Дзеепрыслоўі на «-(ў)шы» ў беларускіх народных гаворках

LITHUANIAN KALBOTYROS QUESTIONS ХХХ (1993) PERIFERICAL LITHUANIAN LANGUAGES ARTICLES Ю. O. МАЦКЕВЧ, Е. И. ГРЫНАВЕЦКЕНЕ ДЗЕЕПРЫСЛОУ! НА -(У)ШЫ У BEJAPYCKIX НАРОДНЫХ ГАВОРКАХ У дыялектнай картатэцы "Слоуйка Genapyckix гаворак пауночна-заходняй Беларус! i se пагранчча” знаходзщца нямала да гэтага часу яшчэ не выкарыстанага матэрыялу, у якюм шырока адлюстроуваюцца ужыванне i функцы! дзеепрыслоуных зваротау прошлага часу 3 суфиксам -(улиы. Усе яны Утвораны ад пераходных i непераходных дзеясловау закончанага i незакончанага трывання (у тым лу i ад зваротных, а таксама - 3 адмоуем не-). У залежнаси! ад функцыянальнай спецыф!к! яны падзяляюциа на TPH групы, якя адрознваюцца адна ад адной асабл!васцям! свайго утварэння. Да першай групы адносяцца звароты на - (Yhuw, як1я `Ужываюцца У функцы! выказнка без дзеяслоунай звязк! ёсць. Яны абазначаюць рэзультат прошлага дзеяння, BHHIK якога працягваециа у сучасным, напр.: К’удры аброшшы травой. Кудзялянцы (Hugs) Шальч.; Нас мужям добрым box адзяушы. Mani Астр.; Сын 3 нявесткай спальню заняушы. Валынцы В. — Дзв; Ты ад майго vase, adlamuith st. Mal! Astr. ; The brother is killed and the brother is stunned. Banixae Cano В. - Yeah? It's working. Akramaucy Bracl. ; Tree in the woods! завалушыся. Лоск Валож.; Курыца загадзЕушыся. Альхоука Навагр.; Агурцы не абышоушы. Mani Astr. ; I'm not talking to Max. "Old Smoky: Raven". ; He and Garrett do not have any children. Mal! Astr. ; You're not strong. Groucho! Am. Да гэтай групы адносяцца таксама адпаведные звароты, AKiM уласшва дэтэрм1наваны BHHIK рэзультатыунага дзеяння, напр.: Яна вышаушы да ypava. Вял!кае Cano В. — Дзв.; Я сама даяркай рабтушы. Ёдлаычы Брасл.; Дзе ты дзеушы рубашку. Жыдзевчы yey. У аналаг!чных выпадках нярэдка сустракаюцца i дэтэрмнанты, напр.: Я быушы кал/сь чалавек, а цятер старая ужо. Кудзялянцы Шальч.; Я лён рваушы, але дауно. Рагулиик! Дауг. Я ужо сёням даваушы. Граужышк: Ашм.; Без мужа дауно астаушыся. Мал! Астр.; Сягодня яна эту сукню адзеушы. Mani Астр.; Цяпер яго атправбушы на мора. Banikae Cano В. — Дзв. i Cycrpakaiouua выпадк! ужывання дзеепрыслоуных зваротау, AKIA перадаюць паслядоунасць завершаных дзеяняу, напр.: Я xe паклаушы i падушкам аблажыушы. Бакшты 1уеу.; Сабака пятуха ганяушы i nepa пнадраущы. Граужышк: Ашм.; Сена ён скасушы, але не высахшы. Жыл! 1yey. ; Яны жыушы У Латай i паехаушы туды. Рагулиик! Дауг. 105 Да друг@й : AHA) Sy Alix VV Функцы: выказнка выступаюць седина iy EEE Эанаможным дзеясловам быць у форме прошлага часу. Яны перадаюць закончанае дзеянне, абмежаванае _У часе, напр.: Я шафу быу аткрыушы. Лоск Валож.; На nayscom рублей был! яго асудзУшы, Стральцы (Šauliai) Шальч.; Мядовая раса была жыта аблушы. Лйсна В. — Дзв; Я быу вушы адмаразбушы. Ахрэмауцы Брасл.; Парцзаны был завязаушы бой. Kuni 15653 Ве нло уши 3 down, Пя шк! Воран:; Мы был! дастаушы грошы. Крэва Смарг.; Мы был! замарынаваушы троха казлякоу Citipua ЧТ бк Трах; Komi y шкаф Gary забраушыся. Паляцкишк1 Воран.; buy паиук забраушыся У пастку. Валынцы В. — Дзв.;; Яна была астаушьыс! Y лесг. Впинева Смарг.; Яно было ni загнушы. Паляцкиик! Воран.; Я не была глядзеушы. Мал! Астр.; Парасятам не была даваушы. Альхоука Навагр. Таксама, як i У першай групе, тут часта ужываюцца дэтэрмнатывы часавай 2000, pp. 13. : I've been out of my mind. Old Trok! (The old Trakai) Трак.; Я Уже быу ажанушыс; Буды В. — Дзв.; Учора я яшчэ ne гнаушы быу. Альхоука Навагр.; Я была яшчэ нееушы. Ахрэмауцы Брасл.; Ён тады вытушы быу. Вишнева Смарг.; Там ён на некальк! Guy выехаушы. Настаниик! Смарг.; Амярицвеущы нага была цэлы дзень. Валынцы В. — ее Рака той