Daugėliškio tarmės kalbėjimo veiksmažodžių (verba dicendi) žodynėlis

KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXV (1995) BADANIA LEKSYKOLOGII LITEWSKIEJ Z żywej mowy From the Dialects Aus der Volkssprache Kazimieras PAKALKA SŁOWNICZEK CZASOWNIKÓW MÓWIENIA (VERBA DICENDI) GWARY DAUGĖLIŠKIS Gwara Daugėliškis" należy do gwar wschodnioaukštaitiskich (Iżuków (wileńskich). Gwara ta jest pod każdym względem ważna dla nauki o języku litewskim, ponieważ rozwijała się, w niewielkim stopniu doświadczając wpływu języka ogólnego. Zdaniem Z. Zinkevičiusa do badania prawidłowości wzajemnego oddziaływania języków najbardziej nadają się wschodnie peryferie, gdzie występują wszelkie fazy mieszania się i zanikania języków (Zinkevičius 1966: 29). Fonetykę i morfologię gwary Daugėliškis krótko opisał absolwent Uniwersytetu Wileńskiego, pochodzący z Daugėliškis Mykolas Šuminas, w swojej pracy dyplomowej (1951 r.). Leksyka tej gwary nie była dotąd osobno badana. Do akademickiego „Słownika języka litewskiego” od pierwszego tomu włącznie wprowadzono niemało słów z Daugėliškis i sąsiednich parafii. Autor niniejszych wierszy od 1948 r. przekazał do słownika około 14 tysięcy fiszek ze słowami rodzimej gwary i przykładami ich użycia. W naszych czasach gwara Daugėliškis, podobnie jak inne gwary Wileńszczyzny, szybko zanika, a zasób leksykalny ludzi ubożeje. Gwarą mówi tylko starsze pokolenie. Wybraliśmy jedną z ważnych warstw leksyki — czasowniki mówienia. Uważamy za nie takie czasowniki, za pomocą których, mówiąc, wyrażamy myśli, uczucia, przeżycia i opinię. Jak dotąd nikt szerzej nie badał czasowników mówienia także w innych gwarach języka litewskiego. Jednym z pierwszych, który przedstawił aż 65 czasowników mówienia, był niewątpliwie A. Juška (Juška 1922: 17—18). Po raz pierwszy litewskie synonimy czasowników mówienia konsekwentnie pogrupował leksykograf A. Lyberis (Lyberis 1980: 164—166). A. Lyberis nie wskazywał geografii synonimów, a zapożyczeń w ogóle nie uwzględnił. Spójny system grup tematycznych języka litewskiego przedstawił J. Paulauskas w „Systematycznym słowniku języka litewskiego”. 1 Daugėliškis znajduje się 9 km na wschód od Ignaliny, przy drodze Święciany- –Widze. Jesienią 1939 r., po okupacji Wileńszczyzny przez Związek Radziecki (Sowiecki), Daugėliškis i znaczna część parafii zostały przyłączone do Białorusi. Wówczas z północno-- wschodniego krańca tej parafii utworzono parafię Gedžiūnėliai. Część naszego materiału pochodzi od mieszkańców rodzinnej wsi Jūodalaukis tej parafii, od ich rodziców. Historycznie wieś Juodalaukis reprezentuje gwarę starszej parafii Daugėliškis. 