Fizikos ir technikos terminų sinonimijos vertinimas

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXXI (1994) KALBOS NORMALIZACIJOS KLAUSIMAI ANGELĖ KAULAKIENĖ OCENA SYNONIMII TERMINÓW FIZYCZNYCH I TECHNICZNYCH 1. Zazwyczaj termin z każdej dziedziny nauki powinien spełniać określone wymagania. Wiele o nich pisano i dyskutowano, zostały one szczegółowo omówione zarówno przez litewskich, jak i zagranicznych terminologów. Jednym z takich wymagań jest jednoznaczność terminu. Terminolodzy rozumieją ją następująco: termin powinien nazywać tylko jedno pojęcie naukowe lub techniczne, a pojęcie powinno odpowiadać tylko jednemu terminowi. A zatem synonimy w terminologii są nie tylko niepożądane, lecz także niedopuszczalne. Istnieją jednak zarówno w dawnej, jak i współczesnej terminologii naukowej i technicznej, dlatego wymóg jednoznaczności terminu można uznać za ideał, ale nieosiągalny w praktyce terminologicznej1. Oczywiście synonimia nie może stać się regułą w terminologii, jednak, jak wskazuje V. Danilenko, jest ona na tyle częstym wyjątkiem, że nie można kategorycznie zakazać stosowania synonimów2. Kategoryczny zakaz synonimów, którego w praktyce terminologicznej się nie przestrzega, prowadzi do niepożądanych zjawisk. Po pierwsze, przeciwstawia się teorię praktyce. Teoretyczny wymóg dotyczący terminu zostaje naruszony, a praktyczne użycie terminu (a także jego prezentacja w literaturze naukowej i popularnonaukowej oraz odnotowanie w słowniku terminologicznym) pozostawia się własnemu biegowi. Z drugiej strony, niezależnie od tego, jak ściśle przestrzega się tego wymogu, nie osiąga się celu ostatecznego, tj. całkowite wyeliminowanie synonimów z terminologii nie jest możliwe. A zatem wymóg jednoznaczności terminu należy oceniać znacznie bardziej elastycznie, ponieważ synonimia terminów (podobnie jak synonimia w ogóle) jest zjawiskiem złożonym i wieloaspektowym. Dlatego, jak się wydaje, warto wyróżnić dwa przypadki synonimii terminów: a) uzasadnioną synonimię terminów oraz b) nieuzasadnioną synonimię terminów. Celem niniejszego artykułu jest omówienie wymienionych przypadków synonimii terminów na przykładzie terminologii fizycznej i technicznej. 2. Na początkowym etapie kształtowania się terminologii fizycznej i technicznej synonimia jest oczywiście zjawiskiem nieuniknionym, wskazującym, że nie tylko terminy, lecz także same pojęcia i ich zakres nie są jeszcze dostatecznie jasne. Dość często obejmują one nie jedną, lecz kilka wzajemnie powiązanych rzeczy. Na przykład w litewskiej terminologii fizycznej pojęcie „każda zmiana w przestrzeni i czasie” określano terminami judis3, judesys T 1923 141 4, svyravimas, bangavimas, vilniavimas T 1924 30 7, krutėjimas, 1 Keinys S. Terminų sinonimijos klausimu // Leksikos ir sintaksės klausimai. Šiauliai, 1974. P. 46. 2 Даниленко В. П. Русская терминология: Опыт лингвистического описания. М., 1977. С. 176. 3 Terminy podano w autentycznej postaci. Ich pisowni nie poprawiano. 4 Zob. wykaz źródeł. 4* 51 albo persikėlimas P 5. Po dokładniejszym zbadaniu zakresu tego pojęcia okazało się, że synonimami bangavimas i vilniavimas określano nie ogólne pojęcie „zmiany”, lecz jego rodzaj — „zmianę falową”. Dlatego terminami judėjimas, judesys nazwano później wyłącznie pojęcie ogólne „każda zmiana w przestrzeni i czasie”, natomiast bangavimu — „powtarzającą się zmianę okresową”. Całkowicie zrezygnowano z synonimu vilniavimas, ponieważ w terminologii fizycznej spośród dwóch synonimów banga i vilnis T 1924 30 7 „ruch rozchodzący się rytmicznie w ośrodku fizycznym” upowszechnił się termin banga. Synonimem svyravimas nazwano inne pojęcie — „powtarzającą się zmianę wielkości lub wartości zmiennej”. A zatem terminami judis, judesys, svyravimas, bangavimas, vilniavimas nazywano zarówno pojęcia nadrzędne, jak i podrzędne. Oczywiście taka synonimiczność jest nieuzasadniona i niedopuszczalna, ponieważ pojęcie nazywane terminem judesys ma znacznie szerszy zakres niż pojęcie „powtarzającej się, okresowej zmiany”. Termin bangavimas nazywa zatem pojęcie znacznie węższe. Stanowi ono tylko część zakresu pierwszego pojęcia. 