Priegaidžių defonologizacijos tendencijos Gervėčių tarmėje

KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXX (1993) PERYFERYJNE GWARY JĘZYKA LITEWSKIEGO Danguolė MIKULĖNIENĖ TENDENCJE DEFONOLOGIZACJI AKCENTÓW W GWRZE GIERWIECKIEJ § 1. Gwary okolic Gierwieć przyciągają uwagę językoznawców nie tylko archaizmami, lecz także nowościami. Ona, podobnie jak inne wyspy oderwane od głównego obszaru języka litewskiego, jest, jak powiedział Z. Zinkevičius, naturalnym laboratorium do badania różnych faz mieszania się i zanikania języka (Zinkevičius, 1966, s. 29). Cechy gwary gierwieckiej zostały opisane przez P. Arumaa (Arumaa, 1930), J. Kardelytė (1975), T. Sudnik (Cyanuk,1975), A. Vidugirio (1972, 1974, 1989), J. Lipskienės (1972, 1989), E. Grinaveckienės (1973), A. Romančiuk (Pomanuyk- ,1988), A. Jonaitytės oraz (1989) ir innych językoznawców. Na podstawie jų tych prac nietrudno ustalić zmiany, które nowo pojawiają się w mowie przedstawicieli tej gwary. 8 2. Pod względem akcentuacji gwara gierwacka jest całkowicie podobna do innych gwar wschodnioaukštaitskich wileńskich (szerzej zob. Kardelytė, 1975, p. 6; Jonaitytė, 1989, p. 230). Miejscowi, zwłaszcza Litwini starszego pokolenia, doskonale rozróżniają intonacje — rosnącą i ir opadającą (por. Zinkevičius, 1966, p. 33; Oprócz 1975, p. 13)1, Be opisanych przez ir Kardelytė przypadków intonacji J. rosnącej i opadającej, w monografii Kardelytė oraz w pracach innych językoznawców wymienia się także intonację środkową, charakterystyczną dla samogłosek i, u, w pozycji akcentowanej wydłużonym do półdługich i., (vi.sas, t. bū.va)? Ten środkowy akcent tonalny su wiąże się z wydłużeniem krótkiej samogłoski („półdługością- ”), dlatego należy go uznać za ilościową charakterystykę akcentowanej samogłoski (por. Garšva, 1977, p. 77-78). Zatem fonologicznši ie środkowy akcent — tonalny w ne ogóle nie su jest akcentem tonalnym: z akcentami tonalnymi długich ji akcentowanych sylab nie tworzy opozycji fonologicznych (por. Kazlauskas, 1968, p. 6; Girdenis, 1981, p. 188-189; Garšva, 1982, p. 65). § 3. Za systemowe zjawisko tego dialektu należy uznać jedynie opozycję długich akcentowanych sylab. Į ją ir uwzględniono, stwierdzając, że w okolicach Gervėčiai, a także na innych wschodnich obrzeżach obszaru języka litewskiego, intonacja inicjalna "we wszystkich przypadkach pięknie odróżnia się od intonacji finalnej" (Zinkevičius, 1966, p. 33; zob. także teksty gwarowe — Litewskich, 1970, p. 394-395; Kardelytė, 1975, p. 120-140). 1 Zrezygnowano z przycinku jako zjawiska właściwego wyłącznie językowi litewskiemu T. w monografii Sudnika (Cyauux, w 1975), której ti fonologiczne systemy wszystkich rozpowszechnionych na jednym obszarze gwar białoruskich, ir litewskich i polskich są zestawiane porównawczo. Znakiem akcentu średniego oznacza się ir miejsce akcentu w wyrazach nielitewskich, takich jak: 0 Citar’ Vietū.v'iškai &itd.us’u, O oznaczaniu intonacji średniej w innych przypadkach (Zr. Zinkevičius, 1974). 