The Significance of Ethnopsychological Factors in the Analysis of the Language Situation

ERE Ro: 10. EL 1 < LA ra Pe LA jaks El AA, 0 LIETUVI aitu, 3 ai a Kā, U KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXXI (1994) —HE | fe nbn KALBOS NOR MALIZACIJOS KLAUSIMAI IES M HR le Se Te it EE Ria a Taka rs (C Matt KI ER <, a: oe S Dai Lids. KTM i | sj is hoa Los ZNACZENIE CZYNNIKA ETNOPSYCHOLOGICZNEGO W ANALIZIE SYTUACJI JĘZYKOWEJ Ei ra NE Zl. Statystyka jest bezstronna: zgodnie z danymi spisu ludności z 1989 roku na Łotwie żyje 2 miliony 667 tysięcy mieszkańców — 52% Łotyszy, 34% Rosjan, 4% Białorusinów, 3% Ukraińców, 2% Polaków, 1% Litwinów, 0,9% Żydów. Od 1979 roku liczba Łotyszy wzrosła o 3%, Białorusinów — o 7%, Rosjan — o 10%, Ukraińców — o 38%. 66% Łotyszy jest przekonanych, że potrafi porozumiewać się po rosyjsku, podczas gdy tylko a 21 % 2% osób innych narodowości opanowało język łotewski. Taki ir obiektywny obraz lingwistyczny, te : który jednak bardzo niepełnie charakteryzuje całokształt społeczno-historycznych warunków, w których na terytorium Łotwy funkcjonują języki. Aby uświadomić sobie faktyczne użycie języków, dane statystyczne należy zestawić z istotnymi determinantami sytuacji językowej — międzynarodowym statusem państwa lub terytorium, ideologią, polityką wewnętrzną, ustrojem prawnym, gospodarką oraz procesami demograficznymi. Jednak nawet wtedy, gdy obiektywne parametry sytuacji językowej zostaną zebrane i przeanalizowane, r : į podstawa do opracowania optymalnej polityki językowej nadal nie jest wystarczająco solidna. Aby w pełni scharakteryzować sytuację etnolingwistyczną, zalecić działania na a) rzecz jej optymalizacji i prognozować jej zmiany pod wpływem programów realizowanych przez rząd, należy uwzględnić nie tylko czynniki obiektywne, lecz także subiektywne — specyfikę percepcji różnych narodowości, grup społecznych i jednostek. Postrzeganie problemów etnolingwistycznych bezpośrednio na poziomie jednostki jest stosunkowo mało zbadaną dziedziną nawet w krajach, w których badania socjolingwistyczne i psycholingwistyczne są szeroko rozwinięte. Świadomość narodowa jednostki składa się z wielu komponentów; zależy ona od mentalności etnosu, jego liczebności, prestiżu etnosu, świadomości doświadczenia historycznego, konkretnego środowiska językowego, wychowania itd., dlatego uogólnianie empirycznych obserwacji poszczególnych jednostek wydaje się ryzykowne. Jeśli wybrani informatorzy nie będą dostatecznie reprezentatywni, pojawią się błędy wulgaryzatorskie i wątpliwe hipotezy. Dlatego klasycy socjolingwistyki jako główną jednostkę analizy wybierają tzw. małe grupy i ich istnienie w określonym kontekście społecznym. Radziecka socjolingwistyka, w świetle której świadomie kształtowano sytuację językową w państwach bałtyckich, tworząc schematy istnienia idealnych społeczeństw wielonarodowych, abstrahowała nie tylko od jednostki, lecz także od postrzegania małych grup społecznych, operując głównie wielkimi grupami społecznymi — narodami i narodowościami. Po odzyskaniu niepodległości w państwach bałtyckich polityka językowa powinna stać się jednym z kamieni węgielnych polityki wewnętrznej, natomiast socjolingwiści z obserwatorów sytuacji językowej powinni stać się jej przekształcicielami. 