J. Pabrėžos botanikos terminų žodynas „Sryje Balsenyyny“ (1843)

KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXV (1995) BADANIA LEKSYKOLOGII LITEWSKIEJ Angelė VILUTYTĖ SŁOWNIK TERMINÓW BOTANICZNYCH J. PABRĖŽY „SRYJE BALSENYYNY“ (1834) Przez wiele lat J. Pabrėža gromadził materiały dotyczące flory Żmudzi i podjął się ogromnej pracy — pisania dzieł botanicznych w języku litewskim. Była to trudna praca, ponieważ trzeba było samemu stworzyć terminologię botaniczną i przystosować do roślin litewskie nazwy. J. Pabrėža pracował samotnie, nie mając na czym się oprzeć, lecz będąc niezwykle pracowitym i wytrwałym, przygotował obszerne słowniki botaniczne, ważne dla nauki także dzisiaj. Nazwy roślin J. Pabrėža czerpał z żywego języka, a zebrany materiał wykorzystał do tworzenia terminologii naukowej. Praca ta wymagała wszechstronnego opracowania teoretycznego. W 1921 r. J. Elisonas w bibliotece klasztoru w Kretyndze wśród rękopisów J. Pabrėžy odnalazł rękopisy dużego słownika terminów botanicznych „Sryje Balsenyyny” oraz artykułu o takim samym tytule. Widząc, że w artykule tym po raz pierwszy analizowane są interesujące zagadnienia terminologii botanicznej, J. Elisonas opublikował artykuł — „Uwagi dotyczące ułożenia doskonałej flory żmudzkiej” (Uwagi lyczace sie ulozenia doskanaley Flory Zmudzkiej)!. Wspomniany artykuł J. Pabrėžy, napisany w 1834 r. po polsku, można traktować jako teoretyczną podstawę słownika analizowanego w dalszej części tej pracy (Sryje Balsenyyny. Būluu Zemayt. Lotinyyniu Par Kėnyga Ambrozieej6 Paabreža sé6rinktuu. Metusy 1834. Kretingoo. — „Litewsko-łaciński słownik morfologii roślin”). Ponieważ w artykule J. Pabrėža omawia takie same terminy jak w słowniku, artykuł ten można uznać nawet za część wstępną słownika. Autorka korzystała z wydrukowanego przez J. Elisonasa artykułu. W artykule przedstawiono siedem uwag (rozdziałów- ), w których J. Pabrėža wskazuje, jak tworzy się nazwy roślin, podaje etymologiczną klasyfikację nazw żmudzkich, szczegółowo analizuje, od jakich słów pochodzą poszczególne nazwy. W pierwszej uwadze artykułu J. Pabrėža mówi, że żmudzkie nazwy roślin najczęściej występują w liczbie mnogiej (in plurali numero), np.: awietės (f. pl.) ~ maliny Rubus idaeus, kwijte (m. pl.) ~ pszenice Triticum hybernum, dagė (m. pl.) ~ osty Centaurea benedicta, gailé (m. pl.) ~ bagna Ledum palustre itd. Nazwy te użyte w liczbie pojedynczej (in singulari numero) oznaczają już nasiono albo owoc. Nazwy drzew występują wyłącznie w formie liczby pojedynczej: wusis (m. sing.) ~ jesion Fraxinus-excelsior, glusnis (m. sing.) l Elisonasl. Uwagi lyczace sie ulozenia doskonaley Flory Zmudzkiej. — Kosmos 1, 1922, 46—51; 2, 1923, 183—186; 3, 283—294. 