95 System fonologiczny gwary pozostał niezmieniony. Jednakże, istniejąc w otoczeniu języków słowiańskich, ji pod wpływem różnych czynników destabilizujących system. tr leży 84. Ponieważ z socjolingwistycznego punktu widzenia język miejscowych mieszkańców okolic Gierwiat nie jest jednorodny, można wyróżnić co najmniej trzy grupy użytkowników języka: 1) mieszkańcy Litwini, nieznający języka białoruskiego lub znający go w niewielkim stopniu (odmawiają opowiadania po białorusku o sprzętach domowych, wypieku chleba i uprawie lnu —"gadnai nemoku"); |; 2) mieszkańcy Litwini, w domu mówiący po litewsku, lecz oprócz języka ojczystego znający także język białoruski i polski (średnie i młodsze pokolenie — rosyjski); 3) mieszkańcy nielitewscy, którzy nauczyli się litewskiego w rodzinach mieszanych. Oczywiście język litewski używany przez każdą grupę jest bardzo niejednorodny, niejednakowy jest również stopień znajomości i używania innych ir języków. Jednak przy porównywaniu cech językowych przedstawicieli wszystkich grup uwidaczniają się nowo powstające zmiany gwarowe. Należy je nie tylko dostrzegać, rejestrować czy modelować, lecz także prognozować — przewidywać ich możliwy wpływ na system akcentuacji gwary. į 85. W mowie informatorów pierwszej grupy wyraźnie słychać zarówno intonacje długich akcentowanych samogłosek, jak i dwugłosek (zob. tekst 1). Są one wyraźne we wszystkich pozycjach akcentu: na końcu wyrazu (žirgais /arkl'ais /t'enais /tais /san'aū /tai /ragai / klanafi gaiž' / ai / vel'n'ai žinati), w / przedostatniej sylabie (4.rkl’us gina ei.nam is’imd.ud’e’s) na / początku wyrazu / / ir (p'ė.reina / p'ė.rn'eš'u)), Zatem we wszystkich przypadkach realizowana jest różnica między akcentem ir tvirtapradė a tvirtagalė, co świadczy o dobrym zachowaniu systemu akcentuacyjnego dialektu. 86. J. Zdaniem Kazlauskasa w dialektach ir południowych, południowo-zachodnich i wschodnich Litwy wydłużenie, czyli długość, członu akcentowanar ego dwugłosu wiąże się su najwyraźnio ej z — su akcentem, a krótkość z pozycją nieakcentowaną (Kazlauskas, 1968, p. 8-9). Zatem opozycję intonacji można interpretować jako ilościowy kontrast członów ir dwugłosu. Wówczas intonację tvirtapradė dwugłosu można rozumieć jako przeciwstawienie długiego pierwszego i krótkiego drugiego członu ir (4R=! U'), zaś o tvirtagalė — jako opozycję krótkiego pierwszego i długiego drugiego członu (aR"= 1)4, Litwini z okolic 87. Gervėčiai, podobnie jak większość ir mieszkańców Aukštaitiji wschodniej, w pozycji na końcu wyrazu wymawiają dwugłosy tvirtagalė krócej, nie jų wydłużając drugiego członu. W porównaniu su na przykład z wymową południowych zachodnich Auksztotów dźwięk ten brzmi jak ir bardziej otwarty, który utracił swoją ilość. Wówczas akcentowany składnik traci o długość, intonacja testinė przekształca się w swój aloton, nazywany przez językoznawców także intonacją środkową: aR“ = aR.) tj. = ple. Gerullis, 1930, p. 48-49). Wty Pig 3 Cia tar aka imasi i ig ; ia šasi 3 i p i „Przedstawiono tu przykłady wyłącznie z su akcentowanymi dwugłoskami a eR (dwugłoskami mieszanymi oraz złożonymi iš dyftongami), których intonacje słuchowo doskonale rozróżniają przedstawiciele wszystkich dialektów ny k Do oznaczania ilości stosuje się „Atlasu języków Europy” („Atlas li | znaki Jlmurmermecxnt, 1981,c.28. + 200” (Atlas linquarum Europae”) umowne + —Kkir&uotas (długi) element dyftongu, 7 — nieakcentowany (krótki) element dyftongu, "Y akcentowany, lecz utraciwszy długość („półdługi- ”) element dyftongu. 