1 Zob. np. Fishman J. A. The relationship between Microand Macro-Sociolinguistics ag | in the Study of Who Speaks What Language to Whom and When //Sociolinguistics. Selected tt Readings. Middlesex, 1972, P. vu et st = lietum Maišos m i pad GM gore ledinio BE ia Ey S: CR ARKA EM (a Ti ini al pā a MIJĀ ji o | ki 1*--— * CAR© „opisującymi” powinni stać się jej przekształcicielami. Cel ir wyraźny: językowi naror ] dowemu należy zapewnić zarówno prawa, jak i możliwości reprezentowania się we wszystkich sferach funkcjonalnych 2 (dopuszczalne są wyjątki w międzynarodowyun ch kontaktach regionalnych) ķi un należy maksymalnie zbliżyć się do sytuacji, w której język państwowy przynajmniej rozumieją przedstawiciele TA mniejszości. Ponadto, z uwzględnieniem międzynarodowych porozumień dotyczących ogólnych praw ; un językowych mniejszości, należy zapewnić także rozwój kultur językowych un innych narodów. Kotas Aby wspomniane kierunki można było w praktyce zrównoważyć, należy stworzyć naukowo uzasadniony program wieloaspektowy, obejmujący zarówno ustawodawstwo, jak i czysto lingwistyczne działania na rzecz rzeczywistego wdrożenia języka państwowego. W takim programie należy znaleźć miejsce także dla mało zbadanego, lecz bardzo istotnego aspektu — aspektu a etnopsychologicznego. — es. Skaidri jāapzinās viena patiesība: mēs varam izstrādāt valodas situācijai atbils- — a tošu ideālu valsts valodas statusa realizēšanas programmu, varam radīt plašu skoModa lu un kursu tīklu, izdot katrai gaumei noderīgus mācību līdzekļus, tomēr viss paliks od i ie pa Obawiam się, ja że nie uda się zmienić psychologicznych nastawień ludzi. Języka uczy się un Sri i K lieto (jeśli się nie uczy, un nie używa) jednostka, a nie naród ani grupa społeczna jako całość! Nie5 $8, Ši Wyodrębnienie indywidualnej no specyfiki społecznej lub etnicznej jest tak złożonym i pilnym ir obszarem pracy — te psychologów, że wydaje się możliwe RS wskazanie głównych czynników leżących u podstaw — etniczno-językowej orientacji wartościującej*. ir AT un Również ; problem un stosunku jednostki do etnosu jest ir bardzo złożony; do jego rozwiązania w pewnym rą stopniu zbliżają się zarówno pisarze, jak i filozofowie oraz socjolodzy. Równie trudno ir jest określić te £505 specyficzne cechy, które odróżniają konkretny etnos od innych. no Terminy „duch ludu*,” a oo di „dusza ludu”, „mentalność”*, „charakter narodowy®” nie są jednoznaczne naukowo, ponadto w kr A fi rozumieniu zawartej w nich treści występują znaczne odchylenia ir indywidualne un S ją ; el Wbrew sprzecznościom, potoczne postrzeganie etnosu często nie odpowiada rzeczywistości. Uświadahs SE miając sobie złożoność zagadnienia, odczuwamy jednak potrzebę choćby pobieżnego poruszenia tak a niezbędnej w opracowywaniu i realizacji un polityki językowej triady: etnos — język — — „ta a į Zrozumienie un relacji między etnosem a językiem jest ir ważne dla przedstawicieli wielu dziedzin nauki, nie tylko etnolingwistów, d socjolingwistów i teorene un re id tyków stosunków narodowościowych. Rozbieżności w šo interpretacji tych relacji powodują niekończące się dyskusje zarówno Niue) w oR publikacjach naukowych, jak i w prasie. Przykład dyskusji ir na temat terminu „krievij") valodīgie li iedzīvotāji". Socjologiczny kā aspekt etnicznych cech języka – gh | kart šūdi zostaje zastąpiony lingwistyczar nym. Šis termins bez iebildēm būtu lietojams to jā ka a -Do określania mieszkańców Łotwy, którzy na różnych poziomach zachowali kulturę etniczną Taa i un świadomość przynależności etnicznej, lecz pod względem językowym całkowicie zasymilowani (nawet na niższych Z szczeblach sā hierarchii językowej używa się wyłącznie języka rosyjskiego). Ja natomiast mniejszości jās of: ar. przedstawiciele choćby w rodzinie używają języka swojej grupy etnicznej, należy wybrać inny termin. kasi ši Problematyczir na jest również kwestia wspólnoty językowej kā jako cechy etnicznej, it zwłaszcza, Std k uwzględniając masową rusyfikację narodów ZSRR. Nie jest jasne, jakie ilościowe lub