169 ~ wierzba Salix fragilis. Nazwy grzybów mają zarówno formy liczby pojedynczej, jak i mnogiej. Jednak formy liczby mnogiej oznaczają już rodzinę: barawijks ~ barawijka (m.) ~ baravykai, kelmutis ~ kelmutė (m.) ~ kelmučiai. W pozostałych uwagach do artykułu J. Pabrėža wskazuje, że żmudzkie nazwy roślin można podzielić na dwie główne klasy, tj. na proste (voces simplicae) i złożone (voces compositae). Zdaniem J. Pabrėży nazwy roślin mogą pochodzić od różnych części mowy. Na przykład od przymiotników (voces derivatae ab adiectivis- ): gayle (m. pl.) Ledum palustre (ab adiectivo gaylus), aklė (m. pl.) Galeopsis versicolor (ab adiectivo aklas), kulė (m. pl.) Angelica silvatica (ab adiectivo kulus); rūksztijnes (f. pl.) Rumex acetosa (ab adiectivo rugsztus), retynos (f. pl.) Scabiosa succisa (ab adiectivo retas). Nazwy roślin mogą pochodzić od czasowników (voces derivatae a verbis): kibe ~ kibiai (m. pl.) Aretium Lappa (a verbo kibti), dagė ~ dagiai (m. pl.) Centaures benedicta (a verbo dijgti), wyturės ~ wyturés (f. pl.) Convolvulus arvensis (a verbo wyturti). J. Pabrėža podaje również nazwy złożone (vocabula composita), które mogą być utworzone z dwóch rzeczowników (substantivum cum substantivo), np.: wylkadalge ~ vilkadalgiai (m. pl.) Iris pseudacorus (ex Wylk's et -dalgis), warnaké ~ varnakiai (m. pl.) Senecio Jakobea (ex Warna et akis); utworzone z rzeczownika i przymiotnika (substantivum cum adiectivo): geltongalwe ~ geltongalviai (m. pl.) Ranunculus acris, baltagalwe ~ baltagalviai (m. pl.) Anthemis arvensis i in. Zdaniem J. Pabrėży, chcąc utworzyć nazwy rodzajów roślin odpowiadające duchowi gwary żmudzkiej, można używać kalki z języka łacińskiego; nazwa (określenie) może być utworzona z charakterystycznego rdzenia + odpowiedniego przyrostka. Ta praca terminologiczna była niejako wytyczną dla dzieł botanicznych J. Pabrėży. Przed napisaniem największego dzieła z zakresu systematyki roślin ”Taysléus augnmyynis” ("System roślin”), J. Pabrėža (1821—1834 m.) napisał kilka prac przygotowawczych, mianowicie: "Dictionarium Botanicum Latino Samogiticum“ ("Łacińsko-litewski słownik nazw roślin”), opracowany około 1821 m., "Vardaa tayslyynee Augimiu (”Systematyczny słownik nazw roślin”) oraz wspomniany już "Sryje Balsenyyny Biiluu Žemayt. Lotinyyniu” (Alfabetyczny słownik litewsko-- łacińskich terminów morfologii roślin"). Ostatni słownik J. Pabrėža napisał w 1834 m. W niniejszym artykule podjęto próbę przeanalizowania źródeł słownika ”Sryje Balsenyyny” oraz jego struktury leksykograficznej. Rękopis jest przechowywany w bibliotece Litewskiego Towarzystwa Botanicznego. Autorka korzystała z fotokopii, którą posiada wydział słowników Instytutu Języka Litewskiego. O tym słowniku J. Pabrėży nikt dotąd specjalnie nie pisał. Rękopis „Sryje Balsenyyny” (dalej SB) ma 505 stron. Napisany atramentem. Pismo jest piękne i staranne, chociaż nie wszystkie strony są jednakowej wielkości i przejrzystości. W tekście słownika, po terminach łacińskich, znajdujemy kilka skrótów: Bluff (miejscami Bluf i Bl), Bess, Pers, Link, Rich, Wach, Grec itd. Tych skrótów w słowniku SB J. Pabrėža nigdzie nie wyjaśnia, ale w przedmowie do „Taisliaus- ”, w rozdziale „Prajows weykala”, zatytułowanym „Paagalbas, kokių datiiriau nou szloowingų Geradiejų mėna tamy Reykaly”? dziękuje Janowi Wolfgangowi, który dał mu bardzo doskonałe łacińskie dzieło M. Bluffa i C. Fingerhutha „Compendium Florae 170 Germaniae.” (Norimbergae 1825). W tym samym miejscu J. Pabrėža wspomina również inne dzieła, których tytuły zgadzają się