Somijas uzvārdu saraksts baltu valodu pētnieka lasījumā

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXXII (1993) BALTŲ ONOMASTIKOS TYRINĖJIMAI OJARS BŪSS FIŃSKA LISTA NAZWISK W ODCZYTANIU BADACZA JĘZYKÓW BAŁTYCKICH1 Co badacz języków bałtyckich może znaleźć w takiej liście? Bez wątpienia niezbyt wiele. Jeśli jednak za źródło materiału do badań onomastycznych zorientowanych na bałtystykę może posłużyć berlińska książka telefoniczna (co niegdyś znakomicie wykazał Anatolijs Nepokupnijs), to stosunkowo kompletna lista fińskich nazwisk może jednak dostarczyć przynajmniej równie wiele informacji wartych uwagi. Obecnie zarówno naukowcy, jak i inni zainteresowani mają do dyspozycji trzy takie listy: sporządzoną w 1970 r. przez Fińską Administrację Emerytalną oraz te przygotowane w 1985 r. i 1990 r. przez Centrum Ewidencji Ludności. Dwie ostatnie są nowsze i najwyraźniej także pełniejsze, lecz dostępne wyłącznie w postaci alfabetycznej listy skopiowanej na mikrofilmie (z dodatkowymi danymi statystycznymi). Natomiast lista z 1970 r. istnieje w trzech wariantach, jako trzy grube tomy: 1) lista alfabetyczna ze wskazaniem częstotliwości (liczby osób noszących dane nazwisko); 2) lista nazwisk według częstotliwości; 3) lista w odwrotnej kolejności alfabetycznej. Wszystkie wymienione listy przechowywane są w Helsinkach, w archiwum Działu Onomastyki Centrum Badań nad Językami Krajowymi (Kotimaisten kielten tutkimuskeskus) (w tym miejscu należy wyrazić serdeczne podziękowania kierowniczce tego działu, dr Eeva-Marii Närhi, za życzliwe zapoznanie z archiwum działu i pomoc w korzystaniu z niego). Studiując te listy nazwisk, bałtysta może uzyskać co najmniej trzy rodzaje interesujących go informacji. Po pierwsze, różne obserwacje, które nie są bezpośrednio związane ze specyfiką konkretnego języka i odnoszą się raczej do ogólnej onomastyki (albo, choć dotyczą bezpośrednio języka fińskiego, są interesujące dla specjalistów od różnych języków). Po drugie, należy dostrzec i odnotować te fińskie nazwiska, które mogą wprowadzić w błąd badacza języków bałtyckich niezwiązanego z ugrofinistyką, to znaczy nazwiska, które wskutek tzw. homonimii międzyjęzykowej wydają się bałtyckie, choć w rzeczywistości takie nie są. Po trzecie zaś, rzecz jasna, należy zbadać nazwiska rzeczywiście bałtyckie, zaliczając do tej kategorii również te, które są bałtyckie jedynie pod względem gramatyczno-morfologicznej formy (nie zaś pochodzenia morfemu rdzennego), np. Gareckis, Orlavčius. Trzeba pamiętać, że nazwiska bałtyckie w Finlandii, rozpatrywane jako przedmiot badań, stanowią kategorię mniej lingwistyczną, a bardziej historyczną, a odpowiednie badanie być może bardziej wpisuje się w historię niż w językoznawstwo. 1 Artykuł opiera się na referacie wygłoszonym na konferencji studiów bałtyckich w Sztokholmie 16.VI.1991 r.; jego przygotowanie w Helsinkach było możliwe dzięki stypendium przyznanemu przez Nordycką Radę Ministrów. 