Monografija apie metskaitlių leidėją

KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXXI (1994) ZAGADNIENIA NORMALIZACJI JĘZYKA RECENZJE, UWAGI, RECENZJE KRYTYCZNE, BIBLIOGRAFIA Monografia o wydawcy metskaitlių Petkevičiūtė D. Laurynas Ivinskis. Wilno: Mokslas, 1988. 247 s. W 1990 r. minęło 180 lat od urodzenia L. Ivinskisa. W litewskich encyklopediach L. Ivinskis nazywany jest oświatowcem ludowym, literatem. Jednakże w świadomości niejednego litewskiego inteligenta obraz tego szlachetnego człowieka przede wszystkim zapewne wiąże się z pojęciami „wydawcy kalendarzy” i „nauczyciela”. A także — z obrazem człowieka dobrotliwego, światłego i samotnego. Osobą L. Ivinskisa i jego pracami interesowali się J. Basanavičius, J. Šliūpas, Vaižgantas, V. Mykolaitis-Putinas i in. O jego zasługach dla naszego języka ogólnego pisali J. Kruopas, J. Palionis, V. Vitkauskas i inni językoznawcy. Monografia D. Petkevičiūtė, podsumowująca wszystkie badania twórczości L. Ivinskisa, bardzo wyraźnie uwypukla i systematyzuje fakty z jego biografii, relacje ze współczesnymi, ocenia zasługi znakomitego oświeceniowca i literata dla naszej kultury. Słuszna jest myśl autorki monografii, że „kalendarze L. Ivinskisa —unikalne wydawnictwo w całej historii literatury litewskiej“. Mówi się, że jedni wyprzedzają przyszłość, a innych wyprzedza przeszłość. L. Ivinskis był światłym i postępowym człowiekiem. Jego talent uczonego pragmatyka jest wyraźniejszy niż talent twórcy. L. Ivinskisa cenili znakomici ówcześni uczeni: A. Bilenšteinas, A. Flamincynas, F. Kuršaitis, M. Voroninas i in. D. Petkevičiūtė podkreśla, że L. Ivinskis „jako pierwszy spośród litewskich oświeceniowców wysunął zawsze aktualny problem ochrony przyrody“. Ponadto był pierwszym popularyzatorem nauki i jednym z pierwszych terminologów. Niniejsza monografia jest cenna pod wieloma względami. Przede wszystkim należy podkreślić, że opiera się ona, zwłaszcza jej część poświęcona biografii, na bogatym materiale archiwalnym, dobrej znajomości źródeł i właściwym ich uogólnieniu. D. Petkevičiūtė patrzy na spuściznę L. Ivinskisa głównie oczami historyczki, literaturoznawczyni i językoznawczyni. Naszym zdaniem, najbardziej wnikliwe jest jej spojrzenie jako historyczki. Autorka monografii dobrze odtworzyła otoczenie szkoły w Kėlainiai, w której kształcił się L. Ivinskis, szczegółowo scharakteryzowała jego pracę pedagogiczną w parafialnej i agronomicznej szkole w Rietavas, w szkole parafial-. nej w Joniškėlis, w Kownie oraz ostatnie dni jego życia w Milvydai. Dla historii literatury znaczący jest ustalony przez nią na nowo krąg literatów współpracujących z kalendarzami: Mikalojus Gadliauskas (1818—1890), Jokūbas Kurmavičius (1794—1858), Karolis Brunas Rimavičius (1808—1874), Motiejus Žutautas (1828—1880) i in. W monografii szczegółowo omówiono również dorobek literacki samego L. Ivinskisa. Zgodnie z tradycją przypisuje mu się opowiadanie „Przycinanie”, opowieści „Rzemieślnik i szewc”, „Bogaty i biedny sąsiad”, „Zmowa”, „Użalanie się” oraz kilka krótkich obrazków. Spuścizna poetycka L. Ivinskisa również jest 181 niewielka: dwie bajki, dwie opowieści wierszowane, kilka