205 Tutaj w porządku alfabetycznym przedstawiamy słowniczek czasowników używanych w mowie gwary Daugėliškis. Przykłady gwarowe zostały przetransponowane na język literacki, z zachowaniem cech morfologicznych. Czasowniki podano tak jak w „Słowniku języka litewskiego”, z tym że nie oznaczono ich przechodniości. Czasownik hasłowy opatrzony akcentem. Chociaż w zdaniach ilustracyjnych te czasowniki nie wszędzie są akcentowane. Przy czasownikach szerzej używanych spośród licznych zebranych przez nas przykładów podajemy tylko minimalny i bardziej charakterystyczny wybór. Przy zapisanych przez nas zdaniach nie umieszczamy żadnego skrótu, natomiast przy zdaniach zaczerpniętych z drukowanych tomów „Słownika języka litewskiego” podajemy skrót LKŽ, a przy zdaniach zaczerpniętych z rękopisów i kartoteki słownika podajemy skrót LKŽ K. X alasyti, -ija, -ijo (1.2 halasič, brus.razrocins) krzyczeć, hałasować: Vaikai alasija. balbatūoti, -ūoja, -avo obraz. 1. wymawiać niejasno dźwięki lub słowa: Vaikas jau pradėjo balbatūot. 2. paplać: Sueję bobos ilgai balbatavo. bambėti, bamba, -ė (-ėjo)3 obraz. niezadowolonemu mówić, i mruczeć, i burczeć, szemrać: Bamba bamba nesliauna. bambterti, -na, -ė (-ėjo) pot. powiedzieć niewyraźnie, bąknąć: Tik bambteré[- jo] žodį i nue[jo]. I žodžio nebambteré[jo] ana. besztać, bara, baro 1. surowo, ostrymi słowami zabraniać: Baro baro tėvai sūnų azu blogus darbus. 2. refl. czynić sobie wzajemne wyrzuty: Kas baras, tesbar’, nepristok. Bardamiesi nue[joj. wyłajać, beszta, beształ, łajając: Besztam tu sąsiada spotkanego z powodu szkody. |refl. : Pokłóciłem się z brygadzistą i wyszedłem pielić. zbesztać, beszta, beształ, wyłajać: Zbesztane, pobite dziecko. zganić, gani, ganił, trochę besztać, napominać: Zganiłem, zganiłem swojego dziadka za picie, nikt nie widzi. skarcić, karci, skarcił 1. napomnieć, beszta: Wtedy dziadek mnie skarcił. 2. — refl. pokłócić się: Pokłóciłem się z nimi i wyszedłem z izby. X bazytis, -ijasi, -ijosi (brus. 6>xbrnuna) wzywać Boga, przysięgać: Motiejyčia często lubił bazyties. X bedūiti, -ūja, -ūjo (brus. 6amaBans, l. biedowač) skarżyć się, lamentować: Kiedy tylko się spotykamy, on ciągle bedūja. X pabedūiti ubolewać, poskarżyć się: Ależ to bieda, że dla kogoś jest to niemożliwe. * bliūznyti, -ija, -ijo (l. bluznié¢) mówić nieprzyzwoicie: Nie bluźnij jį tutaj przy dzieciach. X pablitiznyti powiedzieć coś nieprzyzwoitego: On pabliliznija, kiedy mu się zdarzy. * priblitiznyti nagadać nieprzyzwoitości: Pribliūznijo wszystko wyjątkowo paskudnie. bloginti, -ina, -ino nazywać złym, uważać za złe, ganić: Nikt na świecie nie uważał mnie za złego. oczernić, nazwać złym, zganić: Wszyscy, zatrzymawszy się, oczernili Adelę. a Skróty — jak w akademickim „Słowniku języka litewskiego”; wyobraż. —wyobrażeni3 Mówi się dwojako: -eir -ėjo. Przeważa -ė (Zinkevičiu1966: 354) 206 s) bredzić, -i, -ił obraz. mówić głupstwa, paplać: Dzieci zebrały się i paplają. X bredzić, -i, -ił (brus.6pensius) mówić nieładnie: Ach, on bredzi. X napleść głupstw, nagadać brzydko: Naplótł, przyszedłszy, i nie zawstydził się. brejzgać, -a, -ał obraz. mówić głupstwa: Brejzga, nie wiadomo co. brejzić, -i, -ił (-ił) zob. brejzgać: Co z ciebie za człowiek, co tylko wpadnie na język, to brejzis. mruczeć, mruczy, -ał obraz. mówić niewyraźnie, mruczeć: Būrba po savim ką. te mruczeć, -uczy, -uczał obraz. mówić ze złością, burczeć: Duktė vis burblija in momos. pomruczeć obraz. powiedzieć coś ze złością, poburczeć: Paburblyt diedas myli. mruknąć, -nie, -nął (-nął) obraz. wymruczeć, burknąć: Prie man ana i žodžio neburbtelé[jo]. mamrotać, -ocze, -otał obraz. 