit des poèmes et des poèmes-- écrits. адзначаны выпадк!, кал: у адным з сказау ужываецца форма прошлага часу дзеяслова, напр.: Хацела, кап хату ей был адаушы. Мал! Астр.; Добра, што закрыу, а то был! п выскачыушы вочы. Паляцкиик! Воран.; Учора не вдзла 6e édition, éd. du P.A.P.. Grouchy! Aum; Alors, je n'ai pas Palerme, Guy - Je suis désolé. Comme Smarg. ; Le bonheur, c'est de ne pas se décourager. b. Oui. Nodlawczy Bracelet. ; Il a dit que c'était un coup de foudre. - C'est pas vrai. Raven. ; J'avais 6 ans. Je sais ce que tu m'as donné. comxi. Salé Bin. Зредку знаходз!м падобныя канструкцы! 3 адценнем пажадання: Чы не леляй C'est moi, le Dieu de l'ombre. - C'est pas vrai. Raven. ; Hacela, débarrasse-toi d'elle. был! б адаушы. Мал! Астр. 106 Сантакс! чныя звароты падобных : sous i я Genapytkim mT a Cap ą Ya аментары!, — 41 i ] м. = на - (вши Y re 8451 ie диёва-зах [ADH „ HSM. ut SP а acy НЭ Bi ix | о ев цы HKi (Kyat) nd Pr, An Ji "2057 297). bk el oe сумежным польск1м гаворкам (Nietzsche. DJP, 461; Turquie. JJCh, 56), а таксама польск1м 1 pycKiM гаворкам на тэрыторы! Лётвы i Латви (Semjonova,320; Новгородов, 369-389; Паршута, 80-86; Немченко, 82). Канструкцы! такога тыпу шырока вядомы у литоускай л!таратурнай мове, дзе AHH яуляюцца нарматыуным: (: Aš {еп Longue durée de vie = Я там доуга жыушы; Il a jeûné pendant trois jours = Ён Guy тры дн! няеушы; Si nous avions su, nous aurions педауе = Кали 6 знал, не дал! бы), у лтоускх гаворках, у старажытных JŪTOYCKIX помшках, таксама У латышск1м народным фальклоры (Slalom. SAVF, 81-93; SliZiené. SVFS, 63-84; LKG, Т.2, 141-161; ГЛЯ, 215-217; Ambrazas. LKDIS, 173174; Амбразас. ССПБЯ, 186; Endzelins. LVG, 1013-1014; MLLVG, T.1, 590). | Разглядаемыя канструкцы: маюць глыбок!я каран!. Яны уласшвы старажытнарускай мове (Кузнецов. ИГРЯ, 195 i наст., 244-248). Адпаведныя литоускя звароты Узыходзяць да перфектных часавых форм старагрэчаскай мовы (КС, T.2, 150). Услед за выказванням! розных вучоных можна сцвярджаць, што як ва усходнеславянскх, так i у балтыйскх мовах AHH разывал!ся незалежна як самастойныя 1,несумненна, з’яуляюцца старажытнай агульнасцю балта-славянск!х Moy. Аднак, болыш прыкметнае 1х захаванне i ужыванне у пауночна-заходн!м Genapytkim apsane (i асаблва на тэрыторы! беларуска- ` польска-л!тоускага пагран!чча) дае падставу меркаваць, што гэтыя звароты або BuHIK балтыйскага субстрату, або — моуных кантактау сумежных тэрыторый, або таго 1 другога. 2 Скарачэни! крынщ i airapatypu I Astr. - Astrakhan! Région : Mani Ашм. — Ашмянск! раён: Граужышк! Брасл. — Браслауск! раён: Ахрэмауцы, Ёдлавчы Валож. — Валожынск! раён: Лоск V.-Zv. - Verhnedzvshsk! 2000 : La Belle et la Bête, de Jean-Luc Godard, éd. Gallimard. - Binencki rajon: Salanoe Воран. — Воранауск! раён: Паляцкиики, Старыя См!