Fizikos ir technikos terminų sinonimijos vertinimas

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA, XXXI (1994) JĘZYKA NORMALIZACJI ZAGADNIENIA ANGELĖ KAULAKIENĖ FIZYKI IR TECHNIKI SYNONIMIA TERMINÓW OCENA 1. Zwykle termin każdej dziedziny nauki powinien spełniać określone wymagania. Wiele o nich pisano i dyskutowano, zostały ir one szczegółowo omówione ir przez ir litewskich i zagranicznych terminologów. Jednym z takich wymagań jest jednoznaczność — terminu. Rozumie się to terminologię w następujący sposób: termin powinien nazywać tylko jedno pojęcie naukowo-techniczne, a pojęciu powinien ar odpowiadać tylko jeden o termin. A zatem synonimy w terminologii są nie tylko niepożądane, lecz także niedopuszczalne. ne ir Jednakże istnieją one w dawnej i ir obecnej ir terminologii naukowo-techniczir nej, dlatego wymóg jednoznaczności terminu można uznać za ideał, lecz za rzecz nieosiągalną w praktyce terminologicznej!. Be Bez wątpienia synonimia w terminologii nie może stać się regułą, jednakże, jak wskazuje V. Danilenko, jest dość częstym wyjątkiem, aby można było kategorycznie zabronić synonimów. Kategoryczny zakaz synonimów, którego w praktyce terminologicznej się nie przestrzega, powoduje niepożądane zjawiska. Po pierwsze, przeciwstawia się ir kwestie teorii i praktyki. Teoretyczny wymóg stawiany terminowi o zostaje naruszony, praktyczne użycie terminu (a także przedstawianie w jo literaturze naukowej i popularnonaukowej, utrwalanie w słowniku terminów) pozostawiono własnemu biegowi. Z drugiej strony, niezależnie od tego, jak przestrzegano ir by tego wymogu, nie osiąga się ostatecznego celu; całkowite zrezygnowanie z synonimów w terminologii okazuje się niemożliwe. A t. y. zatem wymóg jednoznaczności terminu należy oceniać znacznie bardziej elastycznie, ponieważ synonimia terminów (podobnie ir jak synonimia w ogóle) jest ir złożonym, wieloaspektowym zjawiskiem. Dlatego zapewne celowe byłoby rozróżnienie du przypadków synonimii terminów: a) uzasadnionej synonimii terminów i ir b) nieuzasadnionej synonimii terminów. Celem niniejszego artykułu — jest omówienie wspomnianych przypadków synonimii ir terminów na podstawie terminologii fizyki technicznej. 2. Na ir początkowym etapie kształtowania się terminologii fizyki be technicznej synonimia jest niewątpliwie zjawiskiem nieuniknionym, ne wskazującym, że nie tylko terminy, lecz ir także same pojęcia oraz ich zakres nie są jeszcze jų dostatecznie jasne. Dość często obejmują one nie jedną, lecz ne kilka wzajemnie powiązanych kwestii. Na przykład w litewskiej terminologii fizycznej pojęcie „każda zmiana w przestrzeir ni i czasie“ nazywano terminami jūdis?, judesys T 1923 141 7*, drganie, falowanie, vilniavimas T 1924 30 7, krutėjimas, * Keinys S. W kwestii synonimii terminów // Kwestie ir składni leksyki. Szawle, 1974. P. 46. *? Ilanunenmxo B. II. Pycckas TrepMuHojnorHa: Onsir JHHTBHCTHYECKOTO Onacanas, M. 1977, C. 176. * Terminy podano w formie autentycznej. Jų pisownia nie 4 została poprawiona, zob. wykaz źródeł. , 4* 51 albo przemieszczenie P 5. Po dokładniejszym zbadaniu zakresu tego pojęcia okazało się, że synonimami falowanie i falowanie nazywa się nie pojęcie ogólne „zmiana- ”, lecz jego rodzaj „zmiana falowa”. Dlatego terminami ruch, poruszenie nazwano później jedynie pojęcie ogólne „każda zmiana w przestrzeni i czasie”, a falowaniem — „powtarzającą się okresową zmianę”. Całkowicie zrezygnowano z synonimu falowanie na rzecz terminu fala, ponieważ w terminologii fizycznej spośród dwóch synonimów fala i falowanie T 1924 30 7 „rytmicznie rozchodzący się ruch w środowisku fizycznym” utrwalił się termin fala. Synonimem oscylacja nazwano inne pojęcie — „powtarzająca się zmiana wielkości lub rozmiaru nieustalonej wartości”. A zatem terminami ruch, poruszenie, oscylacja, falowanie, falowanie nazywano zarówno pojęcia rodzajowe, jak i gatunkowe. Bez wątpienia taka synonimiczność jest nieuzasadniona i bezpodstawna, ponieważ terminem poruszenie nazwano pojęcie o zakresie znacznie szerszym niż pojęcie „powtarzającej się, okresowej zmiany”. Tym samym terminem falowanie nazwano pojęcie znacznie węższe. Jest ono jedynie częścią zakresu pierwszego pojęcia. 