гот была высахшы. Груздава Паст. У трэцюю групу выдзяляюцца дзеепрыслоуныя звароты У саставе Complicated dependent sentences. It is the largest of the group. складаназалежныя сказы 3 даданым умовы. У такх канструкцыях выражаецца не рзальнае, а умоуна-пажадальнае-аптатыунае значэнне, напр.: Каб я быушы, я I don't want you to be like me. Mal! Astr. ; Kab lived together, he me I'd have forgotten. Mani Astr. ; Gary would have been a doctor if he hadn't been sick. Ёдлавчы Брасл.; Kan я жыушы пры дзерзун!, то толька якую старую быу бы Take it easy. Akramaucy Bracl. ; If you don't want to be a painter, you're not a painter. Akramaucy Bracl. ; If Dad Guy had given me a shot, I'd have been a leather worker. Kuni Iyey. ; If Gary hadn't taken it, he wouldn't have been in trouble. Palackiik1 Raven. ; I was 6 years old, and I was in the middle of a tragedy. Ахрэмауцы Брасл. In addition to verbs, there are also verbs in the singular and plural. адзначаны выпадк!, кал: у адным з сказау ужываецца форма прошлага часу дзеяслова, напр.: Хацела, кап хату ей был адаушы. Мал! Астр.; Добра, што закрыу, а то был! п выскачыушы вочы. Паляцкиик! Воран.; Учора не вдзла She was a 6-year-old dog. Groucho! Aum; Then palermo no meu, Guy I'd like to shut up. Coma Smarg. ; "Kab Živi dobro, ne govori". I would. Yeah. Yodlavchi Bracel. ; I said I had a handkerchief. You're a fool! Raven. ; And I was 6. I know what you gave me. comxi. Sauerkraut Bin. Зредку знаходз!м падобныя канструкцы! 3 адценнем пажадання: Чы не леляй It was a good day. You're a fool! Raven. ; Hacela, get her house. был! б адаушы. Мал! Астр. 106 Сантакс! чныя звароты падобных at: bottom i я Genapytkim mT a Cap ą Ya аментары!, — 41 i ] м. = на - (вши Y re 8451 ie диёва-зах [ADH „ HSM. ut SP а acy НЭ Bi ix | о ев цы HKi (Kyat) nd Pr, An Ji "2057 297). bk el oe сумежным польск1м гаворкам (Nitsch. DJP, 461; Turkey. JJCh,56), а таксама польск1м 1 pycKiM гаворкам на тэрыторы! Лётвы i Латви (Semjonova,320; Новгородов, 369-389; Паршута, 80-86; Немченко, 82). Канструкцы! такога тыпу шырока вядомы у литоускай л!таратурнай мове, дзе AHH яуляюцца нарматыуным: (: Aš {еп long-lived = Я там доуга жыушы; He had not eaten for three days = Ён Guy тры дн! няеушы; If we had known, we would have педауе = Кали 6 знал, не дал! бы), у лтоускх гаворках, у старажытных JŪTOYCKIX помшках, таксама У латышск1м народным фальклоры (Sliding. SAVF, 81-93; SliZiené. SVFS, 63-84; LKG, Т.2, 141-161; ГЛЯ, 215-217; Ambrazas. LKDIS, 173174; Амбразас. ССПБЯ, 186; Endzelins. LVG, 1013-1014; MLLVG, T.1, 590). | Разглядаемыя канструкцы: маюць глыбок!я каран!. Яны уласшвы старажытнарускай мове (Кузнецов. ИГРЯ, 195 i наст., 244-248). Адпаведныя литоускя звароты Узыходзяць да перфектных часавых форм старагрэчаскай мовы (КС, T.2, 150). Услед за выказванням! розных вучоных можна сцвярджаць, што як ва усходнеславянскх, так i у балтыйскх мовах AHH разывал!ся незалежна як самастойныя 1,несумненна, з’яуляюцца старажытнай агульнасцю балта-славянск!х Moy. Аднак, болыш прыкметнае 1х захаванне i ужыванне у пауночна-заходн!м Genapytkim apsane (i асаблва на тэрыторы! беларуска- ` польска-л!тоускага пагран!чча) дае падставу меркаваць, што гэтыя звароты або BuHIK балтыйскага субстрату, або — моуных кантактау сумежных тэрыторый, або таго 1 другога. 2 Скарачэни! крынщ i airapatypu I Astr. - Astrakhan! Mani Ашм. — Ашмянск! раён: Граужышк! Брасл. — Браслауск! раён: Ахрэмауцы, Ёдлавчы Валож. — Валожынск! раён: Лоск V.-Zv. -Verhnedzvshsk! 2000: The Butterfly, The Cannonball, The Butterfly, The Cannonball, The Cannonball. —Binencki district: Salanoe Воран. — Воранауск! раён: Паляцкиики, Старыя См!