ir ira 1 ii das wybór w symetrycznych sytuacjach językowych uznaje się za jeden z parametrów charakteryno zujących prestiż języka» eil — 3 į jr: tājlielumiem. Zob. np. : Saville-Troike M. The Etnografia of Komunikacji. Oxford, — RT S 1982. P. 52—56; HaumonaJībHO-kytkTypHas cīrerņapuka petwesoro OGwjenna Hapogos CCCP. ———' BRAS ogo dining S i a Z sesli vidēs V AE MT CE | a as CE Be ci vu 5 i a A aa istniał pogląd, że funkcję etniczną pełni wspólnota językowa, ale sama vaĀrā oda, CR. tā NAS I, ST kes "ia p AE ST TN S AA PAU 2 Lai CS Ua ai Re BE Yr en Rn appl Vo DL Trt bl 2 ch wskaźniki procentowe, aby można było mówić o wspólnocie językowej lub jej zaniku. © Savum m? m która wyraża ka duszę narodu psychikę. ne Ey un Wspólnota językowa ujednolica wspólnotę etniczną, art Beg maks lecz język indywidualizuje etnos?. Wydaje ka się, że wspólnoun ta językowa i język są jednak sd SL zarówno terminologicznie, jak i ir psychologicznie odmiennymi pojęciami. Funkcja etniczna pojawia się w- {2 jo Br lodas nacionālajā specifikā, jo jebkurš jēdziens un doma, kaut universāla vispāršājā un IES zostaje ujęta w formę odpowiadającą duchowi ludu. W formie językowej wyrażona a: etykieta: Bo osobliwość nosa jest ir jednym z no czynników kształtujących szczególną świadomość języka ojczystego, która if on RT wyrażona u większości grup etnicznych. Tomer ir obiektywne różnice w stosunku grup da etnicznych do baru vi Visai bieži par nozīmīgākajiem konsolidūcijas faktoriem tiek uzskatīti rą ii ol materialas un garigas kultūras elementi, ipaši tādi, kam rakstūriga tradiciona-= eli: —litate i trwałość: zwyczaje, rytuały, sztuka ludowa, często religia. Dla narodów bałtyckich charakterystyczny jest wysoki prestiż języka ojczystego, dominacja języka oraz wartości etniczne; ponadto obecnie świadomość wartości języka jest wszechstronnie wspierana, rozun ai i A sh šī un LE RE słusznie nabierając politycznego zabarwienia. j he Pea AE ad bia To te rozróżnia ss się tutaj i 419. Skāzs gai oi Tm T Ro i Uwzględniając powyższe, na Łotwie można wyróżnić trzy duże grupy ludności, — $ | AN: z ar którymi wiąże się etniczna tożsamość jednostki: 1) Łotysze, 2) Rosjanie, 3) przedstawiciele innych = narodowości. Šāds nosacīts dalījums zināmā mērā koriģējams, visai bieži jo attieksmi pret sabiedrības 4 i Eo valodiskajām problēmām nosaka nevis cilvēka etniskā piederīph RN Be but upbringing, understanding of the situation, personal circumstances, etc. 30 a | ie królowie Būtiska parādība, kas noteikti jāņem vērā, analizējot etnolingvistiskas problēpūga IE” etniczne ir stereotypy — utrwalone od — dzieciństwa wyobrażenia o różnych a su charakter ludzi, zachowanie, paradygmaty. Takie uproszczone wyobrażenia zazwyczaj ķi NEIE). jū zawiera elementy un oceny uogólniającej, przy czym wszystkie narody charakteryzuje dążenie do aa podkreślania wyższości swoich języków, religii, tradycji itd. nad najbliższymi sąsiadami. ed T.A. van Deiks wskazuje, że ka rozmowy o kontaktach między ludźmi ar różnych narodowości są bardzo rozpowszechnione*, a ponadto mają jakoby charakter strategiczny: z jednej strony mówiący chce w miarę możliwości wyrazić swój negatywny stosunek do przedstawicieli innych narodowości, z drugiej zaś normy społeczne nie pozwalają mu sprawiać wrażenia no szowinisty. — Również we współczesnej łotewskiej sytuacji etiš i nolingwistycznej uprzedzenia etniczne odgrywają dużą ir rolę, choć zazwyczaj się o nich nie mówi. Panujące w społeczeństwie tt negatywne nastawienie, przenikające struktury ekonomiczne, polityczne i społeczne, nie może nie wpływać — również na un stosunek jednostki do nauki języka. ra As Łotysze, ka jak już wspomniano, należą do grup etnicznyir ch, u których wyraźnie zaznacza się świadomość wartości języka ojczystego. Dlatego nawet najmniejsze zagrożenia dla istnienia języka są postrzegane jako — zagrożenia dla narodu, a niezależność państwowa w dużej t) mierze kojarzy się z odzyskaniem pełnowartościowego ee | funkcjonowania języka. 