15 Jeśli chodzi o pierwszy krąg zagadnień — onomastykę ogólną — na pierwszy plan wysuwa się pytanie o metody badania terytorialnie związanego zasobu lub systemu antroponimicznego (o ile uznać go za system). Jak wiadomo, tradycyjnie w antroponimii badano systemy związane etnicznie lub wyodrębnione językowo. Początkowo takie powiązanie etniczno-językowe było często zasadniczo tożsame z przypisaniem terytorialnym. Jednak we współczesnym świecie coraz mniej jest terytoriów etnicznie „czystych”. Finlandia wciąż jeszcze jest krajem o stosunkowo jednorodnym składzie ludności (a właściwie dwojakim, jeśli osobno wyodrębnimy szwedzkojęzycznych mieszkańców Finlandii). A jednak również w tym kraju jest już całkiem wielu stałych mieszkańców, których nazwiska każą wspomnieć zarówno o mniej lub bardziej egzotycznych regionach — Japonii (Aoki, Kawasumi, Kono, Nakabe, Nakagawa, Suzuku, Yamakawa), krajach muzułmańskich (Abdulla, Mohammed, Ibrahim, Allahwerdi, Ahmed, Fisq metadin, Salahettdin), Indiach (Chatterjee, Rao), Azji Południowo-Wschodniej (Phrasithidet, Nguyen, Maung), Chinach (Chao, Chen, Chia-Chi, Tcheng, Wang), jak i o najróżniejszych krajach europejskich — Węgrzech (Nagy, Kiss, Szabo, Dömöter), Armenii (Gasparjan, Sarkissian, Aghazarian, Bagdasarian, Kevor k'jan, Khachlatournants), Gruzji (Abashidze, Reischvili), Anglii (Baskerville, English, England, James, Robinson, Stanley), Grecji (Athanassakis, Papatheochari, Polemikos), Serbii i Chorwacji (Bjeloglic, Dejanovic), Polski (Adamczyk, Hawryluk, Urbanowicz), Rumunii (Negrca), Islandii (Kristjansdóttir; tradycyjne islandzkie patronimikum — „córka Kristjana” — w Finlandii przekształciło się w nazwisko). Wymieniono tu tylko niewielką część; na fińskiej liście nazwisk można znaleźć jeszcze bardzo wiele przykładów, zbyt wiele, by traktować je wyłącznie jako pojedyncze ciekawostki². Co więcej, niektóre z wymienionych nazwisk wskutek małżeństwa weszły również do systemu nazw osobowych etnicznych Finów. Jak widać, antroponimia Finlandii nie daje się już wyobrazić bez bogatej inkrustacji obcymi elementami. Jeszcze bardziej nasycona takimi elementami jest antroponimia krajów takich jak Szwecja czy Niemcy, a także Łotwa i Estonia (oczywiście przy odmiennych proporcjach składników inkrustacji). Jak badać taki heterogeniczny zasób antroponimiczny — na to pytanie wciąż trzeba znaleźć wyczerpującą odpowiedź. W każdym razie wydaje się jasne, że samymi metodami czysto lingwistycznymi niewiele da się tu osiągnąć. A teraz przejdźmy do głównego przedmiotu tego artykułu, a mianowicie do paraleli między nazwiskami fińskimi i bałtyckimi. Co powiedziałby językoznawca, widząc takie nazwiska jak Vilkas, Kaunas, Raitis, Asite, Bernas, Sarma, Wasma, Saule, ² Trzeba przyznać, że wiele pożytecznego znalazłby na tej liście także poszukiwacz ciekawostek — zarówno sobowtóry bohaterów mitów (Totgamesh, Ra, Aja, Faust, Sadko, Naserddin), jak i „pisarzy” (Merime, Puschkin, Turgenev, Chlebnikov, Pasternak, Sienkiewicz, Vergilis, Kafka, Shaw), „polityków” (Churchill, Lincoln, Franklin, Kennedy, Nizon, Romanov, Godunov, Uljanov, Sverdlov, Wrangell, Kalinin, Lukjanow, Sobtschák, Franco, Moubarak, Hussain), przedstawicieli świata sportu (niemal kompletną reprezentację Holandii w łyżwiarstwie szybkim — Schenk, Verkerk, Visser) oraz sławy z najróżniejszych innych dziedzin (Ferrari, Nobel, Gagarin, Casanova, Lisi). Uwagę zwracają również nazwiska dwuczłonowe z kontrastującymi elementami (Berg-Ahmed, Ilmonen-Schaworonkoff, Venediktov-Vaskelainen, Singer-Semenoff-Tjan-Schang-ki) oraz nazwiska o osobliwej semantyce pochodzenia (Filosof, Appelsin, Aspiranta, Komandiroff, Landwehr, Pikku-Sianoja, „mały rów gnojowy”). 