2. 1. Synonimia początkowego etapu kształtowania się litewskiej terminologii fizycznej i technicznej jest bardzo różnorodna. Najczęściej pojęcie nazywa się: a) dwoma lub kilkoma litewskimi słowami, np.: gniūžumas, spūdumas T 1923 286 7 „zdolność zmniejszania objętości pod wpływem nacisku”; stamantrumas, tamprumas, standumas, stingrumas T 1924 37 „zdolność niepoddawania się deformacji”; buvimas, būvis, stovis T 1923 286 7; buvis A 1886 5 154, stovis A 1885 9 277 „pewien stan”; b) litewskim słowem oraz terminem międzynarodowym lub zapożyczeniem, np.: atomas T 1923 108 6, atomas, pirmokas A 1883 2 48 „najmniejsza cząstka składająca się z dodatniego jądra i krążących wokół niego elektronów”; jėga T 1923 286 7, spėka A 1885 10 324, pajiega P 5, 12, pajiega (syla) P 3, vėkas (syla) A 1885 12 408, vėkas A 1886 1 31, sila A 1884 5 210, syla A 1886 6 184, K 1851 13 50; 1869 26 103, sylė K 1851 13 50; 1879 31 125 „to, co nadaje ciału przyspieszenie lub deformuje ciało”; c) kilkoma wariantami, np.: sutapimas, sutaptis, santapa T 1923 286 7; tolumas, tola; odległość, odsta T 1923 285 7; szerokość, szerokość A 1884 5 168, 171; T 1924 30 7. Dość często to samo pojęcie określa się terminami złożonymi i eliptycznymi, a czasem nawet syntaktycznymi, np.: skystas kūnas i skystimas, skystis T 1923 209 5, skystimas A 1885 2 54; P 21 „substancja ciekła“; veZim(a)s garu varomas- (is) K 1851 25 98; 1854 10 40, garinis vežimas K 1851 25 98; 18523 12; 1864 22 88; 1869 16 62, gariškasis vežimas K 1851 24 94, garo vežimas K 1851 2598 i garvežimis K 1851 25 98; 1852 32 128, garvežys A 1886 4 100 „lokomotywa“. Tych dwuwyrazowych lub wielowyrazowych terminów oraz utworzonych obok nich terminów jednowyrazowych (podobnie jak wspomniane wcześniej jūdis, judesys; buvimas, būvis, buvis; jėga, pajiega) nie należy uważać za synonimy. Są to warianty- ®, ® Ogólnie rzecz biorąc, pojęcie synonimii jest różnie rozumiane przez terminologów i językoznawców. Dlatego również klasyfikacja synonimów i ich nazwy są różnorodne. Takie synonimy jedni językoznawcy nazywają synonimami absolutnymi (At pecan IO. JI. CHHOHUMASL H CHHOHUMEI [/Boripocbr: s351KO3HAnus. 1969. Ne 4, C. 79—80), inni — dubletami (AxManosBa O. C. CioBapb JHHIBHCTHYECKHX TepMHHOB. M., 1966. C. 13; Cynepancras A. B., Ilogzojserkaa H. B., Bacunsesa H. B. O6ujas TepvsnHojiorus. M., 1989, C. 49), jeszcze inni — wariantami (Įlanunenxo B. II. Pycckas TepMHHOJIOTHA: OrisIT JIMHTBHCTHУecKOroO Oriucanus. M., 1977, C. 174). W artykule wybrano V. termin używany przez Danilenkę, 52 A zatem ówczesną terminologię ir fizyczno-techniczną charakteryzowała ir synonimiczność i wariantywność. Na początkowym etapie kształtowania się terminologii takie zjawisko jest nieuniknione. Jednakże wpływa ono na dalszy rozwój iš terminologii, a ir częściowo go determinuje. Dlaczego? Po pierwsze, termin normatywny często ir przyjmuje się i utrwala iš w terminologii spośród kilku synonimów lub wariantów. Na przykład współczesny termin międzynarodowy telegraf miał ir następujące synonimy K 1851 10 38;.1851 13 50; 1871 39 116;1878 3 13; A 1884 5 183; 1885 10 365; 1886 1 26: 