wierszy. Omawiając L. twórczość Ivinskisa ir jo jego D. przekłady, Petkevičiūtė słusznie podkreśla, że największą L. zasługą Ivinskisa dla literatury jest to, że w kalendarzach po raz jo pierwszy wydrukowano S. wiersze Valiūnasa „Do piszącego po litewsku” ir „Birutė”, „Gaj A. Anykščiai” Baranauskasa, przekład K. Praniauskaitė „Matka żalcia”, „Mój ogródek” Poški D. ir „Gromata do Tadeusza CzackiegJ. o”, Pabrėžos „Artojas” ir itd. D. Petkevičiūtė nie analizuje L. leksykograficznej i terminologicznej działalności Ivinskisa. Inne kwestie językowe, zwłaszcza terminologiczne, w monografii miejscami wyjaśniono nieco powierzchownie, nie całkiem precyzyjnie. Na przykład ne napisano: „Najlepiej w kalendarzach 141 p. udały się nazwy gwiazdozbiorów Zodiaku.” Gwiazdozbiory Zodiaku nawet teraz, po upływie ponad m., nadal nazywane są 100 L. nazwami przetłumaczonymi w kalendarzach Ivinskisa: Awinas, Jautis, Dwinej, Wieżis, Lewas, Pana, Swarstikles, Kurklis, Strielezius, Ožis, Wandu, Žuvis“. Iš właściwe nazwy gwiazdozbiorów Zodiaku — ne L. terminy przełożone dla kalendarzy Iwinskiego. D. Poška (wcześniej jeszcze ir M. Sarbievijus) twierdził, że Litwini znali gwiazdozbiory Zodiaku i podali ich litewskie nazwy! : ir „Pierwszy—Baran, drugi jų — Byk, trzeci nazwany Bliźnięta, czwarty — Rak, piąty Lew, szósty — Panna, siódma — Waga, ósma — Skorpion Robaczek, dziewiąty — Strzelec, dziesiąty — Koziorożec, jedenasty — Wodnik pod mgłą pożytek czerpie, dwunasty — Ryby boską siecią nie su łowi”*. ; To w kalendarzach meto nazwy gwiazdozbiorów nieco zmieniano. Na przykład w kalendarzu „Aušra” używano jeszcze takich nazw: Tekis (Baran), Byk, Bliźnięta, Rak, Lew, Panna, Waga, Skorpion, Strzelec, Koziorożec, Wodnik, Ryby®. L. Ivinskis tworzył ir neologizmy terminologiczne. Świadczy o tym używana jo terminologia systematyki roślin, przekłady literatury pięknej oraz artykuły ir popularnonaukowe. Jednak przy ustalaniu neologizmów trzeba udowodnić, że są to słowa języka ludzkiego (potocznego) ne oraz że wcześniejsi autorzy ich nie używali. ir tų D. Petkevičiūtė nie jest pod tym względem precyzyjna. Na przykład, mówiąc o L. przetłumionym przez Iwińskiego J. opowiadaniu Krasickiego „Koduras” (s. 164) pisze się, że L. Iwiński „w przekładzie użył własnych neologizmów, na przykład: draugininkaj, užmusziejas, klastininkaj”. Iš w rzeczywistości słowo draugininkas nie jest L. neologizmem Iwińskiego — używał w znaczenjį iu „przyjaciela, druha” K. Sirvydas, również używany przez niego w książce „Summa Aba Trumpas iszguldimas Ewangeliv... Kiedaynise... 1653“, o używał w znaczeniu „udziałowcjį a, wspólnika” M. Mažvydas ir „Margarita Theologica“. Tą to samo można powiedzieć o ir słowie klastininkas. W znaczeniu „oszusta, krętacza” używał jį L. współczesny Ivinskiemu Antanas Ta1 Gaivenis K. Nazwy gwiazdozbiorów // Kultura języka. 1990. Sas. 59. P. 51. 2 Poška D. Pisma. V., 1959. P. 89. 2? Kalonaitis R. Słońce porusza się kręgiem zwierząt. V. 1976. P. 21. 4 Jankevičius K., Jankevičienė R. Niektóre nowe dane o L. pracach Ivinskisa w dziedzinie litewskiej terminologii botanicznej // Kwestie botanicz1962. T. 2. 