Lietuvių kalbos priežastinių ir parūpinamųjų veiksmažodžių leksikografinis pateikimas

ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXV (1995) BADANIA LEKSYKOLOGII LITEWSKIEJ Gertrūda SAVIČIŪTĖ-NAKTINIENĖ LEKSYKOGRAFICZNE UJĘCIE LITEWSKICH CZASOWNIKÓW PRZYCZYNOWYCH I KAUSATYWNYCH 1. Czasowniki przyczynowe i kauzatywne stanowią niemałą część grupy litewskich czasowników przechodnich. Są to derywaty mające swoiste formy wyrazu morfologicznego (przyrostki -(d)yti, -(d)inti i/lub wymianę samogłosek rdzeniowych) oraz określone cechy semantyczne. Przy przedstawianiu tych czasowników w „Słowniku języka litewskiego?*? i w trzech wydaniach „Słownika współczesnego języka litewskiego”? kierowano się analizą konkretnego materiału językowego, wnioskami z badań teoretycznych oraz tradycjami leksykograficznego systemowego przedstawiania czasowników tego typu, sięgającymi jeszcze słowników języka niemiecko-litewskiego i litewsko-niemieckiego F. Kuršaitisa“. 2. Systematycznego rozróżniania czasowników kauzatywnych od przyczynowych po raz pierwszy podjęli się autorzy I wydania „Słownika współczesnego języka litewskiego”. Ze względu na charakter i objętość słownika dokonywano selekcji: „Czasowniki kauzatywne podaje się tylko te częściej używane i bardziej charakterystyczne, ponieważ ich budowa i znaczenie są same przez się zrozumiałeTM. Tak samo postępowano i w DZ! oraz DŽ?*. W LKŽ podawane są wszystkie znane z dialektów, słowników, literatury pięknej, naukowej i publicystycznej czasowniki kauzatywne i zlecone. Ich rozróżnienie sprawia leksykografom niemało trudności. ; Czasowniki zlecone, które powstały od kauzatywnych, mają (1) te same przyrostki -(d)inti, -(d)yti,(2) tę samą strukturę zdania na poziomie powierzchniowym, np. : Ji valgydinmna (caus.) vaiką —Ji aus din a(cur.) lovatiesę, (3) podobieństwa semantyczne z czasownikami kauzatywnymi oznaczającymi kauzację pośrednią (zazwyczaj słowną), w których znaczenie działania kauzującego zbiega się- | Gramatyka języka litewskiego 2, Wilno, 1971, 265: Jakaitienė E., Lai 5 onaite A.,Paulauskienė A. Morfologia języka litewskiego, Wilno, 1976, 10;Paulauskienė A. Kategorie gramatyczne czasownika języka litewskiego, Wilno, 1979, 12; Paulauskienė A. Morfologia języka litewskiego, Wilno, 1994, 286; Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno, 1994, 284. 2 Słownik języka litewskiego 3—16, Wilno, 1956 —1995; II wyd. 1—2, 1968 —1969 (dalej—LKŽ). 3 Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Wilno, 1954 (dalej —DZ), II wyd. 1972 r. (dalej DŽ!), III wyd. 1993 r. (dalej DŽ*?). * Deutsch-- littauisches Wėrterbuch von Friedrich Kurschat 1, Halle, 1870; 2, 1874; Littauisch-deutsches Worterbuch von Friedrich Ku rsc h a t, Halle, “ 1883. Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, 1954, X. 129 pa z czasownikami zaopatrującymi w znaczeniu działania osoby kierującej „troszczeniem się” — „kazać, prosić, namawiać, zapraszać, pozwalać, dawać itp.”, np. : A te 4 din k(caus.), t. y. liepk ateiti J (LKZ II 1056) —N ė ši n u (cur.) kopūstus iš daržo, t.y. liepiu kitam nešti J (LKZ VII 708). Podobieństwa te są główną przyczyną mieszania czasowników przyczynowych i zaopatrujących, wskutek czego czasami zdarzają się nieścisłości w prezentacji. Przy rozróżnianiu tych czasowników autorzy i redaktorzy LKŽ przez długi czas praktycznie kierowali się poglądem, że czasowniki przyczynowe tworzy się od nieprzechodnich, a zaopatrujące wyłącznie od czasowników przechodnich. Kryterium formalnych środków wyrazu (czasowniki zaopatrujące najczęściej mają przyrostki z formantem -d) nie było uważane za wystarczające. Później zaczęto korzystać z zaproponowanego przez A. Jakulienė