z wymienionymi skrótami: V. S. Besser. Enumerratio plantarum hucusgue in Volhyvia, Podolia, Gubernia Kijoviensi etc. collectarum (Wilno 1822). Species plantarum seu Enchiridium Botanicum etc. Pod redakcją dr. C.H. Persoona (Pietropoli 1817). C. Linnei Genera Plantarum etc. Curante Dr. Joan. Jac Reichard (Francofurti ad Moenum 1778). Linc. Podręcznik rozpoznawania itp. (Berlin 1829). Monografija Skrzypow przez J.P. Vaucher Genewy. Tłumaczenie z francuskiego przez W.J. Pannę Alexandrę Wolfgang. (Wilno 1826). Brak danych, że J. Pabrėža korzystał z jakiegokolwiek słownika terminów botanicznych. We wstępie SB „Keletas žodžių pri skaitytojaus” J. Pabrėža wyjaśnia przeznaczenie słownika: ma on być bardzo cenny dla czytelnika, ponieważ zawiera nie tylko łacińskie „bylės” (terminy), lecz także żmudzkie, a ponadto słownik ten ma być jedyny, gdyż „daugiaus veikalų žemaitinių pri to menciaus privalų skaitytojas nedasilauks”. W słowniku znajduje się skrót Grec, wskazujący, że J. Pabrėža tłumaczył nazwy terminów nie tylko z łaciny, lecz także z języka greckiego. Niekiedy obok terminów łacińskich znajduje się greckie słowo, np.: augime (~ augymė) —planta (phytos), barzda —barba (pogon), dagtys (~ dantys) — dens (odon), akouts (~ akuotas) —arista (athera), aplink —circa (peri), po —intra (hypo), balnaskuuris (~ balnaskuris) —leucodermis itd. Układ SB jest prosty: słowa zapisano według alfabetu litewskiego w dwóch kolumnach, po lewej —terminy litewskie jednoi wielowyrazowe, po prawej —ich łacińskie odpowiedniki. Słowa litewskie oddziela od łacińskich łącznik. Wszystkie słowa łacińskie podkreślono prostą linią. Na marginesach znajduje się niemało uzupełnień. Niekiedy przy słowach podano nawet oznaczenia gramatyczne, np.: adjec., adver., conjunctio itd. Autor słownika przy terminie podaje również jego formy zdrobniałe, dodając odpowiednie przyrostki, np.: warpa ~ warpeely (varpelė), warpuuty (~ warputė), warpyyky (~ warpikė), žyyids (~ žiedas), Zyideelis (~ žiedelis), zyiditeelis (~ žiedytelis- ), gisla (~ gysla) (vena), gisleely (~ gyslelė) (venula). Obok innych podobnych terminów podawane są również formy odrzeczownikowych przymiotników, np.: blakstienaa (~ blakstienai) — blakstieniigs (~ blakstieningas), blakstienots (m blakstienotas), skiida (~ skyda) — skidoots (~ skydotas) — skidoouts (~ skyduotas), kédpka (~ kuopka), kéupkdduts (~ kuopkuotas), koupkynynis (~kuopkininis) itd. Czasowniki podano, podobnie jak w innych słownikach z tego okresu, w pierwszej osobie, np.: atwerd (m atveru) — aperio, dabojé (~ daboju) — observo, dalyjé (~ daliju) — divido, geemé (~ gemu) — nascor itd. Do scharakteryzowania łodygi, liści, kwiatostanów i innych części roślin J. Pabrėža podaje również imienne związki wyrazowe, np.: atsyremags strajos (atsiremas stra2p abreza A. Prajows weykala. — Pabrėža A. Botanika arba Taislius Auguminis (rękopis), 1843, III. 171 jus) — incumbens anthera, atgaal kntibąs (~ atgal knibąs) — retro spectans, | ndoslenkąs laps (~ nuslenkas lapas) — decurens folium, kyylstgs žyids (~ kilstas žiedas) — ascendens flos, kyylstgti siekta (m kilstanti sėkla) — ascendens semen, prikliimbgti