лычн! Дауг. — Jayraynincki раён: Рагулиию Lyey. — Iyeycxi раён: Бакшты, Жыдземчы, Jusqu ' à 107 Навагр. — Навагрудск! раён: Альхоука Паст. — Пастауск! раён: Груздава Смарг. — Смаргонск! раён: Вишнева, Крэва, Настанйик! Трак. — Тракайск! раён: Старые Троки (Vieux-Château). - Shaltchinsk! (Šalčininkų) rajon: Kudžialanci (Kudelionys), Stralcy (Šauliai) II Ambrazas LKDIS —Ambrazas V. Syntaxe historique de la langue lituanienne. Vilnius, 1979. La grammaire de la langue française, Paris, 1951. Grammaire de la langue lituanienne. T. 2. V., 1971. Grammaire de l'arabe moderne. T. 1. Riga, 1959. Nitsch DJP — Nitsch K. Dialekty języka polskiego / Gramatyka języka polskiego. Cracovie, 1923. M. M. Semyonov. Les langues et les littératures de l'Est de l'Union soviétique. T. 6. Riga, 1958. La langue lituanienne (lietuvių kalba) est une langue indo-européenne parlée en Lituanie et en Lituanie orientale, par les Lituaniens et les Lituaniennes. V., 1964. Le langage de programmation C++ : structure de langage de programmation Portail de la programmation Portail de l’informatique // Grammaire de la langue lituanienne. V., 1967, Turquie JJCh — 10. Turquie H. 1. Langue Jana Les marcheurs. Vilnius, 1930. : Амбразас ССПБЯ — Амбразас В. Сравнительный синтаксис причастий балтийских языков. Вильнюс, 1990. ДАБМ — Дыялекталагчны атлас беларускай мовы. Mincx, 1963 ( i Каментарый. ГЛЯ — Грамматика литовского языка. Вильнюс, 1985. Кузнецов П. С. Историческая грамматика русского языка. Москва, 1953. Кузьмина, Немченко СПФРГ — Кузьмина И. Б., Немченко Е. В. Синтаксис причастных форм в русских говорах. Москва, 1971. Немченко — Немченко В. Русские старожилы Литвы и их говоры || Linguistique. T. 7. V., 1963. Новгородов — Новгородов М. А. Образование и употребление деепричастия в старожильческом русском говоре Дагдского района Латвийской ССР || Ученые записки Московского гос. пед. института. Москва, 1959. T. 134. 369 389. Паршута — Паршута Ю. М. Употребление деепричастия на -SZy, -WSZy в роли сказуемого в польском говоре вилянского района Латвийской ССР | Linguistique. T. 8. V., 1963. 108 BOTOJO TEMPS ACTEURS PARTICIPANTS SU PROMAGA -(5у Résumé L’article examine les fonctions syntaxiques des suffixes des acteurs du passé dans les dialectes biélorusses du nord-ouest. su -(и)5у, ir ir jų dans le dictionnaire paribio (”Слоуник беларуских гаворак пауночна-заходняй Беларус! и se пагран!чча”. T. 1-5, Минск, 1979-1986). Trois groupes sont identifiés. La première jų est attribuée à la be construction de la connexion &cus, pour indiquer une action passée qui se poursuit ir maintenant (par ex. Кудры абрбшшы травбй), La — seconde ayant une connexion Guy (быушы) ir Indiquant une action qui s'est produite dans le passé (p. ex., Acheter пацук забраушыся у пастку), La — troisième ayant une conjonction de dénomination Guy бы (была бы, быушы бы) ir exprimant une action ar prétendument souhaitée (par ex. Хацела, кап хату ей были пацаушы). L’article montre, à l’aide d’exemples concrets, que des constructions syntaxiques similaires sont ir utilisées dans d’autres dialectes polonais de la ir frontière biélorusse. 1. Lituanie ir Biélorussie. Dans les autres langues slaves, il n'existe pas. Cette langue est très proche de la langue lituanienne, et est utilisée en Lituanie. Cet article est une о ébauche concernant une langue balte. ir Il est également possible que les langues slaves aient été ji conservées dans les dialectes parlés, soit en raison de leur proximité géographique avec la Lituanie et de leurs contacts linguistiques étroits, soit en tant que substrat des langues baltes, soit en tant que conséquenir ce de l'un ou ir de l'autre. 109