P. Arumos įnašas į pietrytinių lietuvių kalbos šnektų tyrimą

LITEWSKIE JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA, XXX (1993) PERYFERYJNE DIALEKTY JĘZYKA LITEWSKIEGO Aloyzas VIDUGIRIS WKŁAD P. ARUMY Į W BADANIA GWAR POŁUDNIOWO-WSCHODNICH JĘZYKA LITEWSKIEGO Peteris Arumaa (dalej Aruma) jest dotychczas najwybitniejszym bałtystą estońskim. Į do historii litewskiego językoznawstwa wszedł na trwałe dzięki iš swoim pracom, z których najwybitniejsze to "Teksty gwarowe Wileńszczyzny z uwagami gramatycznysu mi" (1930) ir "Badania nad historią zaimków osobowych języka litewskiego" (1933). Ne mniej ważne są inne ir większe (np. „Gramatyka prasłowiańska”. 1964) ar drobniejsze jo prace. Jednak dla dialektologii litewskiej, podobnie jak dla nauki o języku litewskim w ogóle, najcenniejsze są Opublikowane i ir nieopublikoir wane teksty iš południowo- -wschodnich gwar języka litewskiego zebrane po przez Arumę, które obecnie niezwykle į szybko odchodzą w niebyt. Szkoda tylko, że uczony, który tak wiele zrobił dla lituanistyki, do dziś zarówno na Litwie, jak i w Estonii jest jeszcze zbyt mało znany. Do bliższego zainteresowania się pracami i osobą Arumy skłonił wyjazd wiosną tego roku do Tartu, gdzie znaleziono wiele (około ir 900 stron zeszytowyc1988 h) zapisanych przez niego odręcznie po litewsku tekstów gwarowych. Aruma dobrze rozumiał trudne położenie południowo-- wschodnich gwar litewskich okupowanych przez Polskę i brutalnie niszczonych, a także ich niezwykłe znaczenie dla językoznawstwa. Południowo-- wschodnie peryferie litewskiego obszaru językowego wyróżniają się niezwykłą różnorodnością gwar, urzekającą archaicznością oraz specyfiką innowacji powstałych w wyniku ścisłych kontaktów z językami słowiańskimi (przede wszystkim białoruskim, następnie polskim, a obecnie rosyjskim). Tutaj każda parafia, a czasem nawet wieś, różni się inną mową, innym sposobem mówienia. Wystarczy wspomnieć niepowtarzalną, historycznie ukształtowaną mozaikę gwar na terenie dzisiejszej Litwy Wschodniej i Południowo-- Wschodniej (w rejonach jezioroskim, ignalińskim, święciańskim, malackim, wileńskim, trockim, solecznickim, orańskim i innych) oraz na północno-zachodniej Białorusi (rejon brasławski, okolice Opsy, Brasławia, Pelekoni, Widze, rejon postawski, okolice Jardwa, Komajów, Lentupia, rejon ostrowiecki, okolice Gierwian, Rimdziunów, Kliukszczon, rejon wiĺejski, okolice Bokszty, Dud, Lazunów, rejon werenowski, okolice Armioniszek, Asawoj, Balatnds, czyli Werenowa, Benekdinii, Kaulczliszek, Naczy, Pelesy, Rudziszek, Żyrmunów, Grodzieński — ile jeszcze pozostało okolic, które znalazły się na Białorusi, gdzie do XX w. na początku było mniej lub bardziej litewskojęzycznych, ale do tego czasu albo nie były one konsekwentniej badane, albo nawet noga językoznawcy nie postąpiła w ich okolice (np. rejon Ostrowca. okolice Bystrzycy, Kiemielišków, Mikailiszek, Wornian, rejon Oszmiany. Graużyszek, 8 Klewgci, okolice Palion, rejon Smorgoni. Sali, okolice Śniegon, rejon Wilejki. Gerandyn, Lipniszek, Subotnik, Surwiliszek, Takieryszek, okolice. i in.). Trudno przypuszczać, by gdziekolwiek indziej, przynajmniej w Europie, istniał inny podobny język, który charakteryzowałby się taką różnorodnością gwar. To nie tylko fenomen języka litewskiego, lecz także ogólnie naszej kultury. Jednakże również rzadko gdzie indziej, tak jak tutaj, już przez drugie stulecie niszczono i pustoszono — i zasadniczo nadal się niszczy i pustoszy — litewskie gwary zarówno na północnym zachodzie Białorusi, jak i na południowym wschodzie Litwy, gdzie Litwini pozostali mniejszością. Tutaj każda gwara, każdy jej wariant, dzięki swej oryginalności