лычн! Дауг. — Jayrayninski раён: Рагулиию lyey. — Iyeycxi раён: Бакшты, Жыдземчы, Kuni 107 Навагр. — Навагрудск! раён: Альхоука Паст. — Пастауск! раён: Груздава Смарг. — Смаргонск! раён: Вишнева, Крэва, Настанйик! Трак. — Тракайск! раён: Старые Троки (Old Trafford). - Shalchinsk! (Šalčininkų) rajonas: Kudžialanci (Kudelionys), Stralcai (Šauliai) II Ambrazas LKDIS —Ambrazas V. Historical syntax of the Lithuanian language. Vilnius, 1979. Endzelins ГУС —Endzelins J. Grammar of the Latvian language. Riga, 1951. LKG —Lietuviy language grammar. T. 2. V., 1971. MLLVG —Modern Latvian Shegagaz language grammar. T. 1. Riga, 1959. Nitsch DJP —Nitsch K. Dialects of the Polish language /Grammar of the Polish language. Kraków, 1923. Semyonov, M. On one of the features of the Latgale Russian dialect / Articles of the Institute of Languages and Literature of the Latvian PSR. T. 6. Riga, 1958. SliZiené SAVF —Sliziené M. On the morphological structure of the Lithuanian language and its development. V., 1964. Sližienė SVFS —Sližienė N. Lithuanian literary language: structure of compound verb forms // Grammar of the Lithuanian language. V., 1967, Turkey JJCh — Turkey H. Language Jana Walking. Vilnius, 1930. : Амбразас ССПБЯ — Амбразас В. Сравнительный синтаксис причастий балтийских языков. Вильнюс, 1990. ДАБМ — Дыялекталагчны атлас беларускай мовы. Mincx, 1963 ( i Каментарый. ГЛЯ — Грамматика литовского языка. Вильнюс, 1985. Кузнецов П. С. Историческая грамматика русского языка. Москва, 1953. Кузьмина, Немченко СПФРГ — Кузьмина И. Б., Немченко Е. В. Синтаксис причастных форм в русских говорах. Москва, 1971. Немченко — Немченко В. Русские старожилы Литвы и их говоры || Linguistics. T. 7. V., 1963. Новгородов — Новгородов М. А. Образование и употребление деепричастия в старожильческом русском говоре Дагдского района Латвийской ССР || Ученые записки Московского гос. пед. института. Москва, 1959. T. 134. 369 389. Паршута — Паршута Ю. М. Употребление деепричастия на - SZy, - WSZy в роли сказуемого в польском говоре вилянского района Латвийской ССР | Linguistics. T. 8. V., 1963. 108 BOTOJO TIME ACTORS PARTICIPANTS SU PROESAGA -(5у Abstract The article examines the syntactic functions of past participle suffixes used in Belarusian dialects recorded in the north-western Belarusian su dialects. -(и)5у, ir ir jų in the dictionary (”Слоуник беларуских гаворак пауночна-заходняй Беларус! и se пагран!чча”. T. 1-5, Минск, 1979-1986). There are three groups of them. The first is jų attributed to the be construction of the joint &cus, denoting a past action that continues ir now (e. g. Кудры абрбшшы травбй), the — second having a connection Guy (быушы) ir showing an action that took place in the past (e.g., Buy пацук забраушыся у пастку), the third — having a conjunct of the pronoun Guy бы (была бы, быушы бы) ir indicating a supposedly ar desired action (e. g. Хацела, кап хату ей были пацаушы). The article shows with concrete examples that similar syntactic constructions are used in some other ir Belarusian Polish border dialects. ir In Lithuania ir Belarus. In other Slavic languages, they are no longer recorded. These types of syntactic constructions are used in Lithuanian dialects, and in common language they о are normative. The conclusions of the article confirm the idea that it is an old Baltic Slavic language community. ir At the same time, it is stated that in the spoken Slavic ji dialects it may have survived either because of their geographical proximity to Lithuania and their close linguistic contacts, or as a substrate of the Balts in them, or as a consequence of one or the other. ir ir 109