1988. roku, w którym rozstrzygano o statusie języka łotewskiego, Valo- — ve Anri raisa ar Nr vati ur na x tr EEE TT ŚRODOWISKO i 3 AreesBs A. T. DyHxumu A13bLiKa Kak 9THMYECKOTO IIpH3HaKa // Si3LIK H OOnTecTBO. oo — 1968. C. 133—134. ira, glon 4 Bau ĮĮeitk T. A. IlpejyGexji1eHnA1 B JIHCKYPCe: pacCKa3bI 00 3THH4ECKHX MEHbNIHHCTBAX /Arka Sask. ILosnanne. Kommyaunxauua. M., 1989. C. 190—198. Ad ils 5 Lambert E. A Społeczny Psychologia of Dwujęzyczność // Socjolingwistyka. Wybrane lektury. biografia Middlesex, 1972. P. 345. Tarma g, aTa kuli ofiss] iw i g. a a x. i ie 4 kų rai re Gl al RAC el Cal rd at Kā a le SĒJAS id ts gi komisija saņēma vēstules vairāk nekā tūkstošiem parakstu, kas apliecināja EE a AK "Git: i i E EE TR | pkt Vitis (jās MERI Si al | du vēlmi redzēt latviešu valodu valsts ar valodas statusā. 350 Vēstules vēl pagaidām nav socioloģiski analizētas ki pienācīgi novērtētas laikmetu raksturojoši dokumenti. — un kā tā Można jednak stwierdzić, że jawnie ka negatywny stosunek do osób innych narodowości obserwuje się bardzo rzadko; Le dominuje tonacja świadomości ir doznanej un krzywdy i niesprawiedliwości. Jednakże jest wyczuwalne Hej, również takie cechy tradycyjnie przypisywane Łotyszom, jak ugodowa skromność, a kā także pewna un bierność w tu obronie swoich praw. Przypisuje się zbyt duże znaczenieli k | przyznana aktom prawnym, mniejsza — samym aktywnym działaniom Łotyszy. W pewnym stopniu Uz SSE uzstātie ir pārmetumi latviešiem par ka cittautiešiem sarunās ātri pāriet uz krievu uz valodu Fr | język, zmniejszając bodźce do nauki języka łotewskiego. Obecnie najwyraźniej należy no świadomie zrezygnować z da takich zbędnych uprzejmości, natomiast wszelkimi sposobami wspierać wysiłki osób innych — "N narodowości, by mówiły po łotewsku, pomagając przezwyciężyć wciąż odczuwaną barierę psychologiczną. 5) W polityce językowej zazwyczaj łączy się działania ukierunkowane na umocnienie prawnego statusu języka, uz kształcenie osób innych ic narodowości oraz literacką un formę języka państwowego ar į sg wzbogacanie un języka poprzez wykopaliska. W obecnym okresie większy nacisk kładzie się na zapewnienie ; 0: | priorytetowego statusu języka łotewskiego w un kształceniu osób innych narodowości. Tomēr vairākiju kas | pazīmes rāda, drīzumā ka uzsvars būtu jāliek pašu uz latviešu apmācību latviekāti į = šu W języku, na jo poziomie kultury językowej, un zasób słownictwa wielu ludzi jest ir niewystarczający. Vārdos šis fakts tiek atzīts, tam tiek meklēti un atrasti visdažādākie hed cēloņi, bet stāvoklis nemainās. Acīmredzot apzināti jāveido sociālais pieprasījums Sai tikai ne pēc latviešu valodas vispār, bet pēc izkoptas, bagātas stilistiski izvērsun = ki r to łotewski język. IH, Większość rosyjskich mieszkańców Łotwy ze zrozumieniem przyjęła przyznanie językowi łotewskiemu statusu języka państwowego, jednak dla wielu okres omawiania statusu języków i uchwalania ustawy językowej był psychologicznie trudny. Narodowa i ekonomiczna polityka ZSRR doprowadziła do nieuzasadnionego rozszerzenia obszaru języka rosyjskiego wskutek masowych migracji. Popularne teorie o jednym państwie i wspólnym domu oraz o rozwiązaniu kwestii narodowej w ZSRR uniemożliwiały uświadomienie sobie, że państwo to składa się z 59 narodowych tworów państwowych, w których mieszka około 130 