1. mówić niewyraźnie, bełkotać: Burbulitoja ka, nesuprantu. 2. mówić ze złością, burczeć: Pradėjo in jo visep burbulitot. * bufčyti, -ija, -ijo (.burczeé) burczeć, mruczeć, mamrotać: Pradėljaju butéyt in Prano. Nie uspokoisz ich: jeden burczy, drugi. gril burnéti, -6ja, -6 (-6jo) wyraz. mówić ze złością, przeklinać: Pradeda burnét kiti žmones. X razsiburnėti (hyb.) wyraz. powiedzieć coś ze złością, przekląć: Kai razsiburnėja, tai nieko nesvožoja. * bušūitis, -ūjasi, -ūjosi (białorus. GymasBans) głośno, gniewnie mówić, kłócić się: Ato[jo] čiužon pirkion i bušūjas. čiulbūoti, -ūoja, -avo dial. mówić czule: Kolei tavęs reikia —čiulbūoja lakštuoja. Čiulbūoja kai lakštutė. daūžti, -ia, -ė dial. mówić gniewnie, ciąć słowami, rąbać: Aš tau atgalio nedaužiū, ė tu man pirmoja dauži. drožti, -ia, -ė dial. mówić publicznie, przemawiać, rzucać słowa: Drėžia prakalbą in turgaus. wyrzeźbić obraz. powiedzieć, wyrąbać: Nie będę się wstydził, wyłoję prosto z mostu, co zechcę. Wyrzeźbiłem w oczach. dūoti, -da, davė obraz. mówić ostro, mówić stanowczo: Rozmawialiśmy po polsku. išdūoti, -da, išdavė obraz. skarcić, zwyzywać: Zwyzywałem swoją babę za język. X dzėkavoti, -oja, -o (-ojo) (brus.n3aKaBans) dziękować: Tutaj w ogóle nie ma za co dziękować. 5 i * padzėkavoti podziękować: Ubagas podziękował za nocleg i wyszedł. * dziékavotis, -ojasi, -ojosi (sł.) drwić: Nie drwij z cudzej biedy. X garbuiti, -Uja, -Ujo (hybryd.) przeklinać, lżyć: Nie chcę go spotkać: on mnie lży. * garddyti, -ija, -ijo (brus. rapapasius, ros. ropomuTs) kłamać, paplać: Kłamie, a prawdy nie mówi. X prigarodyti nakłamać: Taranda dużo nakłamie, gdy przyjdzie. 4 Używane dwojako: -6 ir -szedł. 207 * gauronyti, -ija, -ijo (l.gawronié¢) kłamać: Utura pięknie, ale dużo i gaurdnija. gerksėti, gėrksi, -ė (-ėjo) obraz. mówić szybko i niezrozumiale (zazwyczaj po żydowsku, po niemiecku): Żydzi tylko bełkoczą na targu. Co Żyd bełkoczesz — nie rozumiem. gyvačiūoti, -iūoja, -iavo dial. nazywać wężem: AZ co on mnie gyvačiūoja. | refl. : Przez całą drogę przeklinał i gyvaciavos. X gonyti, -ija, -ijo (brus.roHinus) ganić, besztać, lżyć: Nie gań go, to bardzo źle. X nugonyti nupeikti: Visų mergų nugonytas bernas. gozgoti, -6ja, -6 (-6jo) vaizd. plepėti: Co ty gadasz, nic nie wiedząc. grausti, -džia, -dė vaizd. piktai kalbėti: W naszej okolicy ludzie mówią złośliwie _Jo. grizyti, -ija, -1jo vaizd. įkyriai kartojant kalbėti: Szuka powodów, wciąż to powtarza. natrętnie wypominać, dogryzać: Wypomniałeś mi te pieniądze LKŽ. myśleć, -śli, -ślał (o obrazie) paplać, pleść: Gadasz, ale gadasz. brać, bierze, wziął (o obrazie) besztać. przebesztąć (o obrazie). wybesztać: Gdy go spotkam, jeszcze raz go przebesztam. mówić, mówi,-ł (-ił) recytować z pamięci (modlitwy): Dawniej chłopcy odmawiali pacierze z pamięci. Mama, bywało, wychodzi z łaźni i odmawia pacierze za dusze. Odmawia pacierze, LKŽ. odmówić, zob. ażkalbėti: Od ukąszenia węża odmawia zaklęcie. ażkalbėti wyleczyć za pomocą zaklęć: Jeśli robak ukąsi, to odmawia zaklęcie. sukalbėti powiedzieć z pamięci (modlitwy): Uklęknąwszy, odmówił pacierz [już]. kalénti, -éna, -éno wyraz. mówić stanowczo; ciągle powtarzać, wbijać do głowy: Kalenaū kalenaū, żeby tego nie robić. wbić, wyryć obraz. nakazać stanowczo, wbić do głowy: Inkalenaū, żeby wiedział. przybić, wyryć obraz. stanowczo przykazać: Prikaléno, żeby pilnował dziecka. Prikalénsiu, i zrobię. wbijać, kuć, kala, kalo czas. nieustannie mówić, przekonywać: Mówię mu i mówię, ale nie bierze sobie tego do głowy. wbić, wbija, {wbijał. stanowczo nakazać: Od małych lat to jest mu wbite. |refl. : Wbić ta słowo do głowy. * kamaéandavoti, -oja, -o (-0jo) (hybryd.) rozkazywać, zarządzać: Dziadek nic nie robi, tylko rozkazuje, kiaūlinti, -ina, -ino zob. nazywać świnią, zawstydzać: Nie trzeba nazywać człowieka świnią. wyzwać od świń zob. išvadinti kiaule, išgėdinti: Aš iškiaulinsiu jį už tokį blogą darbą. klausti, -ia, -ė kreiptis į ką klausiant: Senelis sustiko manęs ir klausia kelio. suklausti pasiteirauti: Mama suklaus sūnaus, i duos žinią. 208 kliedėti, kliedžia (kliesti), -ė (-ėjo) netekus sąmonės, kalbėti beprasmius, neturinčius sąryšio žodžius; klejoti: Kliedintis žmogus labai sirgdamas. Jis serga, kliedi LKŽ. nukliedzėti nukalbėti nebūtus dalykus: Jau Jurgis nukliedžia užuodamas. kurti, -ia, kūrė barti. rozpalić, rozpala, rozpalił czas. dokonany. brać się do karcenia, karcąc napominać: Ksiądz skarcił babę za język. X kusić, -i, -ił (1. kusìe) zachęcać, namawiać: Uparłszy się, namawiał, żeby szedł się bić. X nakusić, namówić, podburzyć: Podburzył wszystkich i patrzy, co zrobię. X kwolić, -i, -ił (sł.) chwalić. X wychwalić: Córka przez matkę wysławiona, przez ojca wychwalona. lakštūoti, -uje, -ował czas. dokonany. mówić czule: Dopóki jesteś potrzebny — ćwierka i słodko mówi. kazać, -e, -a rozkazywać, napominać: Każ, nie każ, i tak nie posłucha. lać, -je (leje), -ł obraz. kłamać: Nie zrozumiesz go, raz mówi prawdę, raz kłamie. zlać obraz. skłamać: Mów, mów, a i tak gdzieś skłamie. plotkować, -a, -ał obraz. obmawiać, obgadywać: Gdzie się nie obróci, tam plotkuje. X lėjoti, -oja, -o (-ojo) (l.lajač) płynąć, lżyć: Lżył nieprzyzwoitymi słowami. |zwrotny| : Idąc całą drogą, wlókł się. X wyłajać, zbesztać, zwyzywać: Najpierw mówił pięknie, a potem go zwyzywał[- ła]. wlec się, -cze się, -kł się obraz. bez powodu opowiadać, mówić, dużo paplać: Paple i paple, a nikt go nie słucha. X rozpaplać (hybryd.) dużo opowiedzieć, wygadać: Wszystkim, co wie, to rozpaple. mamrotać, mafma, -ł (-ał) obraz. 