kaaruna (~ priklimbanti karūna) — adhaerens corolla, prisyykyszgs koots (~ prisikisas kotas) — contiguus stipes. Nie wiadomo, czy dlatego, że SB jest dziełem przygotowawczym do innych prac J. Pabrėży, czy dlatego, że terminologię morfologii roślin rozumiał on zbyt szeroko, w słowniku znajdujemy również wyodrębnione przysłówki, liczebniki, zaimki, przyimki, a nawet partykuły: abejur (~ abejur) — utrimque, apaar (~ apar) — praeter, auksztaa (~ aukštai) — alte, auksztesnee (m aukstesniai) — altius, daar (~ dar) — nondum, jpate (~ ypačiai) — deorsim, jaau (~ jau) — iam, dé (du) — duo, seeptiny (~ septyni) — septem, peekts (~ penktas) — quintus itd. W słowniku znajduje się niemało terminów złożonych (przeważnie dwuwyrazowych). Terminy dwuwyrazowe najczęściej składają się z rzeczownika i przymiotnika oraz przysłówka i przymiotnika. Są one zazwyczaj podawane alfabetycznie według drugiego członu, z powtórzeniem pierwszego członu, np.: sieklyniicže daugkiawaly (~ sėklinyčia daugkevalė) —pericarpium multivalve, sieklyniicže dwykiawaaly (~ sėklinyčia dvikevalė) —pericarpium multivalve, sieklyniicZe ketérkiawaaly (m sėklinyčia keturkevalė) —pericarpium tetravalve, nddugs akouts (~ nuogas akuotas) — nuda arista, nédugs ražtis (~ nuogas razis) —nudus culmus, nédugs stytbs (~ nuogas stiebas) —nudus caulis, nédugs zyyids (~ nuogas žiedas) —nudus flos, laapinta galweely (~ lapinta galvele) —foliosum capitulum, laapinta keeky (~ lapinta kekė) —foliosus racemus, laapinta koupka (~ lapinta kuopka) — foliosus calyx, laapinta paklooty (~ lapinta pakloté) —foliosus involucrum, taapinta waarpa (~ lapinta varpa) —foliosa spica, kekieetaa rypkoduts (~ kekétai ripkuotas) —racemoso verticillatus, kekieetaa sodieets (~ kekétai sudėtas) —racemoso compositus, kekieetaa waarpots (~ kekétai varpotas) — recemoso spicatus, paarmatomaa plieweets (~ permatomail plevétas) —pellucide membranaceus, paarmatomaa spdugodduts (~ permatomai spuoguotas) —pellucide punctatus itd. Jeżeli terminy rodzajowe podawane są przy członie pobocznym (przymiotnikowym lub imiesłowowym), zachowuje się naturalny porządek łączenia członów wyrazów, np.: soodieta keeky (~ sudėta kekė) —compositus racemus, séddieta kodupka (~ sudėta kuopka) —compositus calyx, séddieta 6duga (~ sudėta uoga) —composita bacca, séddieta varpa (~ sudėta varpa) —composita spica itd. Terminy złożone z trzech i większej liczby wyrazów są w słowniku zazwyczaj również uporządkowane alfabetycznie, przez kolejne łączenie wyrazów, np.: débéltaa atryisty taapa (~ dubultai atriesti lapai) —duplicato revoluta folia; doboltaa dweeytots taps (~ dubultai dveitotas lapas) —duplicato binnatum folium; doboltaa istaussty taapa (~ dubultai {siausti lapai) —duplicato involuta folia: plaaukaa pendklyynee szakoothyijy skidooty (~ plaukai peniukliniai Sakotieji skydoti) — pili lymphatici ramosi scutati; plaaukaa pendklyynee szmotédutyijy (~ plaukai peniukliniai Smotuotieji) —pili lymphatici articulati itd. Przy niektórych terminach litewskich w zwykłych nawiasach, czasami po słowie kyteep (~ kiteip), podawane są również terminy międzynarodowe: rasodnds (kyteep