16 Liesma? Gdyby ten językoznawca był Litwinem albo Łotyszem, bez cienia wątpliwości uznałby te nazwiska za bałtyckie. I wcale nie zasługiwałby na zarzut bezkrytycznego podejścia, bo niemal zawsze miałby całkowitą rację. Niemal zawsze — ale nie wtedy, gdy takie nazwiska znajdują się w fińskim wykazie nazwisk. W tym ostatnim przypadku są to w większości nazwiska czysto fińskie, a także te nieliczne, których fińskość nie jest zupełnie bezsporna, w żadnym razie nie są bałtyckie. Aplūkosim, piemēram, uzvārdu Vilkas, kas 1970. g. Somijā ir reģistrēts 90 reizes (tātad 90 Somijas pilsoņiem vai pastāvīgajiem iedzīvotājiem ir bijis šāds uzvārds); vēl 7 reizes ir reģistrēts uzvārds Vilka, kas tik pārliecinoši izskatās pēc latviešu valodas sieviešu dzimtes. Starp citu, arī relatīvi augsta frekvence jeb sastopamība ļauj dažos ne gluži skaidros gadījumos par ticamāku uzskatīt somisku interpretāciju. Bet šajā konkrētajā gadījumā, par Vilkas runājot, nekāda pamata šaubām par tā somiskumu nav, jo somu valodā ir vispārpazīstams adjektīvs vilkas ”mundrs, žirgts”. Protams, ka šajā tāpat kā visos citos līdzīgos gadījumos nevar gluži kategoriski apgalvot, ka starp visiem šiem somiem ar uzvārdu Vilkas nav ”nomaskējies” arī kāds lietuvietis Vilkas. Šādu iespējamību nevar noliegt, pārbaudīt to ir grūti, kaut arī principā iespējami, taču šādas pārbaudes rezultāti nekādi nemaina pamattēzi: uzvārdam Vilkas Somijā ir somiska cilme (varbūtējs izņēmuma gadījums tikai apstiprinās likumu). Przyjrzyjmy się jeszcze kilku przykładom. Nazwisko Kaunas, odnotowane zaledwie cztery razy, najwyraźniej jest pochodzenia związanego z fińskim kauna „nienawiść, zło”; nie można też wykluczyć związku z fińskim kaunis „piękny”. Trzeba przyznać, że niewielka liczba nosicieli tego nazwiska w Finlandii pozwala uznać również interpretację litewską za nie całkiem niemożliwą. Nazwisko Raitis (51 nosicieli) nie ma natomiast nic wspólnego z łotewskim przymiotnikiem raits ani z wywiedzionym od niego łotewskim imieniem osobowym Raitis. W języku fińskim występuje przymiotnik raitas „nieodurzony; świeży” i wspomniane nazwisko bez wątpienia jest z nim związane. Nazwisko Wasara ma wspólne pochodzenie nie z łotewskim i litewskim apelatywem vasara, lecz z fińskim vasara „młot”, które, jak wiadomo, należy do tej samej rodziny etymologicznej co bałtyzm w języku łotewskim veseris. W Finlandii występują również takie nazwiska jak Suni i Aste. Choć wyglądają tak łotewsko, ich pochodzenia należy jednak najprawdopodobniej szukać w języku fińskim. Bo aste to nie tylko łotewska duma, czyli pies, lecz także po fińsku „stopień, ranga”. Trzeba jednak przyznać, że wyraz o takim znaczeniu niezbyt dobrze nadaje się na podstawę motywacyjną antroponimu. Nie bez powodu częstość występowania tego nazwiska wynosi 1 — a zatem w 1970 r. w Finlandii była tylko jedna osoba o takim nazwisku. Nazwisko to może jednak być czysto fińskie; nawiasem mówiąc, istnieje wiele innych niewątpliwie fińskich nazwisk, których nosicielem jest tylko jedna osoba, np. Hautapakkonen, Hietinen, Hyötiläinen, Iteskinen, Ryssä, Kustaanpoika itd. Łotewskie pochodzenie nazwiska Aste jest mało prawdopodobne również dlatego, że nie jest ono popularne w języku łotewskim3, choć odpowiadający mu apelatyw należy do podstawowego zasobu słownictwa. Być może warto rozważyć także inne pochodzenie tego nazwiska 3 W słowniku V. Staltmane takiego nazwiska w ogóle nie ma, odnotowano natomiast jeden raz nazwisko Vilkate (Сталтмане В. Латышская антропонимия. Фамилии. М., 1981, С. 126). 