2. 1. Synonimia na początkowym etapie kształtowania się litewskiej terminologii fizycznej i technicznej jest bardzo różnorodna. Pojęcie najczęściej nazywa się: a) dwoma lub kilkoma wyrazami litewskimi, np.: gniaužumas, spūdumas T 1923 286 7 „zdolność do zmniejszania objętości pod wpływem ściskania”; stamprumas, tamprumas, standumas, stingrumas T 1924 3 7 „zdolność do opierania się deformacji”; buvimas, būvis, stov(is) T 1923 286 7; būvis A 1886 5 154, stovis A 1885 9 277 „określony stan”; b) wyrazem litewskim oraz terminem międzynarodowym lub zapożyczeniem, np.: atomas T 1923 108 6, atomas, pirmokas A 1883 2 48 „najmniejsza cząstka składająca się z dodatniego jądra i krążących wokół niego elektronów”; jėga T 1923 286 7, spėka A 1885 10 324, pajėga P 5, 12, pajėga (syla) P 3, vėkas (syla) A 1885 12 408, vėkas A 1886 1 31, syla A 1884 5 210, syla A 1886 6 184, K 1851 13 50; 1869 26 103, sylė K 1851 13 50; 1879 31 125 „to, co nadaje ciału przyspieszenie lub deformuje ciało”; c) kilkoma wariantami, np.: sutapimas, sutaptis, santapa T 1923 286 7; tolumas, tola; atstumas, atsta T 1923 285 7; platumas, plotis A 1884 5 168, 171; T 1924 30 7. Dość często to samo pojęcie określa się terminami złożonymi i eliptycznymi, a niekiedy nawet syntaktycznymi, np.: skystas kūnas oraz skystimas, skystis T 1923 209 5, skystimas A 1885 2 54; P 21 „substancja ciekła”; vežim(a)s garu varomas (is) K 1851 25 98; 1854 10 40, garinis vežimas K 1851 25 98; 1852 3 12; 1864 22 88; 1869 16 62, gariškasis vežimas K 1851 24 94, garo vežimas K 1851 25 98 oraz garvežimis K 1851 25 98; 1852 32 128, garvežys A 1886 4 100 „lokomotywa”. Tych terminy dwu- lub wielowyrazowych oraz utworzonych obok nich terminów jednowyrazowych (podobnie jak wcześniej wymienionych judis, judesys; buvimas, būvis, būvis; jėga, pajėga) nie należy uważać za synonimy. Są to warianty⁵. 5 Ogólnie rzecz biorąc, terminolodzy i językoznawcy różnie rozumieją pojęcie synonimii. Różnią się zatem także klasyfikacje synonimów i ich nazewnictwo. Jedni językoznawcy nazywają takie synonimy synonimami absolutnymi (Апресян Ю. Д. Синонимия и синонимы // Вопросы языкознания. 1969. № 4. С. 79–80), inni — dubletami (Ахманова О. С. Словарь лингвистических терминов. М., 1966. С. 13; Суперанская А. В., Подольская Н. В., Васильева Н. В. Общая терминология. М., 1989. С. 49), jeszcze inni — wariantami (Даниленко В. П. Русская терминология: Опыт лингвистического описания. М., 1977. С. 174). W artykule przyjęto termin stosowany przez V. Danilenko. 52 A zatem ówczesna terminologia fizyczna i techniczna charakteryzowała się synonimicznością i wariantywnością. Na początkowym etapie kształtowania się terminologii zjawisko to jest nieuniknione. Ma jednak wpływ, a częściowo także determinuje dalszy rozwój terminologii. Dlaczego? Po pierwsze, często termin normatywny upowszechnia się i utrwala w terminologii spośród kilku synonimów lub wariantów. Na przykład współczesny termin międzynarodowy telegrafas miał następujące synonimy i warianty: tolrašis K 1851 10 38; 1851 13 50; 1871 39 116;1878 3 13; A 1884 5 183; 1885 10 365; 1886 1 26; 4 99; rašėjas iš