96 Ten środkowy akcent toniczny — aloton akcentu opadającego — ani pod względem fonetycznym, ani fonologicznym nie jest tożsamy z tamtym środkowym akcentem tonicznym — wskaźnikiem samogłoski krótkiej, która pod akcentem uległa wydłużeniu (zob. 8 2)°. 88. Prawdą jest, że oba homonimiczne akcenty tonalne przede wszystkim oznaczają ilościowe zmiany akcentowanej samogłoski, jednak przejawiają się niejednakowo: alofon krótkiej akcentowanej samogłoski wiąże się z jej zwiększaniem (+ wydłużenie), alofon kontynuacyjnego — z jego zmniejszaniem (wydłużenie)®. Można powiedzieć, że omawiany aloton akcentu kontynuacyjnego jest pozycyjnym wariantem akcentu kontynuacyjnego. W mowie miejscowych jednojęzycznych Litwinów zazwyczaj słyszy się go w pozycji wygłosowej, przed pauzą — przy opadaniu intonacji frazy lub zdania, np.: p'irm'aū * /paskui *« /beveik ~ (zob. tekst 1). W mowie informatorów dwui trzyjęzycznych takich przypadków jest jeszcze więcej (zob. teksty 2, 3). § 9. Realizacja intonacji tvirtagalės przez ten aloton w pozycji wygłosowej jest naturalnym zjawiskiem prozodycznym, genetycznie związanym z ogólnymi tendencjami neutralizacji intonacji właściwymi dla końca wyrazu (por. Girdenis, 1981, s. 191). Zatem omawiając system prozodyczny gwary gierwieckiej, należy uwzględnić to, jak opozycja intonacji realizuje się w sylabach niewygłosowych (tj. w sylabach rdzenia wyrazu). I po drugie. Zmiany ilościowe składnika akcentowanej dwugłoski w wygłosie wyrazu mogą być bodźcem do dalszej defonologizacji intonacji, tj. zaniku ich opozycji w innych, niewygłosowych sylabach wyrazu. 510. W języku dwujęzycznych i trójjęzycznych Litwinów zmiany intonacji tvirtagalės w wygłosie wyrazu są znacznie częstsze i wyraźniejsze. Nierzadko akcentowana dwugłoska tvirtagalė wymawiana jest z przeniesieniem nacisku głosowego z drugiej sylaby na pierwszy komponent, innymi słowy, aR = aR (21 = 1), por.: vaikdj / labaj /vaikai 4 vaistai. Nierzadko pierwszy składnik, otrzymawszy akcent, ulega wydłużeniu, t. y. aR = AR (J VD: V), np.: jina.i /daug'a.u /p'irm'a.u /labai /dabar / san'a.u /t'e.va.i /vaika.i /luggv'a.u (zob. teksty 2, 3). Wówczas intonacja tvirtagalė dwugłoski różni się od „tvirtapradė” jedynie odmienną realizacją pierwszego składnika, por. an RC" Uira“RC.8- )). Samogłoska akcentowana stałym akcentem jest wymawiana intensywniej i gwałtowniej, jednak różnica audytywna, na przykład między 4.ui a a.u, nie jest szczególnie wyraźna, por. d.uk i a.uk (« dū.k). Najważniejszą jego cechą jest — długość (szerzej zob. I'pymasene, Crymaxas, 1987, 97-98). § 11. W mowie informatorów drugiej grupy to częste zjawisko prozodyczne odnotowano nie tylko w pozycji końca wyrazu, lecz także w pozycji przedostatniej sylaby, np.: i e. /skaito. /ska.usmo. /pa.ukšč'- ai /paska.ito. /rė.ik'a /ri.pko.m / I'l.pksma /sti.gk’ai (zob. teksty 2, 3). 