17 możliwości (z języków germańskich?)? Nieco inna jest sytuacja z nazwiskami Bernas (24 wystąpienia), Bārmas (16 wystąpień). Łącznie jest to zatem 40 wystąpień, a to zbyt wiele, by wyjaśniać te nazwiska jako bałtyckie, choć nie są one także fińskie. Nie mają one odpowiedników w odziedziczonym apelatywnym zasobie leksykalnym języka fińskiego, a z czysto fonetycznych powodów nie mogą ich mieć, ponieważ głoska b pojawiła się w języku fińskim dopiero wraz z rozwojem języka pisanego. Może nazwiska te są szwedzkie? W Szwecji spotyka się nazwiska⁴ Barne, Bern, Berna, Bernas, a także inne wywodzące się od tego samego rdzenia, jednak ich częstość jest bardzo niska (najbardziej interesujące nas nazwisko Bernas odnotowano 4 razy, a najpopularniejsze z tej grupy — Bern — 12 razy). Mimo to szwedzkie pochodzenie fińskich nazwisk Bernas, Bārmas wydaje się znacznie bardziej prawdopodobne niż bałtyckie (tym bardziej że w języku litewskim wprawdzie występuje apelatyw bermas, ale odpowiadającego mu nazwiska nie odnotowano⁵). Być może są one związane z popularnym skandynawskim imieniem Björn? Można stwierdzić, że pochodzenia danego nazwiska nie należy szukać w obcych krajach nie tylko wtedy, gdy ma ono stosunkowo wiele odnotowanych wystąpień, lecz także wtedy, gdy wpisuje się w cały szereg nazwisk utworzonych od tego samego rdzenia. Tak na przykład nazwisko Sarma ma w Finlandii tylko jednego nosiciela, a odpowiedni apelatyw fiński również niełatwo znaleźć. Pochodzenie bałtyckie wydawałoby się więc całkiem możliwe. Trzeba jednak wziąć pod uwagę szereg nazwisk obejmujący formy Sarmas, Sarme, Sarmi, Sarmia, Sarmio, Sarmo, Sarmu, Sarmasto, Sarmavuori i in. (nawiasem mówiąc, nazwiska te występują rzadko). Istnienie takiego szeregu można uznać za wystarczający dowód, że wszystkie te nazwiska, w tym także Sarma (niezależnie od ich konkretnej etymologii), są jednak ostatecznie fińskie. Na zakończenie krótkiego przeglądu tego typu nazwisk (które można by nazwać pseudobałtyckimi) należy wspomnieć jeszcze o jednym szeregu nazwisk: Latvia, Latve, Latvela, Latvāla, Latvri, Latvio, Latvisto, Latvonen, Latvus, Latvisto, Latuanne, Latvās. Nie ma tu żadnego problemu — częstość występowania jest dość wysoka (np. Latvus — 21, Latvio — 38, a Latvia — aż 625 wystąpień), a odpowiedni apelatyw fiński łatwo znaleźć: latva „korona drzewa”. Należy więc jedynie wspomnieć, dla informacji, że wspomniany szereg nazwisk nie ma żadnego związku z Łotwą — tak samo jak nazwiska Lieto, Liettu, Lietu nie mają związku z Litwą (u ich podstaw leży fiński przymiotnik lieto „łagodny”). Na zakończenie — kilka uwag o rzeczywiście bałtyckich nazwiskach w Finlandii. Fińska językoznawczyni Pirkko Nuolijervi (Pirkko Nuolijärvi) w artykule „Monikielinen Suomi” („Wielojęzyczna Finlandia”)⁶ zamieściła dane przedstawiające podział ludności Finlandii według języka ojczystego. Według tych danych (zaczerpniętych z oficjalnych statystyk) 1 stycznia 1990 r. w Finlandii 4 Wykaz nazwisk szwedzkich wraz z informacją o częstości występowania jest również dostępny na mikrofilmach w archiwum Zakładu Onomastyki Centrum Badań Języków Ugrofińskich w Helsinkach. 