i niepowtarzalności jest żywym dokumentem litewskiej przynależności etnicznej mieszkańców tych miejsc. Niestety, historia peryferyjnych obszarów południowo-wschodniego zasięgu języka litewskiego jest również żywą historią nie tylko zanikania naszych gwar, lecz także kurczenia się litewskiego obszaru etnicznego, co najczęściej jest powodowane polityką potężniejszych sąsiadów oraz naszymi rodakami, którzy pod wpływem tej polityki ulegli lub ulegają wynarodowieniu. Tak więc z tego punktu widzenia należy oceniać również działalność językoznawcy Arumy. W historii badań tych litewskich gwar pozostawił on niezatarty ślad nie tylko jako naukowiec i badacz, lecz także jako swego rodzaju kronikarz i dyplomata tego regionu. Aruma był językoznawcą o szerokim zakresie zainteresowań i dobrym przygotowaniu. Urodził się 11 października 1900 r. (według starego stylu 28 września) w Estonii, niedaleko Tartu, w mieście Piltsama (obecnie centrum powiatu), w rodzinie rzemieślnika. W 1920 r. ir ukończył gimnazjum w Tartu, a w 1921 r. wstąpił na Wydział Historyczno-Filologiczny Uniwersytetu w Tartu, który w 1927 r. ukończył z tytułem magistra. Na uniwersytecie studiował językoznawstwo indoeuropejskie oraz filologię słowiańską i fińsko-ugryjską. Profesorem języków słowiańskich był L. Masingas, którego młodzieńczymi pracami językoznawczymi interesował się wówczas į dziewięciotalentowy człowiek Antanas Baranauskas, pogrążony w językoznawstwie. Językoznawstwo indoeuropejskie wykładał prof. E. Kiekersas. Po jego śmierci 1938 r. Arumowi przypadło w udziale zająć katedrę byłego profesora, ir kierownika katedry języków indoeuropejskich. Już od czasów gimnazjalnych Arum interesował się językami ugrofińskimi: ir językiem estońskim i jego dialektami, później fińskim, węgierskim, ir uralskimi językami fińskimi, liwskim itd. O co najważniejsze, na uniwersytecie w Tartu rozpoczął drogę bałtysty, pisząc pracę dyplomową o "O nopaike CJ10B B JIATOBCKOM Afi3HIKE, MECTO IJIaro/ia B Ha4aJIbHOM Npe/UIOXx€HHH“". Po studiów, otrzymawszy zagraniczne stypendium, przez trzy lata kształcił się w Berlinie, gdzie uczęszczał na wykłady Schultzego z języków greckiego, niemieckiir ego, litewskiego i sanskrytu. slawistyki M. — Vasmera, sanskrytu H. Lüdersa, — języków celtyckich J. — Pokornego, języków perskich J. — Marchwarta. Czwarty rok, gromadząc materiały do rozprawy doktorskiej, spędził na Litwie ir W Polsce. 1931-1932 m. doskonalił się w Pradze, uczęszczał na wykłady z języków słowiańskich do profesorów S. Smetanki, M. Weinharta, J. Toraka, O. Hujera. Pracował Gdańska (Gdańska), Królewca, Kowna ir W bibliotekach wileńskich badał także gwary peryferii południowo-- wschodniego obszaru języka litewskiego. Od 1933 m. P. Aruma Na Uniwersytecie w Tartu wykładał literaturę ir rosyjską i filologię słowiańską. 1934 m. obronił rozprawę doktorską i ir został mianowany ekstraordynaryjnym profesorem filologii słowiańskiej na Uniwersytecie w Tartu. 1939 m. Arumie nadano tytuł profesora zwyczajnego ir filologii słowiańskiej i językoznaws9 twa porównawczego indoeuropejskiego. Pracując na uniwersytecie, badał dialekty rosyjskie w Estonii i uczestniczył w odbywających się za granicą kongresach slawistów. Był sekretarzem Estońskiego Towarzystwa Naukowego, redagował słownik języków szwedzkiego i estońskiego, opracował i redagował zbiór prac naukowych Estonii („Liber saecularis”) itp. O tym, że Aruma był ceniony jako bałtysta, świadczy również fakt, iż w 1938 r. Łotewskie Towarzystwo Filologów w Rydze wybrało go na członka korespondenta!. W latach 1940–1941, doświadczywszy wielkiego niezadowolenia funkcjonariuszy radzieckich z jego osoby (widać to choćby w kilkakrotnie sporządzanych przez niego autobiografiach, napisanych piękną rosyjszczyzną), w miarę zbliżania się frontu, w 1944 r. P. Aruma wyemigrował do Szwecji, gdzie zmarł w 1982 r. Na szczęście zachował się duży plik tekstów gwarowych zebranych przez P. Arumę. Najwięcej tekstów zapisano z gwar peryferyjnych południowo-wschodniego obszaru języka litewskiego: Gervėčiai, Lazūnai, Dievéniskiy, Zietela, mniej z okolic Rėdūnios. z wsi Kargaudai i Klaišiai, z okolic Kamojų. ze wsi Ramaškoniai. Nieco tekstów zapisano również z tak zwanych głównych gwar języka litewskiego w okolicach Jurbarkasu, Uteny itp. Najwięcej jest spójnych baśni, mniej pieśni, rozmaitych opowieści, a czasem pojedynczych zdań, słów, paradygmatów odmiany przez przypadki i koniugacji. Teksty z zaznaczonym akcentem, zapisane ołówkiem równym, pięknym pismem, uproszczoną transkrypcją. Zatem teksty gwarowe zebrane przez Arumę są ważne nie tylko dla dialektologii litewskiej i językoznawstwa w ogóle, lecz także dla folklorystyki, etnografii itd. Część zgromadzonych tekstów gwarowych Aruma dość szybko opracował i w krótkim czasie opublikował ze wstępem napisanym po niemiecku oraz obszernymi uwagami gramatycznymi "Litauische mundartliche. Texte aus der Wilnaer Gegend. „Z uwagami gramatycznymi” (Dorpat, 1930). Jest to pierwszy naukowo opracowany zbiór litewskich tekstów gwarowych. Tutaj niemal po po równo przedstawiono teksty z iš Dieveniškės, Gervėčiai, Lazūnai ir oraz okolic Zieteli. Teksty zapisano stosunkowo bardzo dobrze, choć transkrypcja ir jest dość skomplikowana. Bałtyści wzbogacili się o podręczną książkę, której znaczenie nie zmniejszyło się do dziś. Przeciwnie, jej znaczenie nawet wzrasta. Przecież Aruma zapisywał teksty w czasie, gdy tradycyjne gwary we wszystkich wymienionych miejscach nadal naturalnie funkcjonowały. W rodzinach wiejskich wielu okolic po litewsku nadal mówili ludzie ze wszystkich tų pokoleń. Szkoda tylko, że Aruma nie opublikował wszystkich zebranych przez siebie litewskich tekstów gwarowych. Powstaje pytanie, dlaczego į do wspomnianego wydania tekstów nie iš trafiły również teksty gwar z pobliskich peryferii Rędun ir zapisane w okolicach Kamajów. Może miała ich zbyt mało i nie jų zdążyła o zebrać więcej. O może zadecydowały inne motywy? Należy przypomnieć, że Arumaa w tym samym czasie pisała rozprawę doktorską "Untersuchungen ir zur Geschichte der litauischen Zaimki osobowe\", 1933 m. opublikowaną Tartu. (Pracę tę Aruma zadedykował Wileńskiemu Towarzystwu Naukowemu Litwinów. O jednej jį czy innej ar sprawie wypowiedział się K. Avižonis, P. Skardžius, Chr. S. Stangas, F. Spechtas). W tym obszernym, liczącym ponad str. 300 studium, analizowane są głównie rzadkie formy zaimków osobowych, których autor zebrał w obfitości 1 : Dane zaczerpnięto iš Brakuje różnorodnych š į is autobiografii Arumasa, | | grafik napisanych w językach ir rosyjskim i estońskim dla różnych danych atestacyjnych 15%im, sa My fay kitam W Dziale Rękopisów Biblioteki Naukowej. Więcej A logralijal jeszcze jest W Tartu Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym 2 Ap. 2. B. 662) ir Tartu W Muzeum Eo Kreutzwalda, BORA Me lorita W Archiwum Zi, 10 ze starych pism litewskich. Zadziwia, jak dobrze znał dawne pisma —nie tylko Mażwida, Bretkūnasa, Daukšy, Sirvydasa, Morkūnasa, lecz także drugoi trzeciorzędne zabytki piśmiennictwa litewskiego XIXa. litewskie zabytki piśmiennictwa. Najciekawsze jest to, że najwięcej odpowiedników dla różnorodnych form zaimków osobowych zebranych ze starych pism Aruma znalazł w gwarach Gervėčiai, Lazūnai, Zietela, a w mniejszym stopniu także Dieveniškės. Jak widać, to