1. mówić niewyraźnie, mruczeć: Pod nosem sam do siebie mamrocze. Żebrak, mamrocząc, wyszedł. 2. aspekt dokonany. mówić najgorzej, mamrotać: Babcia mamrocze pacierze przy piecu. pomamrotać, aspekt dokonany. pomodlić się (odmówić pacierze): Żebrak pomamrotał pacierze przy drzwiach. i; modlić się, modli się, modlił się — zwracać się w modlitwach do Boga, świętych; odmawiać modlitwy: Nasz dziadek modlił się na głos. pomodlić się, -li się, pomodlił się odmówić modlitwy: Trzeba pomodlić się za zmarłych. kłamać, -ie, -ał świadomie mówić nieprawdę: Kłamie i nie pokazuje węzłów. Prawdy nie znam, a kłamać nie chcę. wyłgać się wykręcić się kłamstwem: Złodziej umie się wyłgać. nakłamać nagadać nieprawdy: Ona mi nakłamała, a ja jej uwierzyłem. skłamać powiedzieć nieprawdę: Skłamał i do dziś się gniewa. mykeleć, -eje, -ał (-ejował) obraz. mykać, pomykiwać: Co ty tu mykelejesz, powiedz od razu. mamrotać, niedokonany mamrotać: Zamamrotał(a) coś, czego nie zrozumiałem(am). 209 mamrotać, -a, -ał niedokonany niewyraźnie mówić, bąknąć: Nie chce powiedzieć. on/ona mamrocze. mruczeć, mrumra, -ał (-ała) niedokonany niezadowolony mówić, burczeć: Nic nie mów i nie burcz na nią. Rozgniewany zawsze mruczy. narakėti, -ėja, -6 (-6jo) (brus. Haparxans) wyrzucać, oskarżać, besztać: Naprosniai in manę narakėjo. Nie beszcie mnie LKŽ. naspikroéti, -ėja, -6 (-6jo) (1. sprzykrzyč) wypominać: W swoim domu nikt ci nie naspikroja. * nasrugėti, -ėja, -6 (-6jo) (brus. Hapyrauua) mówić wrogo, przeciwnie: On lubi mówić na przekór. Czego nie powiesz, zawsze mówi na przekór. niūkti, -ia, -ė 1. mówić, rozmawiać: Dziadkowie stanęli i rozmawiają. Tutaj ludzie bardzo osobliwie mówią LKŽ. Labutienė mówi i mówi, a ty słuchaj. 2. umieć się porozumieć: Żydzi gawędzili z Niemcami. wyniukać, -a, wyniukał 1. przez pewien czas mówić, rozmawiać. |refl. : Nie wyrozmawiamy się z Moniką, nadchodzi koniec dla obojga. Z obcym będzie siedział i siedział — za nic się nie wyrozmawia LKŽ. 2. wypowiedzieć wszystko: Wyniukał mu wszystko. pogawędzić, -a, pogawędził 1. porozmawiać, pogawędzić: Ona pogawędziła ze mną. |refl. : Ona mnie do niego doprowadziła. 2. opowiadać: Vincutė opowiada mi wiele rzeczy. X razniūkti, -ia, razniūkė (hyb.) 1. opowiedzieć wszystko: Opowiedz, co mi się przydarzyło. 2. refl. wygadać się: Jak się rozgadał, to nie kończy. susiniūkti, -ia, susiniūkė porozumieć się, umówić się: Z moją synową trudno się porozumieć. pasakoti, -oja, -o (-ojo) mówić, rozmawiać: Nie odważyłem się opowiadać przy kobietach. X X X pitavoti, -oja, -0 (-ojo) (sł. pytawač) natarczywie wypytywać, przesłuchiwać: Nauczyciel wypytał wszystkie dzieci. X wypytywać natarczywie: Wypytywał mnie na policji i wypuścił. gawędzić, gawędzi, -ł (gawędził) aspekt niedokonany. mówić bez sensu: Baby na zebraniu gawędzą i gawędzą. nagadać się, nagada się, -ł (-gadał) aspekt niedokonany. nagadać bez sensu, napowiadać, nagadać