5 Zob. Lietuvju pavardžių žodynas / Ats. red. A.Vanagas. V., 1985. T. 1. P. 239. 6 W kwietniu 1991 r. autorka uprzejmie udostępniła rękopis swojego artykułu, który wówczas nie był jeszcze opublikowany. 18 mieszkało 11 osób, które za swój język ojczysty uznały łotewski, i 10 — litewski (liczby te nie obejmują danych o osobach przebywających w Finlandii tymczasowo). Nawiasem mówiąc, w obu grupach — zarówno łotewskiej, jak i litewskiej — kobiet jest znacznie więcej niż mężczyzn, można więc przypuszczać, że nie wszyscy z tych 21 osób mają także nazwiska bałtyckie. Liczba mieszkańców Finlandii o niewątpliwie bałtyckich nazwiskach (w tym, jak już wspomniano na początku, także nazwisk bałtyckich jedynie pod względem formy) jest jednak znacznie większa — może cztero-, a może nawet pięciokrotnie; nie sposób określić tego całkiem dokładnie z powodu nieprzezwyciężonych trudności interpretacyjnych. Za litewskie można uznać nazwiska mieszkańców Finlandii Abmitis, Gazītis, Grasūtis, Graudaitis, Jasbutis, Kairas, Kheinnonas (?), Kinaitis, Klimavičius, Lydeck, Loleytis, Marganavicius, Matschulaidis, Mikalunas, Miklowait, Moraitis, Naujoks, Orlavičius, Panteleit, Wischtukait; za litewskie lub łotewskie — Boleckis, Bruklis, Dauksz, Galinis, Gareckis, Norvila, Norwill, Rimeika, za łotewskie — Behrisch, Behrsin, Behrms (ale por. to, co już powiedziano o Bernas, Barnas), Ziprus, Zihruls, Tchivtschis, Dauguls, Driksna, Dzirnejs, Gribust, Graudums, Kadik, Kaleij, Kalva (ale por. fińskie kalvaa „gryźć”, kalvo „błona”), Kruming, Kurmis, Leijneck, Mellais, Norbutts, Ozolins, Peebalg (1 osoba, która w wykazie z 1990 r. jest już odnotowana jako zmarła), Plattai, Preits-Freimanis, Pukit, Purin, Upnal, Vitol i Vitoll, Zemitis, Zvaigzne (tylko w wykazie z 1990 r.). Ponadto odnotowano całą serię nazwisk, których interpretacja nie jest pewna, jednak przynajmniej część z nich ma najwyraźniej bałtyckie pochodzenie (niekiedy sugerują to względy nie językowe, lecz historyczne): Abol, Airis, Apala, Ape, Asara, Bemeleit, Bundul, Dreijmann, Dundar, Egli, Eglon-Terho, Elks, Esars, Gabran, Hennieks, Jaeran, Jacobi (jak wiadomo, nazwisko tego włoskiego typu spotyka się także wśród łotewskich nazwisk pseudo-włoskich), Jering, Jurasch, Kabata, Kalving, Kamara, Karrasch, Karring, Keyzers, Kerkis i Kärkis, Kylkis, Kischis, Klinthe, Kluss, Kupri, Laisma, Lapina, Lejman, Lohse, Maltusch, Mellen, Nabba, Namdar, Niera, Nykull, Ogle, Otto-Sprunck, Plewe, Presas, Pulkis, Pundars, Purves, Pusor, Rabeneck, Raini i Rains, Rieka, Rosenthal, Sarkano, Seme, Silke, Skrivars, Skroderus, Skuji, Sparre i Spurr, Sporis, Staurast, Svidis, Tolkis, Treij, Valkas i Walk, Vaarnas, Voittis, Zalcman, Zeifert. Wiele wątpliwości można by tu stosunkowo łatwo rozwiać metodą wywiadu, wymagałoby to jednak więcej czasu, niż autor tego artykułu miał do dyspozycji podczas