182 ne, powiedział (1805—1889). Już choćby z tego faktu nie można dowieść, że słowo klastininkas jest neologizmem L. Ivinskisa. Również termin striekis nie jest neologizmem (s. 229). Jest germanizmem. W monografii słusznie zarzuca się L. Ivinskisowi, że tłumacząc Robinsona Crusoe, „niektóre formy wyrazów utworzył nieudolnie, np.: ispanczikas, brazilazikai” (s. 229). Tutaj językoznawcy nie może nie razić pojęcie „formy wyrazu”, ponieważ oznacza ono formę wyrazu, a nie leksem. Przy podawaniu używanych przez L. Ivinskisa łacińskich terminów botanicznych miejscami nie uniknięto błędów korektorskich, np.: „Wilkuoge ne juodoje. Actaca (= Actaea —KG) spicata” (s. 221), „Kartinis musmiris. Agraricus (= Agaricus —KG) muscarius” (s. 221) „Skujej, lapaj eglu, puszun ir kadagiun. Folija (= Folia —KG) ociculares (= acicularis —KG)” (s. 221) i in. Jeżeli są to błędy L. Ivinskiego, należało je omówić w przypisach. Terminy stosowane przez samą autorkę również nie wszędzie są precyzyjne, np.: „W tłumaczeniu L. Ivinskis nieprawidłowo używał przedrostka nu: w wyrazach złożonych zamiast niego pisał hipernormalizm nuo” (s. 223). Su wyrazów utworzonych za pomocą przedrostków nie można nazywać ani złożonymi, ani zrostami. W innym miejscu napisano: „Gwarę potwierdza zachowany w formach nosowych dźwięk n[...]” (s. 222). W językoznawstwie nie istnieje pojęcie „formy nosowej”. Wszystko to — najróżniejsze drobiazgi, niewielkie pomyłki. Jednak ponieważ takich drobiazgów w monografii jest nie jeden i nie dwa, lecz cała garść, chcąc nie chcąc, zaczynasz wątpić w profesjonalizm językowej analizy tekstów L. Ivinskisa. Można też wysunąć ten i ów zarzut wobec treści monografii. Na przykład pierwszy jej rozdział zatytułowano „Droga życia”. Ale przecież praca pedagoga czy praca w Kownie — to również droga życia. Do monografii dołączono bibliograficzny wykaz utworów, artykułów i notatek opublikowanych w kalendarzach L. Ivinskisa, jednak brakuje nam zamieszczanego zwykle w takich monografiach indeksu nazwisk oraz wykazu ilustracji. Wskazując na drobne niedociągnięcia recenzowanej monografii, nie uważamy, że nie dostrzega się lasu przez drzewa. Las jest tu dobrze widoczny i cieszy oko. Praca wykonana przez D. Petkevičiūtė zasługuje na dobre słowa. Jak ujął to rzymski dramaturg Publiusz Terencjus: pro captu lectoris habent sua fata libelli, t. j. los książek zależy od rozeznania czytelników. Sądzimy, że los tej książki będzie pomyślny, ponieważ jest to uczciwie napisana praca o dobrym poziomie naukowym. Kazimieras Gaivenis LYGUTĖ, O NE LIGUTĖ Według autorytetu litewskiej ornitologii Tadasa Ivanauskasa w rodzinie skowronków (Alaudidae), oprócz najbardziej znanego skowronka polnego, czyli skowronka (Alauda arvensis) LPV 134, LP III 167, miejskiego skowronka czubatego, czyli dzierlatki (Galerida cristata; TLE IV crictata jest błędem korektorskim) LPV 135, LP III 173 (inaczej także czubak), występującego u nas bardzo rzadko (głównie na Mierzei Kurońskiej) skowronka rogatego (łot. ausainais—uszaty) (Eremophila alpestris) LPV 135, LP III 175, jest także czwarty gatunek — suchych, piaszczystych gleb (nie lubi żyznych pól Suwalszczyzny, Kłajpedy LJ 183