5 Oba te przypadki A. Salys nazwał wtórnym intonemem ciągłym (Salys, 1992, s. 125). Termin wtórny jest szczególnie odpowiedni dla alotonu akcentu wieloszczytowego. 6 Widocznie uwzględniając to, Z. Zinkevičius uważa akcent średni za akcent histerogeniczny (Zinkevičius, 1966, s. 36), jednak wówczas jego cechy dystynktywne są zupełnie niejasne. Ponadto dotychczas eksperymentalnie nie wykazano, że w obu przypadkach akcentu średniego może powstawać ilościowo i jakościowo ten sam dźwięk, jak powinno być w przypadku akcentu heterogenicznego. 97 Zatem właściwa dla gwary opozycja fonologiczna akcentów 4'R:a R" w języku Litwinów dwui trójjęzycznych jest już znacznie zanikła —4. R:4R (LU: = ty). ; 8 12. Szczególnie często nacisk głosowy przenosi się na pierwszy składnik w dyftongach mieszanych, np.: pi.IBo. /sū.gk'ai /ri.gpko- .m /k'etv'i.rtu. /deši.mts /ji.rg’i /I'i.gksma /v'isū.r (žr. 2, 3 tekstus). To pokazuje, że defonologizacja intonacji jest silnie wspierana przez sąsiednie języki słowiańskie: na przykładzie języków białoruskiego i polskiego za jądro sylaby akcentowanej uważa się tylko samogłoskę (dwugłosek mieszanych w tych językach nie ma). A zatem również podstawa akcentowanej sylaby wyrazów języka litewskiego — dwugłoska mieszana — niezależnie od jej intonacji, jest już traktowana jako kombinacja samogłoski wydłużonej pod akcentem i zwykłej spółgłoski, por. pf" (“x R= —8 U)ir pirkt (i. R = Xa) Myśl tę wspiera również badanie mowy informatorów trzeciej grupy. Akcentowane dwugłoski wymawiają oni jednakowo — nacisk głosu jest zawsze koncentrowany na pierwszym komponencie (zob. tekst 4). 813. Defonologizacja intonacji dwugłosek — szerzące się zjawisko dialektalne. Świadczą o tym dane eksperymentu przeprowadzonego z młodszymi miejscowymi mieszkańcami*. Informatorki, które ukończyły szkołę litewską, poproszone o przeczytanie tekstu, z łatwością rozpoznają heterotony — słowa różniące się intonacjami, np.: šauk i Salik, auk i afik, kaušo i kaūšo, kaukė i kaūkė. Jednakże, starając się wymówić je poprawnie, najczęściej popełniają błędy w przypadku intonacji tvirtagalė: zawsze akcentują pierwszy składnik dwugłoski. Szczególnie często — jak widać, z powodu podobieństwa do białoruskiego oy — defonologizowana jest tvirtagalė afi“ (=> a.u): ša.uk, a.uk, ka.ušo. §14. Porównując zatem mowę informatorów wszystkich grup, wyraźnie widać, jak obecnie defonologizowane są intonacje akcentowanych dwugłosek. W mowie przedstawicieli każdej grupy wykryto zmiany prozodyczne, które można traktować jako pewien stopień zanikania opozycji intonacji, por. : \/-—-=| “= YUu= 2 (&U). §15. Można przypuszczać, że wraz z rozpadem fonologicznej opozycji intonacji w dwugłoskach podobnie będą się zmieniać intonacje długich akcentowanych samogłosek. Jednakże (przynajmniej obecnie) tak nie jest: zarówno jednojęzyczni, jak i dwu- (trój-)języczni miejscowi Litwini najwyraźniej realizują obie — zarówno tvirtapradė, jak i testing