pobytu w Finlandii. To samo należy powiedzieć o jeszcze jednej grupie — nazwiskach, których możliwy związek z językiem łotewskim można by podejrzewać ze względu na końcówkę -s. W większości przypadków takiego związku jednak najwyraźniej nie ma, podajmy więc tu tylko kilka przykładów: Adolfs, Arnolds, Daniels, Edmunds, Ehwalds, Henrichs, Herberts, Georgs; Akers, Birgers, Dahls, Gerts, Jägers, Meiners, Sanders, Smullers, Vilsons, Vollmers, Zeitis itd. Nie podejmując tym razem szczegółowej analizy językoznawczej wspomnianych wyżej nazwisk bałtyckich, względnie bałtyjskich, należy jednak zwrócić uwagę na pewną ich osobliwość graficzną: kilka nazwisk łotewskich zachowało bardzo dawne (charakterystyczne dla początku XX wieku) cechy ortograficzne, np. Peebalg (we współczesnej pisowni Piebalgs), Behrsin (Bērziņš), Plattais (Platais), Zīhruls (Cīrulis), Kaddik (Kadiķis), Kruming (Krūmiņš), Dszinnejs (Dziņejs)). Właściciele tych nazwisk, a więc i ich rodziny, mieszkają w Finlandii od dawna, większość z nich najwyraźniej od pierwszych dwóch dekad naszego stulecia. Można by wyrazić 19 hipotēzi, ka lielākā daļa no šiem cilvēkiem ir izceļojuši no Latvijas tūlīt pēc 1905. gada revolūcijas. Vēsturisks pētījums par to, kā šie cilvēki nonākuši Somijā un kādas ir bijušas viņu turpmākās likteņgaitas kopā ar ģimenēm līdz pat mūsu dienām, būtu, bez šaubām, ne tikai interesants, bet arī pamācošs. Varbūt atradīsies vēsturnieks, kas uzņemsies šādu uzdevumu? Personvārdu lingvistiskā analīze šai gadījumā veidotu analīzes pirmo pakāpi. Lista fińskich nazwisk oczami badacza języków bałtyckich Streszczenie Dane do badań przedstawionych w artykule zaczerpnięto z trzech wykazów nazwisk mieszkańców Finlandii, znajdujących się w archiwum Działu Onomastyki Centrum Badań nad Językami Lokalnymi w Helsinkach. Głównym celem artykułu jest omówienie paraleli między nazwiskami fińskimi i bałtyckimi. Nazwiska takie jak Vilkas, Kaunas, Aste, Bernas, Sarma, Vasara i inne tylko na pierwszy rzut oka wydają się bałtyckie. W rzeczywistości są to najczęściej nazwiska fińskie, wywodzące się z odpowiedników w języku ogólnym (np.: Vilkas od fińskiego przymiotnika vilkas „energiczny, żywy”; Kaunas od fińskiego apelatywu kauna „wrogość, zło” lub przymiotnika kaunis „piękny”; Vasara od fińskiego apelatywu vasara „młot”; por. łot. vasaris, wywodzące się z języków ugrofińskich itd. Nieco inaczej przedstawia się sytuacja w przypadku nazwisk Bernas i Bärnas. W fińskim słownictwie apelatywnym nie ma ich odpowiedników, a głoska b została zapożyczona wyłącznie z pisma. Być może nazwiska te nawiązują do skandynawskiego imienia Bjorn. Nazwiska Latvia, Lāve, Latvella, Latviala, Latvī, Latvio, Latvisto, Latvonen, Latvus i inne na pierwszy rzut oka wydają się pochodzenia łotewskiego. Można jednak bez trudu znaleźć ich fiński apelatyw, czyli latva „liście, listowie”, a zatem nazwiska te nie mają żadnego związku z Łotwą. To samo dotyczy nazwisk Lieto, Liettu, Lietta (fińskie lieto „łagodny”). Należy podkreślić, że większość łotewskich nazwisk w Finlandii zachowała bardzo dawne cechy ortograficzne (charakterystyczne dla początku XX wieku), np.: Peebalgs (obecnie Piebalgs), Zihruls (Cīrulis), Kadak (Kadikis), Dszmejs (Dzinējs) i inne. 20