głupstw: Opowiedziano, nagadano wszystkiego o mnie. gawędzić, -dzi, -ł (-dził) aspekt niedokonany. gawędzić, paplać: Pranas przez cały dzień gawędził i gawędził. plerpti, -ia, -ė, czas. obraz. paplać, trajkotać, pleść: Ona trajkocze jak baba. * razplefpti, -ia, razpjerpė (hybryd.) obraz. wygadać, wypaplać: Kiedy zapytałem, baba wypaplała wszystko, co wiedziała. i plėškinti, -ina, -ino, czas. obraz. mówić wprost, rzucić prosto w oczy. wyplėškinti, czas. obraz. powiedzieć wprost, wygarnić prosto w oczy: Baba, co wiedziała, wygar­nęła wszystkim na zebraniu. pliGpti, -a, -ė vaizd. plepėti: Chodzi i papla wszystkim LKŽ. išplišpti, -ia, išpliopė vaizd. išplepėti: Wkrótce wszystko wygada i jeszcze „doda”. Ona zaraz wszystko wypapla wszystkim LKZ. X razsiplidpti, -ia, razsipliopé (hibr.) vaizd. idsiplepéti: Dużo nagadały się baby. plioréti, -6ja, -6 (-6jo) vaizd. pleść, paplać: Plioréja kap pliora. 210 paplać, -ia, -ė, zob. pleść, paplać: Pliurpė iš pūsto pūstan. płynąć, -nie, płynął, zob. mówić bzdury, paplać: Plūsta boba. wypłynąć, zob. zwymyślać, skląć: Ana mane visa gerkle išplūdo supliisti, zob. skłamać: Ot svietas suplūsta. prašinėti, -ėja, -ė (-ėjo) często prosić: Prasine[- jaju prašinėl[- jaju, i nenupirkai lenciūgo LKŽ. prašyti, prašo, prašė zwracać się do kogoś, chcąc coś otrzymać, życząc sobie, aby ktoś coś zrobił: Ką te, kiaule nebūsi pats neprašysi LKŽ. |refl. : Smerties jau Galena prasos (nie chce już żyć) LKŽ. atprašyti usilnie prosząc, wpłynąć na kogoś, aby czegoś nie robił: Atprašiaū żentą, kad šitos uturkos daugiau neuturt. ažsiprašyti zawczasu zaprosić: Ažsiprašė daug berniukų, sukapojo du sūriuku (d.) LKŽ. pravardiniūoti, -iūoja, -iavo przezywać: Jų ūlyčioj tai visi pravardiniūoti pūškėryti, -ija, -ijo obraz. plepėti, taukšti: Pūškorija, ką nereikia. gderać obraz. gadać: Pripuskorijo pripuskorijo —słuchają tylko wszyscy. gadać, -a, -ał obraz. pleść, mówić bzdury: Rairūoja i[r] rairūoja kai szimto metų senis LKŽ. wygadać obraz. powoli powiedzieć, porozmawiać: Lauksi lauksi, kolei žodį išrairūoja LKŽ. plątać, -a, -eł (-ał) obraz. 1. mówić bzdury: Raizgėja nei šią, nei tą. 2. mówić, nie znając dobrze obcego języka: Raizgėja lietuviškai maskauka. Xrakūitis, -ūjasi, -ūjosi (por. brus. paxasama, l. rokowač sig) rozmawiać, kłócić się: Girdė[jaju, kap anies rakūjos LKŽ. rėkauti, -auna, -avo mówić głośno, krzyczeć, wołać: Insrėkęs diedas i rėkauna. rėkti, -ia, -ė 1. krzyczeć (na kogoś), kłócić się: In manęs labai rėkė LKŽ. 2. jęczeć, lamentować, skarżyć się na coś: Kriutine rėkia to pradžio. įsirėkti, -ia, įsirėkė zacząć głośno mówić, krzyczeć, wołać: Insrėkęs diedas i rėkauna. nurėkti, -ia, nūrėkė 1. odwieść od czegoś, odgonić: Nūrėkė nuo sporto jį LKŽ. 2. zganić: Pukštulis buvo nūrėktas. rėtūoti, -ūoja, -avo czas. mówić powoli, przeciągając słowa: Sąsiadka mówi powoli jak adwokat. išrėtūoti czas. powiedzieć powoli: Dopóki Pietrusia będzie mówić powoli, nie