„Lietuvių kalbos žodyno“ duomenų papildymas iš 1600 m. „Margarita theologica“

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXIII (1995) GRAMATIKA IR LEKSIKOLOGIJA GUIDIO MICHELINI A „LIETUVIŲ KALBOS ŽODYNAS” ADATAINAK KIEGÉSZÍTÉSE AZ 1600. ÉVI „MARGARITA THEOLOGICA” ALAPJÁN Rengdamas monografiją ”Le traduzioni dal latino di un volume lituano del 1600. Studio sulla lingua della Margarita theologica” (Potenza, Il Salice 1991) pastebėjau, kad dalis lietuviškame ”Margarita theologica” tekstuose pavartotų žodžių nepateikta didžiajame ”Lietuvių kalbos žodyne” I–XIV t.). Tai daugiausia lotynizmai ir/arba įvairūs vediniai: absoliucija ”absolutio” (142a), absolvavoti ”absolvere” (108a), absolvavojimas ”absolutio” (145a), administravoti ”administrare” (107b), administravojimas ”administratio” (30b), apeliavojimas ”appellatio” (252a), arianiškas ”arianus” (31b), autoritystė ”autoritas” (228a), ceremoniškas ”ceremonialis” (95b), disputacija ”disputatio” (4a), disputavoti ”disputare” (246a), ekscepcija ”exceptio” (252a), epikūreiškas ”epicureus” (60b), filosofavoti ”philosophari” (62a), figūriškas ”figuratus” (150b), formališkas ”formalis” (26a), fundavoti ”fundare” (235b), generališkas ”generalis” (45a), hipostatiškas ”hypostaticus” (17a), imaginavoti ”imaginare” (104b), judikavoti ”iudicare” (172a), kapernaitiškas ”carpentaiticus” (161b), kondicionališkas ”conditionalis” (72b), konsubstanciacija ”consubstantiatio” (152b), meditavojimas ”meditatio” (3b), morališkas ”moralis” (47b), mozaiškas ”mozaicus” (48a), ordinavojimas ”ordinatio” (111a), partikiškas ”particularis” (168b), partikyte ”particularitas” (176a), pernatūriškas ”supernaturalis” (155a), personiškas ”personalis” (24a), retorikavoti ”rhetoricari” (11b), sakramentiškas ”sacramentalis” (154a), balvoniškas ”idolatricus” (4b), balvonmeldiškas ”idolatricus” (198b), cielystė ”integritas” (221a), ruimiškas ”localis” (160a), apslapt iškas ”mysticus” (155a), balsiškas ”vocalis” (11b), dališkas ”particularis” (167a), diev t arystė ”cultus” (104b), pametotojas ”illusor” (245b), prisidėtojas ”assessor” (249a). Nem kevésbé fontosak azok a jóval gyakoribb esetek sem, amikor a szó szerepel a „Lietuvių kalbos žodyne” című szótárban, de a példák csak a „Margarita theologica”-nál későbbi forrásokból származnak. Ebbe a csoportba szinte kizárólag származékok tartoznak, például: dabojimas „respectus” (12a), darbavimas „operatio” (31b), dyvijimas „admiratio” (252b), dovanojimas „donatio” (74b), draskymas „laceratio” (187a), gaivinimas „vivificatio” (84b), garbinimas „adoratio” (160a), gaudimas „eiulatus” (254a), gedėjimas „luctus” (254a), gedulavimas „affectus” (130b), judėjimas „motus” (171a), kankinimas „cruciatus” (253b), maudimas „fremitus” (136b), pakūtavojimas „poenitentia” (141b), abbiaur inimas „profanitas” (177b), apdėjavimas „lamentatio” (254a), apsišr išmas „stipulatio” (223a), atbuvimas „absentia” (153b), atsilaikymas „continentia” (256a), įgyvenimas „inhabitatio” (158b), įsikūnijimas „incarnatio” (12a), išbandymas „explora- 235 tio” (142a), išėjimas „repositio” (160a), iškėlimas „exaltatio” (32b), išlaikymas „conservatio” (215b), išplatinimas „propagatio” (159b), išprovėjimas „executio” (25a), išrinkimas „electio” (162a), išskyrimas „exceptio” (167a), nusi-gręžimas „aversio” (55b), nukėlimas „dilatio” (252a), nusūdijimas „condemnatio” (78a), nustojimas „privatio” (129a), padavimas „traditio” (101a), padrautinimas „confirmatio” (115a), pagadinimas „corruptio” (177a), pagalėjimas „facultas” (63a), paskyrimas „ordinatio” (115a), paskundimas „affectus” (15a), perdalijimas „dispensatio” (26a), permanymas „intellectus” (85b), perpylimas „transfusio” (26b), pranešimas „praedictio” (3a), pridailinimas „administratio” (31b), pridavimas „additio”, prigulimas „concubitus” (225a), priminimas „commonefactio” (118b), priskaitimas „imputatio” (74b), sudavimas „collatio” (219b), susiejimas „conventus” (117b), suirimas „dissolutio” (238a), sujednojimas „reconciliatio” (47a), sumetimas „contributio” (159b), sąmušimas „quassatio” (237a), supustijimas „eversio” (233b), užauginimas „educatio” (215b), uždavimas „propositio” (88b), uždėjimas „repositio” (160a), uždraudimas „prohibitio” (224a), užmeldimas „deprecatio” (32b), užmetimas „obiectum” (210a), užpuolimas „impetus” (95b), autorystė „autoritas” (116b), er-cikystė „principatus” (176a), gadnystė „sufficientia” (66a), kunčpystė „mercatus” (229a), personystė(/a) „personalitas” (20a), smertelystė „mortalitas” (244b), esybė „essentia” (187b), pagalbiny(/in)kas „adiutor” (231a), bobiškas „anilis” (257a), čėsiškas „temporalis” (148b), dangiškas „caelestis” (244b), evangeliškas „evangelicus” (185b), fantastiškas „phantasticus” (161b), filosofiškas „philosophicus” (53b), fiziškas „phisicus” (154b), gvoltiškas „violentus” (5b), ypatiškas „privatus” (138a), kanoniškas „canonicus” (146a), miesčioniškas „civilis” (4b), namiškas „domesticus” 227a), pekliškas „inferus” (27b), politiškas „politicus” (230b), privatiškas „privatus” (142b), rėdiškas „legitimus” (109b), specifiškas „specificus” (20a), šūdiškas „iudicialis” (249b). Ezenkívül érdemes külön felsorolni azokat a szavakat, amelyeknek a „Margarita theologica” a legkorábbi vagy egyetlen forrása, és amelyek más forrásokból nem szerepelnek a „Lietuvių kalbos žodyne” című szótárban, vagy csak kevés példával szerepelnek, például: blagnėjimas „levitas” (234a), girpenavimas „gloratio” (86b), godojimas „meditatio” (3b), graudenimas „commonefactio” (175b), gundinojimas „temptatio” (158b), klajojimas „error” (210b), klastijimas „simulatio” (232b), kvošėjimas „tranquillitas” (100b), ramstymas „disputatio” (72b), sulyvimas „efficacia” (32a), apšlakymas „asertio” (125b), atgimimas „regeneratio” (175a), įrakinimas „inclusio” (152b), nudarginimas „mutilatio” (160a), nulėmimas „praedestinatio” (162a), nuregejimas „praevisio” (162a), nustokimas „defectus” (55a), paaukštinimas „exaltatio” (18a), palinkimas „inclinatio” (54b), palinksmimo- „persecutio” (208b), perguldymas „interpretatio” (150b), persekinejimas penėtojas „nutritor” (217b), būtiškas „essentialis” (25b), daiktiškas „realis” (18a), draugiškas „generalis” (70a), esiškas „essentialis” (25b), kantriškas „passivus” (68a), kiekdieniškas „quotidianus” (238a), natūriškas „naturalis” (1b), pataikiškas „otiosus” (178b), paveiksliškas „formalis” (30b), skyriškas „specificus” (20b). Remélhető, hogy a Vilniusban tervezett litván nyelvtörténeti szótár szerzői igyekeznek majd jobban felhasználni ennek a fontos ólitván nyelvi forrásnak az adatait, és elkerülik a fent említett hiányosságokat. 236 KIEGÉSZÍTÉSEK A „LITVÁN NYELV SZÓTÁRÁHOZ” A „MARGARITA THEOLOGICA” ALAPJÁN Összefoglalás Felsoroljuk az akadémiai „Litván nyelv szótára” (WLS) kiegészítéseit, amelyeket a „Margarita Theologica” (1600) szövegéből merítettünk. A kiegészítések első csoportját azok a szavak alkotják, amelyek teljesen hiányoznak az említett szótárból. A második csoportba azok a szavak tartoznak, amelyeket a WLS csak későbbi forrásokból közöl. 237