zadecydowało również o tym, że autor, publikując zebrane teksty, ograniczył się do gwar wymienionych miejscowości. Wynikałoby z tego, że opublikowane przez Arumę teksty gwarowe oraz częste w uwagach gramatycznych zestawienia form tych gwar z odpowiednimi danymi ze starych zabytków piśmiennictwa stanowią jedynie pewien dodatek do dysertacji i pierwszą solidną publikację na jej temat. | Znaczenie zebranych przez Arumę tekstów, zwłaszcza tekstów gwar obrzeżnych języka litewskiego, jest niezwykle wielkie. Niegdyś w pełni żywe gwary Lazūnai i Zietela już w latach powojennych dogorywały, gdy litewscy językoznawcy zaczęli je badać. Obecnie gwara Zieteli już całkowicie zanikła, a ostatnie dni swego istnienia przeżywa kilku znających język litewski starców z okolic Lazūnai. Gwara Kamojów i Rędunii u progu wymarcia. Obszary używania języka litewskiego wokół Dziewieniszek, Gierwian i Pelesy stale się zmniejszają. Ponadto nie tylko maleje tu liczba osób mówiących po litewsku, lecz także same miejscowe gwary bardzo ubożeją i się pogarszają. Nawet osoby mówiące po litewsku od najmłodszych lat często już zapomniały swój język i mówią zniekształconą gwarą. Erozja tradycyjnych gwar, najczęściej wskutek asymilacji mieszkańców, przejawia się tu na wszystkich poziomach języka: fonetyki, morfologii, leksyki i składni. Dlatego, porównując materiał utrwalony przez Arumę z materiałem zgromadzonym przez późniejszych badaczy, można ustalić, jak zmieniły się poziomy tych gwar. Prawdą jest, że bez specjalistycznych studiów byłoby to trudne. Należałoby szczegółowo rozszyfrować skomplikowaną transkrypcję drukowanych tekstów Arumy. Tym wyraźniejsze są różnice między warstwami morfologii i leksyki. Zmiany w warstwie morfologicznej w mniejszym lub większym stopniu zostały omówione przez niemal wszystkich językoznawców, którzy później pisali o tych gwarach (J. Senkus, Z. Zinkevičius, E. Grinaveckienė, A. Jonaitytė, J. Kardelytė, T. Sudnik i in.). Więcej można powiedzieć o leksyce. ““Tutaj poprzestaniemy na wymienieniu kilku słów gwary zietelskiej zapisanych przez Arumę, które w kartotece pisanego słownika zietelskiego są jedynymi, tzn. nie zostały zapisane ani poświadczone przez innych badaczy. W ten sposób z zapisanych przez Arumę tekstów dowiadujemy się o mało znanych słowach lub ich znaczeniach (np. kliunikti „ćwierkać, śpiewać (o słowiku)”: salaujys kliuūkia; métinykas „istota zarządzająca porami roku”, miegulys „senność”, plėstelėti „klaśnięciem uderzyć” i in.), zwykłych lub rzadszych derywatach przedrostkowych czy przyrostkowych (np. iškloti, pralėkti, insilipyti „uczepić się”, mėlynūmas i in.), różnorodnych zapożyczeniach lub hybrydach (np. kalina „kalina”, karanėūcija || karanavonė „wieńczenie, koronowanie”, karanavotis „wieńczyć się, koronować się”, karona „wieniec, korona”, machtelėti „machnąć” i in.). Istnieją słowa o innym temacie lub akcentuacji (np. klonis zamiast obecnie używanego klonis kt.). ir Szkoda tylko, że nie dotarły do nas wszystkie teksty zapisane przez Arumasa, które podobnie jak autor nie uniknęły wojennych nieszczęść. A przecież tak niewiele brakowało, by wszystk11 ie te teksty zaginęły. Uratował je przyjaciel litewskich językoznawców, akademik Estońskiej Akademii Nauk, profesor Uniwersytetu w Tartu Paulius Aristė. Po pozostał pusty po wojnie Mieszkanie Arumasa zostało splądrowane. Całe podłogi korytarza i ir pokoi były zasłane kartkami z notatek nagle wyjeżdżającego profesora oraz ir podartymi stronami książek?. Tą O tragedii świadczą ir zachowane su teksty gwarowe, z dużymi przerwami i pomieszanymi stronami; jedna ne kartka jest zmięta i zdeptana. ir Na przykład tylko Tekstów z