tolo K 1851 10 38, elektriškai magnetiškasis tolrašis K 1851 11 42, elektromagnetiškas tolrašis K 1854 14 56, vėly pustas K 1876 46 203, vėlinis pustas K 1876 48 213, žaibinis pustas K 1859 15 59; 18 72; 1860 2 8; 33 132; 1862 7 27; 1878 6 28, žaibinysis pustas K 1865 22 88; telegrafas T 1924 3 6, a litewskie terminy złożone geležinkelis i garlaivis — następujące: geležinis kelias K 1850 42 168; A 1884 10 363; 1885 2 49, gelžinis kelias A 1884 7 260, geležinysis kelias K 1849 22 88, geležies kel(a)s K 1869 50 198; 1870 2 8, gelžkelis K 1851 23 92; 1852 24 95; 42 168; 1856 6 24; 39 156; 1862 8 32; 1876 37 165; 48 213; A 1884 4 121; 7 296, gelžkelvs K 1853 26 104, geležinkelis A 1884 7 268; 10 389; 1885 1 24; 6 166; 1886 4 109; 6 187; T 1923 209 5, geležinės viežės K 1878 7 31, geležiniosios vežės K 1865 48 191, gelžvėžė K 1878 7 31; dampšiepis K 1862 13 53; 1878 6 27; 1879 26 105; 27 109, garšėpis K 1851 25 98; 1856 6 24, garu šėpis K 1851 7 28, garinė šiepis K 1851 30 118; 1856 16 64; 1865 19 76; 1869 49 195; 1872 15 60, garinis šiepis K 1869 22 88; 1870 17 68; 1871 59 198, garu varomoji šėpis K 1854 21 94, garlaivis A 1884 10 345; 1886 1 27; 2 51 itd. Z drugiej strony synonimicznością i wariantywnością (choć zapewne nieco innego rodzaju) charakteryzuje się także współczesna terminologia fizyczna i techniczna. Takie zróżnicowanie terminologii wynika zwykle z wielu czynników: a) dążenia do bardziej racjonalnego niż dotychczas nazwania pojęcia; b) tworzenia nowego terminu bez uwzględnienia już istniejących nazw; c) proponowania własnych terminów przez różne szkoły lub kierunki terminologiczne; d) skutków interferencji językowej itp. A zatem przejawianie się synonimiczności i wariantywności terminologii jest procesem nieustannym. Niekiedy nawet ulega on przyspieszeniu, gdy określona rzeczywistość fizyczna lub techniczna pojawia się jednocześnie w kilku krajach albo gdy ściśle wiąże się ze sobą literatura naukowa w kilku językach, przedstawiająca nazwy nowych odkryć, zjawisk itp. 2. 2. Zapewne z tych przyczyn terminolodzy oraz specjaliści z dziedziny fizyki i techniki coraz częściej stykają się z problemem synonimii terminów litewskich i międzynarodowych. Oczywiście taka synonimia jest uzasadniona i nie budzi wątpliwości. Jednak relacje między tymi synonimami również są złożone, dlatego często pojawiają się zjawiska niepożądane z punktu widzenia terminologii. Po pierwsze, nieekwiwalentność terminu litewskiego i międzynarodowego6. Przejawia się ona w tym, że jeden termin międzynarodowy ma w jednym przypadku (najczęściej w słowniku terminologicznym lub literaturze popularnonaukowej) jeden litewski odpowiednik, a w innym — inny, albo odwrotnie: dwa terminy międzynarodowe mają jeden litewski odpowiednik, np.: kompresija, suspaudimas, por. ros. сжатие, ang. compression, niem. Kompression FTŽ 6 Więcej na ten temat zob. Klimavičius J. Tarptautinių ir lietuviškųjų terminų sinonimija terminografijoje // Lietuvių terminologija: Lietuvių kalbotyros klausimai. V., 1975. T. 16. P. 107. 53 I 324 oraz susitraukimas, kompresija, por. ros. сжатие, ang. contraction, niem. Kontraktion FTŽ II 805, chociaż kontrakcija turi jeszcze inny synonim — (su)trumpėjimas, por. ros. сокращение, сжатие, ang. contraction, niem. Kontraktion FTŽ I 336; transmutacija, virtimas, por. ros. превращение, трансмутация, ang. transmutation, niem. Transmutation FTŽ II 889 oraz virtimas, konversija, por. ros. преобразование, переход, ang. change, conversion, niem. Umwandlung, Verwandlung FTŽ II 958 itd.7. Jednak w nowym FTŽ najwyraźniej podejmuje się próbę normalizacji tych par