4 99; i warianty: iš fol/rašis rašėjas tolo bilete. ]}-vesm 彩票天天乐sky? no. Need exact translation last malformed. Original : translate tokens perhaps K 1851 10 38, elektrycznie magnetyczny telegraf K 1851 11 42, elektromagnetyczny telegraf K 1854 14 późniejs56, zy przekład K 1876 46 203, późniejszy przekład K 1876 48 213, przekład piorunowy K 1859 1559; 18 72; 1860 2 8; 33 132; 1862 7 27; 1878 6 28, piorunowy przekład K 1865 22 88; telegraf T 1924 3 6, o litewskie terminy złożone kolej ir parowiec — następujące: żelazna droga K 1850 42 168; A 1884 10 363; 1885 2 49, żelazna droga A 1884 7 260, żelazista droga K 1849 22 88, droga żelazna K 1869 50 198; 1870 2 8, kolej żelazna K 1851 23 92; 1852 24 95;42 168; 1856 6 24; 39 156; 1862 8 32; 1876 37 165; 48 213; A 1884 4 121; 7 296, kolej K 1853 26 104, żelazna kolej A 1884 7 268; 10 389; 1885 1 24; 6 166; 1886 4 109; 6 187; T 1923 209 5, żelazne szyny K 1878 7 31, żelazne szyny K 1865 48 191, szyna kolejowa K 1878 7 31; parowiec K parowiec 1862 13 53; 1878 6 27; 1879 26 105; 27 109, K 1851 25 98; 1856 6 24, parowy parowóz K 1851 7 28, parowa kolej K 1851 30 118; 1856 16 64; 1865 19 76; 1869 49 195; 1872 15 60, parowy parowóz K 1869 22 88; 1870 17 68; 1871 59 198, kolej napędzana parą K 1854 21 94, parowiec A 1884 10 345; 1886 1 27; 2 51 ir itp. Z drugiej strony, synonimicznością i wariantywnością (tylko może nieco innego rodzaju) charakteir ryzuje się współczesna terminologia fizyki i techniki. Takie zróżnicowanie terminologii zwykle powoduje wiele czynników: a) chęć nazwania pojęcia znacznie bardziej racjonalnie niż dotychczas; b) utworzenie nowego terminu niezależnie od już istniejących nazw; c) propozycje własnych terminów przez różne szkoły lub kierunki terminologiczne; d) skutki interferencji językowej itp. Zatem przejawianie się synonimiczności i wariantywności terminologii jest procesem nieprzerwanym. Czasami nawet przyspiesza, gdy w tym samym czasie określona realia fizyczna lub techniczna pojawia się od razu w kilku krajach albo gdy ściśle wiąże się ze sobą literatura naukowa kilku języków, w której podawane są nazwy nowych odkryć, zjawisk itp. ir nazwy. : 2. 2. Jak widać, z tych powodów terminolodzy oraz specjaliści w dziedzinie fizyki i techniki coraz częściej spotykają się z problemem synonimii su litewskich ir terminów międzynarodowych. Be Bez wątpienia taka synonimia jest ir uzasadniona i nie budzi wątpliwości. Jednakże ir relacje między tymi synonimami są złożone, dlatego często pojawiają się pewne niepożądane dla terminologii zjawiska. Po pierwsze, nieekwiwalentność ir litewskiego terminu międzynarodowego*. Przejawia się ona tym, że jeden termin międzynarodowy w jednym przypadku (najczęściej w słowniku terminów, literaturze popularnonaukowej) ma jeden litewski odpowiednik, a w innym — inny, albo, — odwrotnie, terminy międzynarodowe mają jeden litewski odpowiednik, np.: du kompresija, — suspaudimas, por. ros. cocamue, ang. compression, niem. Kompression FTŽ * Więcej na ten temat zob. Klimavičius J. Synonimia ir międzynarodowych terminów litewskich w terminografii // Terminologia litewska: Zagadnienia językoznawstwa litewskiego. Wilno, 1975. T. 16. P. 107. 