Zieteli, rozproszonych w teczce rękopisów w pięciu miejscach, ponumerowanych ręką samego autora do s. , brakuje około s. 141 20-30 Teksty z gwary lazuńskiej według nowej numeracji (widocznie tak, jak P. Aristė zebrał je z podłogi) znalazły się w czterech miejscach, teksty z Dziewieniszek ir z Gierwian — w dwóch. Pozostało — po zaledwie kilka — stron urywków iš z Kamojów ir tekstów zebranych w okolicach Radoszkowicz. Ogólnie rzecz biorąc, czytając teksty zapisane przez Arumę wyraźnym i pięknym pismem, nie można się nadziwić, jak doskonale władał językiem litewskim. W żaden sposób nie można by powiedzieć, gdyby się nie wiedziało, że pisał je Litwin. ne Tym bardziej więc odczuwa się ir wdzięczność i przywiązanie do tego godnego pozazdroszczenia pracowitego estońskiego uczonego, który bałtystyce (podobnie ir jak slawistyce) pozostał wierny aż do końca życia”, dlatego Be Aruma, podróżując į po południowo-- wschodniej Litwie, znajdującej się w granicach Polski, nierzadko pełnił niejako rolę wysłannika Litwy i ambasadora Wileńszczyzny. Opowiada się, że na rzecz wileńskich ir towarzystw kulturalno-- oświatowych i dobroczynnych często przekazywał zebrane na Litwie datki, przewożąc je przez Czechosłowację, Gdańsk i Łotwę, ponieważ wówczas Litwa nie utrzymywała bezpośrednich stosunków dyplomatycznych z Polską. Jeszcze dziś bardzo ciepło wspominają imię Arumy staruszkowie z okolic Dziewieniszek i Rudomina. Nieustannie wspominała go nauczycielka z Zieteli K. Juodienė. I nie ma w tym nic dziwnego: język litewski był zakazywany, prześladowany i znieważany przez polskich urzędników i szlachtę, a przybyły młody cudzoziemiec rozmawiał z uciśnionymi w ich ojczystym języku. Tutaj Aruma zyskał szczerych przyjaciół i pomocników. Świadczy o tym korespondencja gierwackiego chłopa Petrikasa oraz zapisany gwarą zeszyt opowieści. P. Aruma nazywany jest tutaj bardzo szanowanym, najdroższym przyjacielem Litwinów, przyjacielem, dobroczyńcą i obrońcą. Rzeczywiście są to wzruszające słowa. P. Aruma, jako językoznawca o szerokim profilu, znawca języków bałtyckich i słowiańskich, indoeuropeista zyskał międzynarodowe uznanie. Jednak jako bałtysta wzniósł sobie największy pomnik, badając południowo-wschodnie gwary języka litewskiego. Obok takich uczonych innych narodowości, jak E. Volteris, O. Brochas, Chr. S. Stangas, J. Rozwadowski, V. Porzezifiskis, J. Otrebski, G. Gerullis, E. Fraenkelis, oraz Litwinów K. Būgi, J. Jablonskiego, J. Balčikonisa, J. Senkusa i in. P. Arumaa pod względem znaczenia prac zajmuje bez wątpienia jedno z najwybitniejszych miejsc. ų ŻO tym w 1988 r. 14 kwietnia autorowi tych wersów opowiadał prof. P. Aristė. Częściowo widać to również po wpisie znajdującym się na pierwszej stronie teczki tekstów /Sygnatura ERA Leedu 3/. „Szerzej o pracach językowych P. Arumaa zob. A. Sabaliauskas. Historia badań języka litewskiego do 1940 r. Wilno, 1979, P. 233-235. 12 PRZYCZYNEK P. ARUMAA DO BADAŃ POŁUDNIOWOSCHODNICH GWAR JĘZYKA LITEWSKIEGO Streszczenie W artykule analizuje się badania języka litewskiego prowadzone przez najsłynniejszego estońskiego bałtystę Petera Arumaa. Najwięcej uwagi poświęcono zapisanym przez niego tekstom z Dievčiškės, Gervėčiai, Kamojai, Lazūnai, Riedūnia, Zietela i innych szybko zanikających, lecz bardzo ważnych dla badań językoznawczych południowo-wschodnich gwar języka litewskiego. (P. Ariste, drugi bliski przyjaciel języka litewskiego, uratował znaczną część tych rękopisów przed zagładą podczas drugiej wojny światowej i przekazał je Muzeum Literatury im. Kreutzwalda w mieście Tartu.) Podkreślana jest ważna dla Litwy Wschodniej działalność kulturalna i dyplomatyczna P. Arumaa. 13