doczekasz się. rėžauti, -auna, -avo czas. 1. mówić gniewnie: Jan gniewnie mówił do mnie. 2. zwr. kłócić się, sprzeczać się, spierać się: Obie synowe pokłóciły się, gdy się spotkały. rėžti, -ia, -ė dosł. śmiało, wprost mówić, wypalić: Co wiedziałem, to powiedziałem wprost. išrėžti dosł. śmiało, wprost wyrazić, wypalić: Wypal jej prosto w oczy. 211 rietis, -jasi (rėjasi), -josi dosł. kłócić się, wyzywać się: Oboje (mąż z żoną) kłócą się jak psy. rinkti, renka, rinko obmawiać: Tamten ludzi obmawiał, oczerniał. *rodyti, -ija, -ijo (brus. paznzins, I. radzič) radzić: Dobrze mu radziłem, ale nie słuchał. Xatrodyti poradzić, przyjechać, przysłać: Atrodijo in mus kupčius karvei. Xažrodyti poradzić, co robić: Graudenaus, kam tu mane te važiuot ažrodijai. i Xįrodyti zob. atrodyti: Kas čia tau in mus inrodijo? X*parodyti 1. poradzić, polecić: Parodyk tu man gerą kraučių. 2. refl. poradzić się, porozmawiać: Su savo boba visada pasrodiju. Xprirodyti zob. parodyti 1: Kas tau šitą kupčių prirodis? X surodyti 1. poradzić: Suroėdijo radiją pirkt LKŽ. 2. refl. uzgodnić, porozumieć się: Umówiliśmy się jechać do Wilna. ; sakinėti, -ėja, -ė (-ėjo) często mówić: Mówiłem kilka razy —ale nie słuchał. apsakinėti powiedzieć, opowiedzieć: Wszystkim opowiadał —nikt nie kupił. issisakinéti usprawiedliwiać się: Wszyscy się usprawiedliwiali LKZ. x , razsakinėti (hybryd.) apsakinėti: Nie ma czego mu tu opowiadać. sakyti, sako, sake mówić, rozmawiać: Jeden mówi, drugi robi. On nie jest kłamcą, zawsze mówi prawdę. Oni siedzą i mówią. Onas i mówiący. 2. mówić: Łotysze mówią po pół słowa. 3. mówić: Powiedz tysiąc razy — nie posłuchasz. odpowiedzieć 1.udzielić informacji na pytanie: Nic nie odpowiedział ani tej, ani Site. 2.udzielić odpowiedzi przeczącej, odrzucić, nie zgodzić się: O co prosił, tego nie odmówił. Sucho nie odpowiedział, obiecywał. | azusakyti z góry polecić, rozkazać: Rozkazał przyjechać któregoś dnia. X dasakyti (hyb.) powiedzieć, wskazać: Nie wiem, kto to powiedział, że oni pędzą bimber. nakazać powiedzieć, opowiadać: Kto wam tu powiedział, że tu mieszkam? LKŽ. wyznać 1. opowiedzieć, powiedzieć: Wyjdzie i powie, że kradł tyłkiem. |refl. : Wyznał wszystko. 2. refl. przyznać się, wygadać się: Nie mówi, co on ukradł LKŽ. 3. refl. odmówić: Trzeba wyrazić się z pracy LKŽ. 4. refl. wyprzeć się: Żadnym sposobem nie może wyprzeć się Stasia, prosi, żeby pożyczyć pieniędzy. powiedzieć 1. wyrazić opinię, myśl: Ot powiedział: ani ugotowane, ani zmielone LKŽ. Ani słowa nie powiedziałem, a ona się na mnie złości. 2. opowiedzieć: Posłuchaj, co ci powiem. Tylko powiedz coś złego na mnie — nie powie. 3. porozmawiać, wypowiedzieć: U nas jeszcze tak powiesz, to cię wyśmieją LKŽ. Bywało, przed rodzicami ani słówka nie powiesz, a teraz LKŽ. Na końcu języka i nie mogę powiedzieć. 