iinspekts) 172 = ~ rasodnas (inaczej inspektas), wylnieets (inaczej rėlingiodts) ~ vilnėtas (inaczej rulingiuotas). W słowniku znajdują się terminy przetłumaczone na język polski: augimniiéZe istoryyny (~ Botanika historyzna), augimniičže némriedy (~ Botanika ekonomiczna- ), augimniiéze skyrtynyyny (~ Botanika opisowa), augimniiéZe zolyyny (~ Botanika lekarska). J. Pabrėza pochodził z okolic Lenkių. W rodzimej — nadmorskiej, kretyngiskiej gwarze żmudzkiej pisał również dzieła botaniczne. ; Już we wstępie do „Taisliaus” J. Pabrėža powiedział: „Pisałem nie dla Litwinów (którzy być może mogą znaleźć dla siebie znacznie lepszych ode mnie pisarzy), lecz dla prawdziwych Żmudzinów?- ”*. Język słownika „Sryje Balsenyyny” jest również żmudzki (zarówno pod względem fonetyki, jak i morfologii oraz leksyki). Jednakże pisownia J. Pabrėžy jest bardzo swoista. W przedmowie do „Taisliaus” J. Pabrėža pisze o pisowni swojego dzieła (Apey Rasztuuny (Orthographia) kokios ¢Ze jėmiaus apey apsyyrykymus wertus pataysiity). Tutaj autor mówi, że "reiszkius rasziau teyp, kayp anyi diikaa žemaytyszkamy Lyižėwiej bruunzg”?. W słowniku J. Pabrėža używa polskiego alfabetu, dostosowując go do fonetyki gwary. "Baalsiu (Litera) brunzgyyma tou pati éztaykiau, koks ju kalboj leekyszkoy pri gala ėmžiaus bėwa"“. Spółgłoski č, š, ž odpowiadają cz, sz, z, np.: dwyszoonis (~ dvišonis), szaknys (~ šaknis), aszeely (~ ašelė). Miękko wymawiane č, §, Z oznacza éZ, §Z, Z, np.: éZesnakinis (m Cesnakinis), §Zeridduts (~ Seriuotas), sieklyniiéZe (~ seklinycia). Twardą spółgłoskę | oznacza &: blakstienaa (~ blakstienai), laps (~ lapas), taciau: daugelee (~ daugeliai), aukszliis (~ aukslys). Samogłoska £ odpowiada ogólnolitewskiej y, a w końcówce wyrazu —7 lub 4, np.: augimys (~ aygymes- ), ira (m yra), bi (~ by), pati (~ patį). Samogłoska 6 pośrednia między o i u odpowiada żmudzkiemu o, np.: doboltaa pjukldduts (~ dubultai pjūkluotas), atbėkosee dgtiets (~ atbukusiai dantėtas), kodla (~ kudla). Dyftongi ay, au, ey, yi, dy, du w języku ogólnym odpowiadają az, au. et, te, oi, uo, np.: labay (~ labai), lapéduts (~ lapuotas- ), lyizdweelis (~ liežuvėlis- ), kéupka (~ kuopka), styibs (~ stiebas), ketwersyynis (~ ketversienis). Dyftong ei w końcówce zapisuje się zamiast iai: dydeesney (~ didesniai), labiausey (~ labiausiai- ), lecz czasami J. Pabrėža używa także ee: daugeliitee (~ daugialyčiai). W słowniku podwójne samogłoski aa oznaczają końcówkę ai, np.: daugingaa (~ daugingai), datietaa (~ dantėtai- ), baltaa (~ baltai), Zyidaa (~ žiedai): Samogłoski ee oznaczają ~ tai: atbokdsee (~ atbukusiai), gruudlapee (~ grūdlapiai). Podwójne samogłoski aa, ee, ii, oo, wu, yy, zdaniem J. Pabrėžy, należy pisać wtedy, gdy sylabę „dė kaartd ylgeesney reikia ysztarty nekayp kad buutu wyina”®. Zatem podwójne samogłoski w wyrazie oznaczają również samogłoskę akcentowaną lub wydłużoną, 3 Pabrėža A. Tamże, V. * Pabrėža A. Tamże, XI. S Pabrėža A. Tamże, XI. 68 Pabrėža A. Tamże, XI. 173 np.: kaszeely (~ kašelė), keelny (~ kelnė), waarpa (~ varpa), moorkaa (~ morkai), ruutaa (~ rutai) i in. Pisownia J. Pabrėzy jest bardzo swoista, niespójna i