intonacje, por. z s'imir s"'Ū's' im, m'inkšto- 'kas i šešto kasd. symbol koniunkcji oznaczający sumę. 8 Eksperyment przeprowadził latem 1988 r. dr L. Grumadiené. Informantki: Jo¢ Valda, ur. w 1950 r. we wsi Petrikai, Litwinka; Królowa Valentina, girą. W 1954 r. we wsi Gudinykai, Litwinka. Nagranie magnetofonowe jest przechowywane w fonotece Wydziału Historii Języka i Dialektologii Instytutu Języka Litewskiego. Numer rejestracyjny nagrania 673. Fakt ten potwierdza twierdzenie A. Pakerysa, że intonacje akcentowanych samogłosek długich i dwugłosek nie są tymi samymi jednostkami fonetycznymi (Pakerys, 1982, s. 154). I ponadto jeszcze raz potwierdza to, że na obszarze wschodnioaukštaitskim intonacje samogłosek eu musiały być nie tylko wymawiane, lecz także rozróżniane (szerzej zob. Zinkevičius, 1974, s. 93-94; Eidukaitienė, 1977, s. 18-23). 98 ; W miarę rozszerzania się procesu defonologizacji z czasem, jak się wydaje, w gwarze zanikłaby również opozycja intonacji długich akcentowanych samogłosek, jednak przez pewien czas w języku miejscowych mieszkańców nadal istniałyby obie intonacje — długie akcentowane samogłoski — najdłużej zachowują fonetyczne cechy intonacji (por. Labov, 1978, s. 297). i § 16. Rozpad opozycji intonacji pokazuje, że pod wpływem języków białoruskiego i polskiego intonacje gwar okolic Gervėčiai stopniowo tracą najważniejszą rolę — funkcję rozróżniającą (dystynktywną), dlatego z czasem mogą stać się jedynie = dodatkową cechą fonetyczną długości długiej akcentowanej samogłoski (odp. dyftongu) i Fonologiczna opozycja samogłosek akcentowanych i nieakcentowanych może przekształcić się w prostszą opozycję ilościową samogłosek długich i krótkich = ir (zob. schemat). Schemat Samogłoska ca = -=2 Akcent Ge TU długi krótki długi krótki į 4 (akcentowany) (nieakcentow- ~ any) akcentowany nieakcentowany \ akcentowany nieakcentowany akutowy cyrkumfleksowy ~~ ~ Ta ostatnia jest charakterystyczna dla sąsiednich języków słowiańskich. O J. Zdaniem = Kazlauskasa, mając na uwadze niewielki funkcjonalny ciężar intonacji, taka sytuacja = może mieć decydujące znaczenie dla dalszego rozwoju akcentu (Kazlauskas, 1968, p. 9). Ne jednej = Dla gwary — Gierwackiej jest to możliwe, ir dla całego pogranicza języków litewskich i słowiańskich Teksty 10 Starano się zapisać różnice w mowie informatorów za pomocą możliwie najdokładniejszej transkrypcji fonetycznej. Dlatego stosuje się następujące rzadsze znaki: a — "wygasły", krótki, alofon samogłoski, a 2e' otwarty, długi, alofon — samogłoski, przesunięty, cofnięty e alofon £ — samogłoski, e p — zaokrąglony, alofon v spółgłosw — ki, abiliipiczny, v alofon spółgłoski. 10 Wszystkie teksty zapisano L. Grumadienė ir A. Romančiuk 1988 m. latem. Nagranie magnetofonowe zaszyfrowała autorka artykułu. 99 Miękkość spółgłoski oznacza się apostrofem nad literą (z wyjątkiem zawsze miękkiej spółgłoski j). Przed samogłoską szeregu przedniego, która nie uległa zmianie jakościowej, ir spółgłoska może być twarda. Twardości spółgłoski osobno się nie oznacza, np. šit' iei, žinad. Intonację frazy oznacza się strzałkam- # — i: wznoszącą się, * — opadającą. 