narodów i grup etnicznych. Niektórzy uczeni, obok szeroko znanych funkcji języka, wyróżniają także funkcję wyznaczania granic etnicznych; w tym aspekcie rola języka rosyjskiego nie była badana, wydaje się jednak, że część —Bo. rosyjskie granice etnolingwistyczne obecnie nie są odczuwane. Częściowo wiąże się to z faktem, że LT; język rosyjski jako język stosunków międzyetnicznych, czyli język komunikacji, był i jest utożsamiany z rosyjskim jako językiem mniejszości w narodowych tworach państwowych. K. Negatywny wpływ na kształtowanie się stosunków narodowościowych na Łotwie, a tym samym także na it: stosunek do nauki języka łotewskiego wywarło wiele stereotypowych wyobrażeń o ustroju i historii ZSRR. Jednym z nich jest teza o szczególnej roli narodu rosyjskiego i języka rosyjskiego w Związku Radzieckim. Obecnie, gdy dostępna jest w dużej ilości prawdziwa vītā ķi informacja o osiągnięciach Republiki Łotewskiej zarówno w gospodarce, jak i w kulturze, VĒ. o wydarzeniach 1940 roku, a także o deportacjach i represjach w okresie powojennym, i at wobec człowieka negatywnie nastawionego do nauki języka łotewskiego. świadomość się zmienia, chociaż ten pā is process'risinūs lēni. Jak dotąd niewystarczająco obala się tezę o rychłym raja narodów 1 un Tal i AE SIA SRS MAIR lų "rēkt U ar mis jai asi esa SC CT ta f= A PERE S Ri Le 4 ie i en BE A SE RC RE | el a ii | Ey Tina i ka A rasa S ti vēji R du īm po = ya re) idealne vākā nā “A Tig šanos A tu 42 i Darilatvie avigo dzi pguibai pastav īgi p —a to . 1 i . ti Kā języków tviju o trójjęzycz avi dzim pama ir autas tušies ismaz La aiušijs pārkas ir ir om małe t a A: ir it gazy ta un wiśnie ūšanu ību apgū iem. które ittaut rk ie itāšu p šami IE MA tų nihilizm mniejszości į kulturowi ych omis vao ne a as. eatcar] jam iem ālais āvja i Eo, ē un ību p UP ijas n ionālaj dzie ionā ārstā r Ea tne autī aatgr tvija ion dau acio = pā Eee ki ANT ūko itu pan t La 4 nac ikts ēr itāšu n ar (a K Starp s di tbals istī āvii. T iz ā min āks (ne tai ia + lāma du, a ir sa izstāvj ens — ā kā īgāks šu tau ma Šo āsi wyodrębšu nione valo iņiem ību | aiz enom ūru. Ti zīmīg tviešu cijēš. i Arisa o łotewsku Malti s prawa konstytfi ucyjnego kultura wydaje się no z par lat korzeń s vag irum āc język iholo nun len jon dzila autu fa Si pa Sh r: dēl u. Vairu šu va īgs psi alod ieži używany ligo v sv t a | valody i latvie avdabig tviešu sa gums pi ži tiek i adoksam azskait matota Py 4 wong kri oy pret dt) oy Dion a Te tika pa izcelsAi“ i ks | a g tie šādi škie ētis ci ievu a ā ai Sem r u S d ķi op rē ie a ALĀ) is Jā Jie! Tet sav valoda ši ismu), Šadam ša nila kas feo nek pf ību ir — p BAK: zarówno p łotewskim šovini ējiem. eicinā alodu, ke ia kopi ilveku Ro i wyrażone S a. państwowe tika V azinas większości ciāletnis narodowości c ItiveFAA om S i ¥ = iv JĀ en : V ci ika inēts ru jos īcijām, areja ta BL i Ar rnieku uz gad tik 961. yalode,. ms Un i vas ol rakstib āSs KĄ, o hy historii u ops asniegu 1 krievu ši kultūrām nepra dītajai nacion Čilis TA | Y . 7 nea arr J part 4 as dā SzczególS ne uznanie lodam, dzes. co dam noturigs ra akotnes i Het mes) a tautu. K 6 a va las paau valo 50 eidojies pat n norisiT Rei rio ilioni Te. Nac iegu i aize ienī ią imto a ij En r ila: ien itāšu $ aj akne sa om sa ie cilv n 8 yg ta vie tāšu cietam rėtisava sa Pad las, icētie cilvē ga ns i inori šķie tu p isā ificēti ko iniem ią "Ar mino škiet: at tautu ksme s divis asis sific viņi i = he tv ol tas P ķi jo ttie ā..ka iaunot tment] ie ru vair i i = | lodu. Ime, Jo ka a ma, tjau auti dime kli Jā oy He < va ja noz tis pos iek i a s atr = S ru loce jadalna Hag £1 to iecīga n skep laika jā ms, tauta