aż prosi się o poświęconą jej obszerną pracę. Niektóre terminy J. Pabrėzy użyte w tym słowniku są potrzebne terminologii morfologii roślin także dzisiaj. W „Słowniku terminów botanicznych” (1965) znajdujemy następujące terminy botaniczne Pabrėzy: liść szczeciniasty (folium hispidum, mepmassi#t JiueT), łodyga mięsista (caulis carnosus, msiCHCTbIM cTe6eJIs- ), łodyga pochwowata (caulis tunicatus, crebens cHa6>KeHHbIHM 4 o6osnouykon-rynukoin), łodyga owłosiona (caulis pilosus, BomocucTsIH cTei Gens), łodyga naga (caulis nudus, roast crebens), łodyga mięsista (cau-A lis carnosus, MAcHcCTEIH cTebens), pierścień zanikający (annulus fugax), pierścień trwały (annulus persistens), pierścień ruchomy (annulus moi bilis), ośmiokwiatowa ripka = ośmiokwiatowy okółek (verticillus octoflorus, Bocs-| MHHBeTKOBAS MYTOBKa), prawdziwa jagoda (bacca vera, ucTHHHas srojia), blaszka liściowa (frons, mucroBaToe cJI0eBuHme), cyfelki (cyphellae, nudejiJisI) i in. 1 Chociaż wiele terminów stworzonych przez J. Pabrėzę jest przestarzałych i różni się od obecnie używanych (augymė = roślina, augminyčia = botanika, žolinyčia = zielnik, bragas = parasol, kuopka = kielich, sėklinyčia = owoc), jego prace botaniczne są ważne jako pierwsza próba stworzenia litewskiej terminologii tej dziedziny. Wnioski 1. Przygotowując się do napisania dużego słownika morfologii i systematyki roślin w dialekcie żmudzkim, J. Pabrėža opracował kilka dzieł pomocniczych. Taką pracą przygotowawczą jest właśnie jego słownik „Sryje Balsenyyny”. 2. Pisząc to dzieło, autor opiera się przede wszystkim nie na jakimś słowniku, lecz na łacińskich [dziełach] M. Bessera, M. Bluffa, D.H.F. Linko, C.H. Persono, L.C.M. Dziełami botanicznymi Richarda, które dostarczył mu prof. Uniwersytetu Wileńskiego J. Wolfgang. 3 3. Jednowyrazowe i złożone terminy w słowniku podano alfabetycznie. Terminy rosyjskie utworzono zgodnie z naturalnym sposobem łączenia wyrazów w języku litewskim. Obok terminów łacińskich znajdują się odpowiedniki greckie i polskie. Technika leksykograficzna słownika „Sryje Balsenyyny” nie różni się od innych rękopiśmiennych słowników tamtej epoki. 4. Niektóre terminy użyte w słowniku „Sryje Balsenyyny” są stosowane w terminologii morfologii roślin do dziś. SŁOWNIK TERMINOLOGII BOTANICZNEJ „SRYJE BALSENYYNY” J. PABRĖŽY Streszczenie J. Pabrėža (1771—1849) jako pierwszy stworzył litewską terminologię botaniczną. W artykule omówiono słownik terminologiczny „Sryje Balsenyyny”. Słownik ukazał się w 1834 roku i liczy 505 stron.. Artykuł koncentruje się na zbadaniu dwóch głównych kwestii: 1) przedstawiono źródła i leksykograficzne 174 2) Struktura Zbadano słownik. Im Słownik J. Pabrezy zawiera takie skróty, jak z. np. Bluff, Bess, Link i in. Są to skrócone nazwiska, do których J. Pabréza oraz Na nich oparł się przy opracowaniu swojego słownika. Im Wörterbuch zawiera botaniczne Terminy podano in w porządku alfabetycznym. Ze względu na budowę należy wyodrębnić terminy utworzone z jednego słowa oraz z dwóch słów (proste i złożone). Niektóre z terminów podanych we wspomnianym słowniku również dzisiaj nie straciły swojego znaczenia. 175