4. powiadomić: Ona poszła i powiedziała LKŽ. 5. polecić: Powiedz mu, żeby zaraz przyszedł[ł] LKŽ. 6. mówić nieprzychylnie, ganić, wypominać: Powiesz coś niestosownego, to piekło rozpętasz LKZ. iSpasakyti opowiedzieć, iSpasakoti: Trudno opowiedzieć, jak dawniej źle żyliśmy. neišpasakytai adv. bardzo: Niewymownie piękna dziewczyna. 212 przysięgać 1. dużo nagadać: Czego ja mu nie nagadałem. 2. polecić, rozkazać, wyznaczyć, co ma zrobić: Poleciłem synowi, żeby przyszedł, a on przyszedł. * razsakyti (hybryd.) 1. oznajmić, rozgłosić: On ma inną służbę, powiedział ludziom o nas LKŽ. 2. opowiedzieć wszystko: Jego matka opowiedziała mi wszystko. susakyti szybko powiedzieć, powiedzieć: Powiedział szybko — nie zrozumiałem. sarmatyti, -ija, -ijo zawstydzać: Zawstydzałam, zawstydzałam swojego brata, jak tylko umiałam. skalatyti, -ija, -ijo zob. obmawiać: Chodzi po świecie i obmawia. обмовляти, пліткувати про когось (док. вид). обмовляти: Вона невинно обмовила дівчину. обмовляти, пліткувати про когось (док. вид). наговорити (чогось поганого- ), дуже обмовляти: Він наговорив, наговорив на мене. різко говорити (недок. вид). суворо говорити, різати (правду): Він каже йому правду прямо в очі. різко відповісти, відрізати (док. вид). суворо, різко відповісти, відрубати: Дочка дуже різко відповіла матері LKŽ. X słovyić, -ija, -ijo (białorus. craBins, I. slawič) sławić, czcić: Wszyscy sławią naszego księdza. X insłovyić wysławiać, rozsławiać: Dziewczyna przez wszystkich wysławiana. X pasłovyić rozsławić, wychwalać: Człowiek rozsławiony w całej okolicy. spandyti, -o, -ė czas. przechodni. Mówić szorstko, odpowiadać, rzucać: Co myśli, tym i rzuca. * spaviedėtis, -ėjasi, -ėjosi (l. spowiadać) podczas spowiedzi wyznawać grzechy: Moja siostrzyczka lubi często się spowiadać. ¥ išsispaviedėti podczas spowiedzi wyznać grzechy: Kiedy się wyspowiadałem, zrobiło mi się nawet lżej. speliéti, -iėja, -i6 (-iėjo) próbować prawidłowo powiedzieć, nie wiedząc: Żyd nie zgaduje pogody, powiesił sznurek w bramie i obserwuje: jeżeli ze sznurka kapie — pada, jeżeli sznurka nie widać — mgła, jeżeli sznurek jest oszroniony — bardzo zimno, jeżeli sznurek się kołysze — wiatr. * sporytis, -ijasi, -ijosi (ros. cmopuTbca) kłócić się: Anas myli su visais sporyties LKŽ. X susisporyti pokłócić się: Su kaimynu susispėrijau, i ažpyko. X sprėčytis, -ijasi, -ijosi (I. sprzeczač sie) kłócić się, sprzeciwiać się: Nenoriu aš su juom daugiau sprėčyties. svėikinti, -ina, -ino słownie wyrażać dobre życzenia, szacunek: Kam anas svéikint —šitokis nezgadnas. šaūkti, -ia, -ė 1. wołać, aby ktoś wrócił, przyszedł, odezwał się. | refl. : Szauktėtės, eite valgyt! LKŽ. 2. nazywać (imieniem, nazwą, nazwiskiem): Teraz mnie nie nazywają moma. oczerniać, -ia, oczernił obmawiać, oczerniać, oskarżać: Oczernili mnie w świecie nieładnie LKŽ. odwołać, -ia, odwołał 1. przywołać z powrotem, wołając, odchodzącego lub tego, kto odszedł: Choćbyś pękł od krzyku — jego [zmarłego] nie odwołasz LKŽ. 2. przez pewien czas nazywać jakimś imieniem: Przez połowę życia nazywał mnie innym imieniem. 213