t šapziņa tautas ārāk bē . (a tik PSA: ija ilisms n izējā u ieaugu vas pašap ās vas pārā ietieLabā ir bij ihilism Srei piea di o sa alūs paša sa ir p ciasto oi fa Be Pa te, które nie są n odpowiednie sa ēl ti ak A dla aktywnych, zaangażowanych, niepełnosprawnych vē rī ci dla he aktywnych. pa wzrost. TO trzyma un ve dane a > KA ER perspektywy jonowe np le pa io vēs 4 C.) icind Lp | p S1onalesip a mp ka vest] uc.) C veic ta bi nasinac an barn, ojumu wii eo bailes, ini tklata | ma: is F T = r iv i ināma iskr ēki : = sti We ā aw antai zinam tibu mr Spe komple azinās a Vairs i en gu e izjūt tau a āpēc ērtības vi ti m i S t Šie WOE as, ii mazākuma Tāpēc mazvērtī riešai K S ja zi aa y la C1 ijas ārtosies. O iesību iešu „T.” Aq i sas ala = karto £51125, iedzam āda, ties tvieš ka izvairī Retu nekļūt. ad Ws tā fone nenolied tūmii rada, valodas ās par tapis rob1Z fi ki ug ija, lai novē p i: k 2 dis teks likumi ilvē " Ta kam ija, = tu un Vel; as i zem ējai du adīta ci nī i ; ikācij u apgu lven eti alo ārējai ifi tau V Ta Hf 224 as ik ga ēr ner 1) V ispār na ; - i tie aku lod šlaik ap CEPRASH FAI Vispār 2) iebildu Roe irāku Su! va IT S . į 2 El Sy v tiek. Paš ējām; argument iris gg: T ao tri tība izteikts ne un 165p kākie ēm, a kas; ratibas vel. kad iešu la 3 ALE Sie izte niņiem Būtis metodē brīvp as das apgu adam, latvie bits ermir es. p < īvām 4 nīg: lo g irakas i kd apg valo o admin r uvē agi bāze pat izdot sarunva 1: ir u, Kriku pt 7 -. § Bova at a apg ģiskē tiem: ināta lāru, TAR sor tie sina eg du : agog ak icinata, mp hen TANG Ses al a lēmas ki; valor Ņ pedag i m un f: ika veic ekse 000 Bod Wy on El ja 3 a klaracija hniskā u skaitļie na neti 5 000 F: pak aria a He i i į ee tāli ēkot izdo tir S =; iu słodki Et fA ri pv st ET ī = Fil Meta ibas tas ar |) Herd er, VE hs AE: Bok: valoda ācības Fo iš Es Pis bi 2 kr das māci ial 4 ss HERBATA IKO 5 Tvs a e (adresi tas ia ou LSA v tgd dir ik ev RES aki | również nakład słownika łotewsko-rosyjskiego i rosyjsko-łotewskiego przekroczył pół miliona egzemplarzy. W ciągu ostatnich — dwóch lat 5000000 przygotowano około | un dziesięciu najróżniejszych typów pomocy dydaktycznych, działają najróżniejsze kursy, łotewski vatipu. | języków pomagają uczyć się gazety, czasopisma i telewizja, ponadto dla nie-Łotyszy na Łotwie —| dostępny jest najważniejszy czynnik w nauce każdego języka — środowisko językowe. Argu-0% | mentu o istnieniu elementu przymusu w nauce języka nie należałoby całkowicie odrzucać; —— należy tylko pamiętać, że podejmowane są pewne działania administracyjne wobec klientów będących obywatelami, we. 4 -E mt 4 =. a da be wig Mist | pasažieru, pacientu utt. ka — 0 — interesēs un ka pašreizējā divvalodibas situācija izir REM teikti | neharmoniska, lai varētu paļauties brīvprātību valodas uz apguvē. Teza < | par valodu likumu neatbilstību cilvēka tiesībām gūst atsaucību pasaules pieredzes Hts | i Ll a y i ena; m; Me (7. z powodu niewiedzy. Świadomość naszego społeczeństwa na temat polityki językowej innych państw-Hon į T gg] Ci J = : = . v ry gig kad ku jest bardzo minimalna, dlatego odwołania do zagranicznego ustawodawstwa językowego są często najsłabszym argumentem. Praktyka pokazuje, że również wyobrażenie o sytuacji językowej na świecie jest dość mgliste, a w artykułach lub wykładach poświęconych problemom językowym Łotwy należy poruszać także kwestie asymilacji narodów i zanikania języków. ibn. | Aby móc zorganizować skuteczny system nauczania języka łotewskiego i sieć kursów-- 44) tame iis. ša . . wh = Jo sow mba i 15 | lu, nie wystarczy jedynie statystyczna analiza sytuacji i ustalenie liczby osób nieznających języka