synonimów; por. kompresija, suspaudimas, por. ros. сжатие, ang. compression, niem. Kompression (142) oraz susitraukimas, kontrakcija, por. ros. сжатие, сокращение, ang. contraction, niem. Kontraktion, Kürzung (331); transmutacija — zob. virsmas, a virsmas, por. ros. превращение, переход, ang. transformation, transmutation, transition, change, niem. Umwandlung, Transformation, Transmutation, Übergang (365). Po drugie, różnorodność mikrosystemów, przejawiająca się obecnością elementów litewskich i międzynarodowych w jednym mikrosystemie, np.: dujos, ale gazotronas. W FTŽ właśnie ten ostatni termin jest już normalizowany: gazotronas — zob. dujinis diodas, por. ros. газотрон, ang. gas(-filled) diode, niem. Gasgleichrichterröhre (96). A zatem przy porządkowaniu terminologii należy uwzględniać takie przejawy synonimii. 2. 3. Nieuzasadniona synonimia terminów w terminologii fizycznej i technicznej prowadzi do powstawania pewnych niepożądanych zjawisk. Po pierwsze, narusza klasyfikację pojęć i system terminologiczny, co ma miejsce wtedy, gdy synonimami nazywa się zarówno pojęcie nadrzędne, jak i podrzędne; por. podane wcześniej wariantywne i synonimiczne terminy jūdis, judesys, bangavimas, vilniavimas, svyravimas, krutėjimas, persikėlimas. Po drugie, nieuzasadniona synonimia narusza niezbędną cechę terminologii — stałość. Na przykład do niedawna w terminologii fizycznej używano następujących synonimów: dielektrinis jautrumas, dielektrinis įspūdingumas, dielektriko poliarizacijos koeficientas, dielektrinis jautris. Jednak w nowym FTŽ spośród tych czterech synonimów pozostawiono tylko jeden: dielektrinis jautris, zob. elektrinis jautris. Oznacza to, że za normatywny należy uznać termin elektrinis jautris, por. ros. (ди)электрическая восприимчивость, ang. dielectric susceptibility, (electric) sensitivity, niem. (elektrische) Suszeptibilität, dielektrische Suszeptibilität (122). Oczywiście byłoby bardzo dobrze, gdyby upowszechnił się jeden termin (w tym przypadku elektrinis jautris), jednak obecnie w użyciu nadal utrzymuje się także drugi synonim, por. PolŽ 38 (di)elektrinis jautris. Pozostałe synonimy (dielektrinis jautrumas, dielektrinis įspūdingumas, dielektriko poliarizacijos koeficientas) odchodzą w zapomnienie. Oznacza to, że synonimy (podobnie jak utrwalone niepoprawne terminy) nie dają się tak łatwo wyeliminować z użycia. Po trzecie, niedopuszczalna i nieuzasadniona wariantywność powoduje kategorialną wieloznaczność terminów. W litewskiej terminologii fizycznej i technicznej kategorialna wieloznaczność przejawia się następująco: 1) gdy wariantami nazywa się konkretny przedmiot (tj. rezultat, określony układ, całość czegoś) oraz proces, np.: sūkis, sukimasis „jeden obrót”, por. ros. оборот, обращение, ang. turn (over), revolution, niem. Umdrehung oraz sūkis, sukimasis „ruch wokół osi”, por. ros. вращение, 7 Por. Klimavičius J. Min. veik. S. 109. 54 ang. rotation, révolution, niem. Drehung, Rotation, Drehbewegung; indeksacija indeksavimas „system indeksów określonej klasyfikacji”, por. ros. индексация oraz indeksacija, indeksavimas „opis treści dokumentu w języku wyszukiwania informacji”, por. ros. индексация; 2) gdy wariantami nazywa się właściwość i wielkość, określony wymiar, np.: stiprumas, stipris „właściwość materiału polegająca na przeciwstawianiu się zniszczeniu” oraz stiprumas, stipris „wartość intensywności, siły potrzebnej do zajścia odkształcenia itp.”, por. ros. интенсивность, сила, ang. Strength, intensity, niem. Stärke, Intensität, skaidrumas, skaidris „właściwość materiału polegająca na przepuszczaniu promieni