1 | # nie wiem. « prawda + mówi. sani żmoėn'ęs | + ka(b) bū. Bo pirmati~ | tai ima # | ~ szko. | + j6ja * nakt¢igonen | + nu. tai iseidaBo'm su žirgais * Jadę konno * | + jedzie nocą na “* koniach, mówi już: „raz się ~ ukryję, ten ogień jest, a potem” | | ~ | * | + mówi. wyszła z 7 domu * | + mówi: | „daje * kurek, | + który…” | * mówi. | papierosy * wszyscy | palą gi * papierosy | ~ duoda | + która(j) | * jest za 'co' | + to nie pasuje, lecz ale | E wszystko to alaw'i.ško- * .s od | ma * [...] | jak ~ kur@na~ | [...] | # nu] 1 kitU6m'et | już idzie z końmi * | jaū + jo jam | j6jam ~ p'er ši.ta | p'er 1 raistūs * | jaū ~ tė'k'is geras | Bo“ to'k'is ~ k'el'a s *« būwa | tai sū'ko | ba'lo'n kė'k'on *« un.gr'uvam | kad d e.gali > ~ išli.s'c' | if sp os Jo Zirgai.s * namd'n | kap san'aū. * | moje: * mam'i to jeszcze opowiada. | jak + san'aū * bū.wo | tai # t'eis'i'bę' = bū.wo | [...] | 7 gina | przy I ūp'ęs * p'éreina | p'rijeina | stėdį bard'nas * k'ė'kis | ragai + | są.ko. | « d'i.d'el'i | + sa'ko. | *« d'i.d'el'i | sę'ksk | siko | na mnie X | ~ ja | mówi" | + ta.u p'ė.rn'eš- 'u p'er | Si.tu’ ūp'i' * | sa'ko' | # uū'n'ešę" kė'k'an klanai. * i | mówi. | no, jak Te. może b'ev'eik * i3lu's'c’ z tego" rodu" | wtedy już + jak po’ d#v'iTikto's * go'dz'in już | jaū + c'iej gai3 ‘ai * już u zaczyna ~ g'iedė'c'i€ | wtedy + an'iss już | Sitiei + v'el'n'ai albo co * | kuf 7 an'i's ~ przepadli' | więc * ludzie | mówią" I ~ szla'p'ias I * in’s'ima.ud’e's | + ko'k'o's już je'gd's prawie X n'ė.turi | + kdlek on przychodzi * do domu | # mamt'it'- ę' wszystko z pa.sakorjo" * šit'ep | [...] | A a3 to ~ wiem | m'enū * | + ac'im'in't- 'e i’ wy X | . Lukaitiené Genė, ur. 1923 m. Rejestracja k. nagrania z Galčiūnų Nr. 673. 2 | mgs iš X p'ė.tr'iku. | # urodziłem się w p'ė.tr'ikuosa | Fa. + iSd.ug'i. ir &a ~ wyszła za mąż. | ona to ~ ne ~ | moje. + to ojciec ča *X g'i.nvi.s | 7 0. métina tai | net iš) šven'! 'on'ū' [Švenčionių] * | nonvič ~ Vietūv'iškai | ~ kab gi | [..] # ma ‘su’ tai vaikaj vis + Vietū.v'iškai 100 KI'#ga | L; ] + bu.Bo. “X d'id'ė.s'r'is | bt Po. g'i daug'a.u + pirk’ti | n'ė.t dy x pare ru | Kap sūLd' eg'ę' phivikal ” ily i A ~ k'ito'k'i. | ” pierwszy gi był bardzo dobry. bardzo ~ piękny, | bardzo wielki ~ mE 3a S było. | bardzo jest piękny, był. Bo Piotr | teraz ~ wyraźnie i. już ~ pięknieje | po jeziorze # przez nas bardzo już był. po “ Dzieci | tutaj się spotkały + | ar TE Oni X Rai jadł. pobawić się « z kimś w coś su = | nie wiem | + nikt dobrze X“ nie wie | mówią + | ar ci starzy + kū ti zrób. | jak ~ powiedzi- | ał + Silagetes t; to robi. * e. | va | ugn’iés + pa.d'eda apac’di | + Slagieles tas vare. = X kap samagd na. | iš š'ilag'ę' Fu ~ labaj gi g'er'i vaistai « | « iš Filag'eTu nto | k&' nuo + parušė.n'ijo's IX kap itai no. | + ar * | ~ parušė.n'ijo.s ana labaj gi gerai “ | nuo + v'idur'ū' | * nuo 10 p'i.IBo. “ sKa.usmo | Petrikienė Vanda, ur. 1922 r. Wieś Petrikai. Numer rejestracyjny wpisu 674. 3 | a.