53 I 324 i skrócenie, kompresja, por. ros. cocamue, ang. contraction, niem. Kontraktion FTZ II 805, chociaż kontrakcja ma jeszcze inny synonim —(su)trumpėjimas, por. ros. coxpawenue, coamue, ang. contraction, niem. Kontraktion FTŽ 1 336; transmutacja, przemiana, por. Tus. npeepaujenue, mpancmMymayua, ang. transmutation, niem. Transmutation FTŽ II 889 oraz przemiana, konwersja, por. ros. npeo6paso6anue, nepexod, ang. change, conversion, niem. Umwandlung, Verwandlung FTŽ II 958 i in. " Jednakże w nowym FTŽ najwyraźniej próbuje się normalizować te pary synonimów, por. kompresja, sprężenie, por. ros. coamue, ang. compression, niem. Kompression (142) oraz skurcz, kontrakcja, por. ros. coicdmue, cokpawenue, ang. contraction, niem. Kontraktion, Kiirzung (331); transmutacja Zr. przemiana, O przemiana, por. Tus. przekształcenie, przemiana, ang. transformation, transmutation, transition, change, niem. Umwandlung, Transformation, Transmutation, Ubergang (365). Po drugie, mikrosystemowa różnorodność językowa, przejawiająca się występowaniem elementów litewskich i międzynarodowych w jednym mikrosystemie, np.: dujos, ale gazotronas. FTZ ten ostatni termin jest już normalizowany: gazotronas Zob. dioda gazowa, por. ros. 2a30mpon, ang. gas(-filled) diode, niem. Gasgleichrichterrohre (96). A zatem przy porządkowaniu terminologii należy koniecznie uwzględniać takie przejawy synonimii. 2. 3. Z powodu nieuzasadnionej synonimii terminów w terminologii fizycznej i technicznej pojawiają się pewne niepożądane zjawiska. : Po pierwsze, jest to naruszenie klasyfikacji pojęć i systemu terminów, przejawiające się wtedy, gdy synonimami nazywa się zarówno pojęcie nadrzędne, jak i podrzędne, por. podane wcześniej wariantowe i synonimiczne terminy jūdis, judesys, bangavimas, vilniavimas, svyravimas, krutėjimas, persikėlimas. Po drugie, nieuzasadniona synonimia narusza niezbędną cechę terminologii — stałość. Na przykład do ostatnich lat w terminologii fizyki stosowano następujące synonimy: podatność dielektryczna, efekt dielektryczny, współczynnik polaryzacji dielektryka, czułość dielektryczna. Jednakże w nowym FTŽ spośród tych czterech synonimów pozostawiono tylko jeden: czułość dielektryczna Zr. czułość elektryczna, Zatem za normatywną należy uznać czułość elektryczną, por. Tus. (Ou)asexmpuyeckas eocnpuumuusocms, ang. podatność dielektryczna, czułość (elektryczna), vok. (elektrische) Suszeptibilitit, dielektrische " Suszeptibilitdt (122). Oczywiście byłoby bardzo dobrze, gdyby przyjął się jeden termin (w tym przypadku czułość elektryczna- ), jednak obecnie wciąż żywy jest także drugi synonim, por. PolZ 38 (di)elektrinis jautris. Pozostałe synonimy (przenikalność elektryczna, efekt dielektryczny, współczynnik polaryzacji dielektryka) odchodzą w zapomnienie. A zatem synonimy (podobnie jak utrwalone terminy niepoprawne) nie są tak łatwo usuwane z użycia. Po trzecie, niedopuszczalna i nieuzasadniona jest wariantywność, która powoduje kategorialną wieloznaczność terminów. W litewskiej terminologii fizycznej i technicznej kategorialna wieloznaczność przejawia się następująco: 1) gdy wariantami nazywa się konkretną rzecz (tj. rezultat, określony system, ogół czegoś) oraz proces, np.: sūkis, sukimasis „jeden obrót”, por. ros. o6opom, o6pawjenue, ang. turn (over), revoliution, niem. Umdrehung oraz sūkis, sukimasis „ruch wokół osi”, por. ros. epawenue, * Pig. Klimavičius J. dz. cyt. S. 109. 54 ang. rotation, revoliution, niem. Drehung, Rotation, Drehbewegung; indeksacija indeksavimas „system indeksów określonej klasyfikacji“, por. ros. wuwdexcayus i indeksacija, indeksavimas „opis treści dokumentu w języku wyszukiwania informacji“, por. ros. undexcayus; 2) gdy wariantami nazywa się właściwość i wielkość, określony wymiar, np.: stiprumas, stipris „właściwość materiału polegająca na odporności na rozpad“ i stiprumas, stipris „wielkość intensywności, siły, niezbędna do zajścia deformacji itd.