łotewskiego. Należy zbadać nastawienie osób innych narodowości, motywy uczenia się języka lub nieuczenia się ALT oraz opracować naukowo uzasadnione podejście do optymalizacji nastawienia. Obecnie główna uwaga poświęcana jest działaniom lingwodydaktycznym — opracowywaniu środków dydaktycznych i metodyki. Również ten kierunek jest niewątpliwie ważny, jednak decydujące znaczenie ma stworzenie sprzyjającego klimatu psychologicznego. Naukowcy CERAM i pedagodzy nie są w stanie szybko zmienić obecnej sytuacji politycznej i ekonomicznej . ta - Sig „alā kā AR biki VS 5. Gig wokali na Łotwie, ale opracowanie tak istotnej części kształtowania stosunków narodowych, jak ~~ program edukacji kulturowo-historycznej, jest możliwe; również socjolingwistom wiedza— ir —— . : gm a i i tig ie hid Ti „Uk wdrażanie spostrzeżeń w życie realne jest najpilniejszym zadaniem. ir vali of RYGA ~~ ZNACZENIE CZYNNIKÓW ETNOPSYCHOLOGICZNYCH W JĘZYKU | ra; 3 = ur ps lens SITUACIJOS ANALIZEI jel. ud go tašų ; Th ed m pp FR; 4 =: + TIES 4 he Summary tes “Ta NE —Według danych spisu ludności z 1989 roku spośród 2,7 miliona mieszkańców Łotwy tylko 52 94 ti šia są Łotyszami. Polityka językowa ZSRR, zamaskowana oficjalnym bilingwizmem, sprzyjała wyłącznie rozszerzaniu funkcji języka rosyjskiego, wypierając inne języki. Wskutek niczym nieuzasadnionego szybkiego rozwoju przemysłu Uu | mo wśród mieszkańców Łotwy zmniejszyła się liczba Łotyszy oraz osób znających język łotewski. Obecnie IN BS | bilingwizm na Łotwie jest wyraźnie asymetryczny, ponieważ 80 % Łotysze znają język rosyjski, jednak tylko około hel i Zak 20% of foreigners speak Latvian. Nadanie językowi łotewskiemu statusu języka państwowego ma zagwarantować 4 pr | nieskrępowane używanie tego języka oraz jego prawa na etnicznym terytorium Łotyszy. Dlatego odrodzenie narodowe a JE i walka o niepodległość narodową są ściśle związane z walką o prawa języka łotewskiego i —au jego normalny rozwój. country Le «lit. Zgodnie z ustawą o języku około 500 000 nierdzennych mieszkańców Łotwy, których praca jest związana z państwem i administracją oraz obsługą ludności, musi nauczyć się języka łotewskiego. ir Aby stworzyć optymalną politykę językową, "i musimy uwzględnić nie tylko obiektywną statystyczną ne charakterystyį kę sytuacji językowej, lecz także A ir į czynniki subiektywne, przede wszystkim į stosunek przedstawicieli różnych narodowości i grup społecznych doai S attitude i towards į Latvians, the Latvian language ir į Latvia’s independence. Jeżeli stosunek ten jest negatywny, wyniki nauczania języka | Tei i T 3 Akra) Shaka R aa tee p Emil sīki i: dus Tal a R: Sasna J sn iai, AEE RE SE | Wa 2 El eR S e Est; Esha ee a a | po no również będą niezadowalające i. Realizacja ustawy o języku w ustalonych termi- | 5 tv% nach jest wątpliwa. Pitan Kā ša | ras 5 Różne grupy etnolingwistyczne charakteryzują się określonymi uprzedzeniami etnicznymi i stereotypowymi po- —glądami. Ich charakter i przejawy zależą od różnych czynników (narodowości, pochodzenia społecznego, wieku, płci, długości pobytu na 2 4 Łotwie, znajomości innych języków itd.). ir Najczęściej takie niezgodne z prawdą poglądy są prawidłowym rezultatem prowadzonej przez ZSRR polityki narodowościowej i błędnej ideologii. Najwyraźniejszym tego przykładem są twierdzenia o połączeniu narodów i języków w najbliższej przyszłości oraz o szczególnej roli narodu i języka rosyjskiego w życiu innych narodów (taki pogląd jest szczególnie charakterystyczny dla mieszkańców narodowości rosyjskiej- ). Większość przedstawicieli mniejszości narodowych popiera niepodległość Łotwy i prawa języka łotewskiego, ale wyraźny jest również