š 7 a.ugau tai laba.i *X sū.y'k'ai | te vai bū. Bo. ma.no. b'iedn'i | + aštūon'i vaikai * bū.Bo.m | + nebit.Bo. ka.m labai = d'i.rpt | tai i kap + ži on | pa.v'iž3'ui * | kap ~ tévas k'xTas'i X ugks'ci | + eina kū.lt'ie | m'iež'us gi kū. IdaBo + sprag’ilais | X rū.gko.m | tai i mé.t'ina + I'ikus bri nūs “ | p'an'i * vajkūs | + pirkta bū.Bo. * « zimno | + Jedne okna * | to ” dzieci w'sz'ystk'i * un p'@¢o | # nie. to wtedy mama jak co na bl'i'źn'i * | pro o ga. ra. ~ podaje dziecku- .m *« | ośmiu.em dzieci.m jak ” podaje jednemu' + bl'i'źn'i' | to po kawał'ū' ki “ ras'(s")ila.už'i i «X n'gr | wtedy w polu w'ę'1' w'sz'ystk'i | iša.l'k'i. jak tie ~ pt'ak'i | i r druga 7 | 7 Drugiemu suvdlge | + i tr@du | ~ i k czwartemu. | mama + czyta. | + czyta. | czyta rg ~ | nel d'ęšši.mts |r wszyscy + vaikdid da. głodni ~ | to * idzie | dość * | vajkai ~ št'ė.ks # | n'edūos'u | znowu ~ gi ojciec + kalus | ja.m jirgi reik'a «X zostaw'it? | tai ~ jūsų Visa * suva.l'g'is't'e | vaikai dd. ~ sako. | # m'@z’ g'i dar * n'edava.l'- g'i | # nit | * dako. | + nieko. | + a3 dar išv'i.rs'u X buzd's tad | po'tam jau ~ azsr'ep’ tie | ni tai jau tadū pal'ič.ka + t'ė'vu | vajkd.m + dav’arda ‘da. | ir téip jau = bū. Po'm | + sū.g'k'ai bi.fo.m | tadū ka(b) bū. Bom ~ maži | o. kap + iši.ugo'm | bū. Bo już siedem młodych. Już | męskie | cielęta * | tylko że ~ świnie prosięta | + bardzo dobre. „Bo. ~ No. Prawie | wszyscy ~ śpiewają * a śpiewają | kiedy ~ wyjdzie przez 1 godz. karawana | to na cały X | we wszystkich stronach * młodzież | [...] | jeszcze | ~ pokazuje języki i pije | 101 “ Żywa * ziemia | ale śpiewu wtedy nie ma > | wszędzie + tylko | że) cóż ~ gorzki, gdzie = išb'la.una | to v wszystko | Mažeikienė Marija, ur. 1923 m. Rejestracja k. wpisu Petrikų Nr. 674. 4 | ja + przyjechałem już trzydzieści pierwszym * rokiem * | wziąłem* już | ~ jej trzynastym rokiem ja *« mówiłem | przed # dwoma latami ja * wziąłem’ już | [...] | kiedy = przyjechałem | wtedy ja * i(š')s' im'o'k'au J to + żartują ze mnie * | oni oczywiście | jak * nie umiem | ja + i r tak jeszcze nie mogę powiedzieć « Ve th.viskoi | tikrai « | teip ~ kl'@'gam | kap m'ė.s * Ca | kI'@'gam | visi # kalba | mūsu. « klI'dga | a k'itap kap jai | c'a gi. 7 Nlettuv'- ūr n'elabai da. uk * k'iė.mu. | ale + k'i.ek išv'i.rto. o. jau X | ~ ižguda.po. k'iek | prieg ma.n * pometei | ta jau gerv'éc'- uos jau_daug- ’ati.s’a gh.didkai * KlI'& ga | # gudin’i’kuose | gaigal’Uose | vat | = tU4.s’e ke.mUd.s- ’e | [...] | nu kap at'tekéjo. ~ gū.d'e.s | katard's n'end'ri + | irgi mu'stik | katard's X n‘ékalba | [...] | 3.2 ~ z pojedyncz. 'ik'u | ” sana jaū = TA sapt'i’ n’azda.$- um sapt'i' n'eli m'ž'tai = suv'gjo. | praita.m mę'n'as'i “ bū. Bo | = k'etv'i.rto. | ja.a mit para. | [...] | c'a gi visa. ~ ldika p'étrikai | + itas k'iėmas ir r gaspad“- or'ai ~ petrikai | T...] | + v'lenu' turd * | t6k'u va | ~ mažū.t'i. | « méiteli. | v'lenu. turd. = _ma.rgu. | ¢ ko* gi jau + i kap A neturg's- ’i | aš ~ n'iekur = nedais’u | + n'ė.kur * nedavazd's'u '* nup’i. rkt“ | kap pask'ers- 'ū + | tai ~ sa.Bo. | ko.lei vaikai # atvaž'ūos | kū'lei + atv'a.