świetlnych”, por. ros. прозрачность, ang. transparency, transparence, transmittance, niem. Durchsichtigkeit, Transparenz oraz skaidrumas, skaidris „współczynnik przezroczystości”, por. ros. коэффициент прозрачности, ang. transparency, transmissivity, niem. Durchsichtigkeitsgrad, Durchdringungsfaktor. Obecnie coraz częściej skłania się ku nazywaniu właściwości materiału derywatami z sufiksem -umas, a wielkości, parametru ilościowego — derywatami z końcówkami -a, -is. Źródeł tej tendencji można szukać już na początku XX wieku; por. greitumas ir greitis T 1923 287 7, ilgumas ir ilgis T 1923 149 5, talpumas ir talpa T 1923 109 6; 149 5 itd. Tę tendencję należy niewątpliwie popierać. Po pierwsze, sprzyja ona regularności terminów, po drugie, zapobiega dalszemu szerzeniu się wspomnianej kategorialnej wieloznaczności terminów. W litewskiej terminologii fizycznej i technicznej kategorialna wieloznaczność najczęściej wynika z wariantów roboczych utworzonych za pomocą różnych afiksów. Czasami jednak wariantywność przejawiająca się w wariantach złożonych i eliptycznych (zarówno litewskich, jak i międzynarodowych) może być uzasadniona i dopuszczalna, np.: izotopinis sukinys ir izosukinys, por. ros. изотопический спин, изобарический спин, изоспин, ang. isotopic spin, isobaric spin, niem. Iso (topen) spin, Isobarenspin, Ladungsspin FTŽ 329, automobilinis vilkikas ir autovilkikas, por. ros. автомобиль-тягач PolŽ 19, automobilių transportas ir autotransportas, por. ros. автотранспорт PolŽ 10 itp. Taka wariantywność sprzyja i pomaga upowszechniać krótsze formy terminów. Oceniając synonimię w terminologii fizycznej i technicznej, można sformułować następujące wnioski. Po pierwsze, wymóg jednoznaczności terminu jest w praktyce tej terminologii nieosiągalny. Zatem wspomniany wymóg można uznać za fakultatywny, a nie bezwzględnie konieczny. Po drugie, fakultatywność tego wymogu powinna opierać się wyłącznie na uzasadnionej synonimii terminów (synonimiczności terminów litewskich i międzynarodowych, wariantywności terminów złożonych i eliptycznych itp.). Po trzecie, nieuzasadnioną synonimię terminów należy uznać za wadę terminologii i wyeliminować. ŠALTINIAI A — Aušra, Laikraštis, išleidžiamas per Dra. Bassanawicziu (1883—1886). FTŽ I — Fizikos terminų žodynas. V., 1971. T. 1 (rotaprintas). — 418 p. FTŽ II — Fizikos terminų žodynas. V., 1973. T. 2 (rotaprintas). — 970 p., papildymai 37 p. FTŽ — Fizikos terminų žodynas. V., 1979. 677 p. K — Keleivis iš Karaliaučiaus broliams lietuvininkams žinias parnešąs (1849—1879). T — Terminai fizikos reikalams // Lietuva, 1923, 1924. P — S. Neris. Populiariškas rankvedis fyzikos. V., 1905. 100 p. PolŽ — Rusų—lietuvių kalbų politechnikos žodynas. V., 1984. 447 p. 55 ОЦЕНКА СИНОНИМИИ ПРИ УПОРЯДОЧЕНИИ ФИЗИКО-ТЕХНИЧЕСКОЙ ТЕРМИНОЛОГИИ Резюме Как в литовской, так и в зарубежной литературе к терминологии предъявляется ряд требований, которым должен соответствовать термин. Одним из таких требований является однозначность. Следовательно, наличие синонимов, т. е. различных терминов, которые выражают одно и то же понятие, является недопустимым. Однако данная синонимия в физико-технической терминологии наличествует, поэтому вышеупомянутое требование к термину правильнее было бы считать факультативным. Факультативность данного требования должна основываться только на обоснованной терминологической синонимии (на синонимичности литовских и интернациональных терминов, вариантности, проявляющейся полными и краткими вариантами). Необоснованная терминологическая синонимия является недостатком терминологии. Следовательно, она, как и любой другой недостаток, должна быть устранена.