narodowy nihilizm części mniejszości oraz sprzeciw wobec nauki języka łotewskiego. ~~ Obecnie przed łotewskimi naukowcami i nauczycielami w dziedzinie nauczania języka stoją dwa główne zadania — stworzyć metodykę nauczania języka łotewskiego, wydać różne słowniki i podręczniki oraz przekazać społeczeństwu prawidłowe informacje o historii Łotwy, o procesach językowych na świecie i w ZSRR, a także o polityce językowej w innych krajach. R fis at ZNACZENIE CZYNNIKÓW ETNOPSYCHOLOGICZNYCH ———— AER vērā eRe vi W ANALIZIE SYTUACJI JĘZYKOWEJ af ia Ei g į p f ummary jā i 4 Według spisu powszechnego z 1989 roku spośród 2,7 miliona mieszkańców Łotwy tylko 52% stanowili Łotysze Ace vi. Polityka językowa byłego ZSRR, gdy na tle oficjalnej dwujęzyczności «06 3 funkcje języka rosyjskiego ogromnie się rozszerzyły, podczas gdy funkcje innych języków Ed sz 1 byłego ZSRR skurczyły się nawet do punktu zaniku, ograniczyła również funkcje języka ME + lt a łotewskiego. Wskutek nieuzasadnionego przyspieszenia rozwoju przemysłu i "dā sai nieustannego napływu ludności z innych republik radzieckich do krajów bałtyckich liczba ra tiks ur rdzennej ludności stale się zmniejszała. Dwujęzyczność na Łotwie nie jest symetryczna, ponieważ 80 94 BEES Łotyszy mówi po rosyjsku, lecz nie więcej niż 20%% nie-Łotyszy mówi po łotewsku. Nadanie językowi łotewskiemu statusu języka państwowego jest jednym ze sposobów zachowania pełnego i żywego użycia ji r F. języka, a także jego praw wśród innych języków na terytorium etnogenetycznym; dlatego też odrodzenie narodowe i walka o niepodległość narodową wiążą się z walką į ri 4: o prawa i rozwój języka łotewskiego. Į < Zgodnie z ustawą językową Łotwy około 500 000 nie-Łotyszy, których praca jest aa związana z działalnością administracyjną i usługową, musi nauczyć się języka łotewskiego i używać go. Aby i Je V opracować optymalną politykę językową, należy wziąć pod uwagę nie tylko statystyczne charakterystyki sytuacji językowejA on, lecz także czynniki subiektywne, głównie stosunek przedstawicieli różnych grup narodowych r Ov lub społecznych do Łotyszy, języka łotewskiego oraz niepodległości Republiki ira Łotwy. Jeśli ten stosunek jest negatywny, rezultaty nauki m, języka łotewskiego będą! ‘niezadowalające, a realizacja ustawy językowej będzie wątpliwa. |as 53 Należy również uwzględnić niektóre stereotypowe wyobrażenia na temat różnych grup etnolingwistycznych. Rodzaj i siła tych wrażeń zależą od różnych czynników (narodowości, wieku, (Ska płci, pochodzenia społecznego, poziomu dwujęzyczności itp.), ale najważniejszymi przyczynami są zniekształcenia —polityki narodowej oraz błędne teorie ideologiczne. Teorie te głosiły połączenie We, dē narodów już w niedalekiej przyszłości, a także wyjątkową rolę języka rosyjskiego jako największego i ma) najdoskonalszego języka w przeciwieństwie do innych języków. Poważnie zaszkodziło to prestiżowi mk. € inne języki, dlatego też niektórzy nierosyjscy, którzy utracili swoją tożsamość narodową, są najbardziej aktywnymi bojownikami na rzecz tendencji do narodowego odrodzenia Łotyszy. ra Obecnie łotewscy naukowcy i nauczyciele mają do zrealizowania dwa główne zadania, tj. opracowanie RE) metodyki nauczania języka łotewskiego osobom niebędącym Łotyszami oraz przekazywanie im prawdziwych inforBa macji na temat zagadnień związanych z polityką językową. Szerokie informacje o historii š i Łotwy, procesach językowych na świecie i w Rosji, a także o polityce językowej w I a innych krajach ułatwią i zagwarantują realizację ustawy o języku łotewskim. TS a Th eR SNE LS Yn VA S ls ETE MC S SRS Se ie don dale 8 BLE Gel GI aaa Se EE a El LEE a a S oo ec