š | tūri > la.uk | ~ kanos * s'ę.d'ės'i | Petrikienė Marija, gim. 1911 m. Petrikų k. Įrašo registracijos Nr. 674. Literatura „Arumaa P. Litewskie teksty gwarowe z Wilnae Obszar z pragmatycznymi uwagami. Dorpat, 1930. Fidukaitiené E. V. Akcenty monoftongów w gwarze kupiskiej (badanie audytywne) językoznawstwo. Wilno, 1977. T. 28(1). P. 18-23. 102 Garšva K. Związek ir wokalizmu akcentuacyjnego w gwarze północno-zachodnich panevėžiškiai J Zagadnienia litewskiej lingwistyki arealnej (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego. T. 17). Wilno, 1977. P. 76-88. Garšva K. Ważniejsze cechy fonologii północno-zachodnich panevėžiškiai II Baltistica, Wilno, 1982. T. 18(1). P. 65-74. Gerullis G. Litauische Dialektstudien. Lipsk, 1930. Girdenis A. Fonologija. Wilno, 1981. Grinaveckienė E. Niektóre Cechy czasownika gwary gierweckiej II Badania czasownika języków bałtyckich (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego. T. 14). W., 1973. S. 221-229, Jonaitytė A. Przegląd dialektu / Gierwiaty. W., 1989. P. 230-237. Kardelytė J. Dialekt gierwecki. V., 1975. Kazlauskas J. Historyczna gramatyka języka litewskiego. Akcentuacja, rzeczownik, czasownik. V., 1968. Labov W. On the Use the of Przedstaw to Wyjaśnij Przeszłość // Lektury in Historyczna Fonologia. Rozdziain ły teorii Teoria of Dźwięk Zmiana. The Pensylwania University Press, 1978. P. 275-312. Dialekty języka litewskiego. Chrestomatia. V., 1970. Lipskienė J. Frazeologizmy gwary gierweckiej | Badania leksykalne. (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego. T. 13). V., 1972. P. 111-141. Lipskienė J. Wykrzykniki gwary gierweckiej / Kontakty i ir wzajemne oddziaływania języków. (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego. T. 28). Wilno, 1989. S. 118-122. Pakerys A. Prozodia litewskiego języka ogólnego. Wilno, 1982. Salys A. Pisma. T. 4. Dialekty języka litewskiego. Roma, 1992. Vidugiris = A. Iš Semantyczne dialektyzmy gwary Gervėčiai J Badania leksykalne (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego. T. 13). Wilno, 1972. P. 19-29. Vidugiris A. Leksykalne dialektyzmy gwary Gervėčiai J Litwy TSR Prace Akademii Nauk. Seria A. Wilno, 1974. T. 1(46). S. 117-127. Vidugiris A. Iš rozwoju kontaktów językowych // Gierwaty. Wilno, 1989: P. 238254. Zinkevičius Z. Dialektologia litewska. Wilno, 1966. Zinkevičius Z. O rozróżnieniu akutu i cyrkumfleksu w dialektach wschodniej Litwy Il Baltistica, 1974. T. 10(1). P. 93-94. Fpymasene JI., Crynmxa 5. /Junamuka OnnosHuMu CNOroBHX MHTOHALUMA B POHOIOrHYIECKHX CHCTEMAX AMAIEKTHOM H NOPOACKOH peun (Ha MaTEpHAJIE JIMTOBCKOTO aura) Il Materiały XI Międzynarodowego Kongresu Nauk Fonetycznych. August 1-7 1987. Tallin. Tom. 5. P. 95-98. Jluursucruvecxuū atnac Esponu. Bropon sonpocunk. M., 1981. Pomauuyx A. Qamuiuu B yCIOBHAX MHOTOA3HYMA (HA MaTepuane roBOpPOB A. T'epsar u okpecriocrein) // Bilingwizm języka ir litewskiego (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego. T. 27). W., 1988. P. 55-66. Cyauux T. M. /JuanexTd AHTOBCKO-CNAaBAHCKOrO norpanmusa. Zarys systemów donosologicznych. M., 1975. 103