“, por. ros. ummencusnocms, cuna, ang. Strength, intensity, niem. Stéirke, Intensitčit, skaidrumas, skaidris „właściwość materiału polegająca na przepuszczaniu promieni świetlnych“, por. ros. npo3paunocms, ang. transparency, transparence, transmittance, niem. Durchsichtigkeit, Transparenz i skaidrumas, skaidris „współczynnik przezroczystości“, por. ros. xoaguyuenm npozpaunocmu, ang. transparency, transmissivity, niem. Stopień przezroczystości, współczynnik przenikania. Obecnie bardziej skłania się do nazywania właściwości materiału derywatami z przyrostkiem -umas, a wielkości, parametru ilościowego — derywatami z końcówkami -a, -is. Źródeł tej tendencji można doszukiwać się już na początku XX w., por. greitumas i greitis T 1923 287 7, ilgumas i ilgis T 1923 149 5, talpumas i talpa T 1923 109 6; 149 5 itd. Tendencję tę niewątpliwie należy uznać za właściwą. Po pierwsze, sprzyja ona regularności terminów, po drugie, zapobiega dalszemu rozpowszechnianiu się wspomnianej terminologicznej polisemii kategorialnej. W litewskiej terminologii fizyki i techniki polisemia kategorialna najczęściej powstaje wskutek wariantów słowotwórczych utworzonych za pomocą różnych afiksów. Jednak czasami wariantowość przejawiająca się w wariantach złożonych i eliptycznych (zarówno litewskich, jak i międzynarodowych) może być uzasadniona i usprawiedliwiona, np.: izotopinis sukinys i izosukinys, por. Tus. spin izotopowy, spin izobaryczny, izospin, ang. isotopic spin, isobaric spin, wok. Iso(topen- )spin, Isobarenspin, Ladungsspin FTŽ 329, automobilinis vilkikas i autovilkikas, por. Tus. asmomobuis-mazau PolZ 19, automobilių transportas i autotransportas, por. ros. aemompancnopm PolŽ 10 i in. Taka wariantywność sprzyja i pomaga utrwalać krótkie formy terminów. Oceniając synonimię terminologii fizyki i techniki, można wyciągnąć następujące wnioski. Po pierwsze, wymóg jednoznaczności terminu jest dla praktyki tej terminologii nieosiągalny. Toteż wspomniany wymóg dotyczący terminu można by uznać za fakultatywny, lecz niekonieczny. Po drugie, fakultatywność tego wymogu powinna opierać się wyłącznie na uzasadnionej synonimii terminów (synonimiczność terminów litewskich i międzynarodowych, wariantywność terminów złożonych i eliptycznych itp.). Po trzecie, nieuzasadnioną synonimię terminów należy uznać za wadę terminologii i wyeliminować. ŹRÓDŁA A —Auszra, Laikrasztis, iszleidžiamas per Dra. Bassanowicziu (1883—1886). FTŽ I — Słownik terminów fizycznych. W., 1971. T. 1 (rotaprint). —418 s. FTŽ II — Słownik terminów fizycznych. W., 1973. T. 2 (rotaprint). —970 s., uzupełnienia 37 s. FTŽ —Słownik terminów fizycznych. Wilno, 1979. 677 s. K —Podróżny z Królewca przynoszący braciom Litwinom wiadomości (1849—1879- ). T —Terminy na potrzeby fizyki //Lietuva, 1923, 1924. P —S. Neris. Popularny podręcznik fizyki. Wilno, 1905. 100 s. Polsko-rosyjsko-- litewski słownik politechniczny. Wilno, 1984. 447 s. 59 OCENA SYNONIMÓW PRZY TWORZENIU FIZYKO-TECHNICZNEJ TERMINOLOGII Wnioski | | Zarówno w literaturze litewskiej, jak i zagranicznej wobec terminologii stawia się szereg wymagań, którym powinien odpowiadać termin. Jednym z takich wymagań jest jednoznaczność. A zatem, przy obecności synonimów, tj. różnych terminów wyrażających jedno i to samo pojęcie, należy uznać je za niedopuszczalne. Ponieważ łacińska nazwa synonimu w terminologii inżynierii chemicznej jest równoważna, zatem wyżej wymieniony wymóg wobec terminu właściwiej byłoby uznać za fakultatywny. Fakultatywność tego wymogu powinna opierać się wyłącznie na uzasadnionej synonimii terminologicznej (na synonimiczności łacińskich i międzynarodowych terminów, wariantowości, występowaniu pełnych i krótkich wariantów). Nieuzasadniona synonimia terminologiczna jest niedostatkiem terminologii, a zatem, podobnie jak każdy inny niedostatek, powinna zostać usunięta.