kryterium stosunku czynności do obiektu, zgodnie z którym obiekt czynności czasownika kauzatywnego jest zarazem podmiotem czynności ich czasownika podstawowego, np. gesinti žvakę — žvakė gęsta. Czynność czasowników zapewniających jest skierowana na ten sam obiekt co czynność ich czasowników podstawowych, np. siūdinti suknelę — siūti suknelę. Na podstawie prac J. Jablonskisa i innych autorów oraz opisu zdań kauzacji i kuracji za pomocą parafrazy „robić tak, żeby...”, okazało się, że czasowniki zapewniające implikują obecność podmiotu pośrednika” (1) na poziomie głębokim, a w rzadkich przypadkach także (2) na poziomie powierzchniowym. Np.: (1) Už vaikį tarnavau — pasisiūdinau vatinį Pvn (LKŽ XII 590) — „[Ja] zrobiłem tak, że” + „[wiatr?] zrobił tak, że” + „[mnie] uszyto watowany kaftan”; (2) Bagotas žmogus niekaip negalėjo gauti kraučių apsistūdinti S. Dauk (LKŽ XII 589). Zaobserwowano określone ograniczenia semantyczne podmiotu (członu zdaniowego) czynności kurującego, czynności kurującego (wyrażanej sufiksem), czynności kuruowanego (wyrażanej rdzeniem czasownika zapewniającego, zbieżnym z rdzeniem czasownika podstawowego), obiektu kuracji (dopełnienia bliższego), omówiono konkretne przypadki niedokładnego rozróżniania czasowników kauzatywnych i zapewniających”. W dokładniejszym rozróżnieniu czasowników zapewniających od kauzatywnych może pomóc kompleksowe zastosowanie wszystkich tych kryteriów. 3. Sposoby prezentacji leksykograficznej nie są wyłącznie kwestią techniki opracowywania słownika. Odzwierciedla się w nich również teoretyczne traktowanie problemów, zaliczanie lub niezaliczanie słów do określonej grupy leksykalno-gramatycznej, ukazuje się zmianę niektórych znaczeń, związek słowotwórczy i semantyczny, z szeregu wariantów wyodrębnia się wyraz główny, najbardziej rozpowszechniony lub najbardziej zalecany. W pracach teoretycznych czasowniki przyczynowe i zaopatrujące pa- $Jakulieneė A. Kryteria rozróżniania czasowników przyczynowych i zaopatrujących. —Kalbotyra 26 (1), 1975, 81. Jablonskis J: Rinktiniai raštai 1, Vilnius, 1957, 289; Jakaitiene E., Laigonaitė A,Paulauskienė A A. Dz. cyt., 110. Szerzej zob. Savičiūtė G. Semantyka czasowników zaopatrujących. —Lietuvių kalbotyros klausimai 24, 1985, 236—251. Šaavičiūtėg. Tam. 130 | A 4 ias ata der Se Sasha ws To Bk da BBE = a a Re TNE tlie n prastai są traktuowane jako tworzące opozycje z wyrazami podstawowymi, np.: (a) gydyti: gyti, (b) siūdinti: siūti. Zatem i w wymienionych słownikach za pomocą oznaczeń gramatycznych (DZ —prz., prp.; LKZ —caus., cur.) są one wiązane z wyrazami podstawowymi. : We wstępie do drugiego wydania I tomu LKZ powiedziano: ”Czasowniki przyczynowe, zaopatrujące... nie są objaśniane opisowo, lecz za pomocą oznaczeń caus., cur. odsyła się do tych czasowników pierwotnych, od których pochodzą i wraz z którymi otrzymały nowe znaczenia gramatyczne, np.: lėdyti, -o, -ė caus. szczekać; mėgzdinti, Ana, -ino cur. megzti”. Taip pat trumpai ši problema aptarta ir instrukcijoje! ?, issamiau nepateikiant sudėtingesnių atvejų. Vis dėlto LKZ tekstą rašasitiesiems ir redaguojantiesiems kyla daugiau problemų, negu buvo galima numatyti. Tad ir formalieji leksikografinio pateikimo būdai kiek įvairuoja. 3.1. Ir darybinį, kilminį, ir semantinį aspektą tiksliausiai atspindi dažniausiai pasirenkamas pateikimo būdas, kai kiekviena reikšmė gramatinėmis pažymomis siejama su atitinkama pamatinio veiksmažodžio reikšme, pvz.: 1 lakdinti pažyma cur. nurodomas į lėkti 1 (LKŽ); 1 šiurpinti 1—3 reikšmės pažyma caus. —į 1—3 veiksmažodžio 1 Siurpt: reikšmes, 4, kaip leksiškai pakitusi, aiškinama atskirai(- LKŽ), šviėsdinti 1—3 reikšmės pažyma caus. — do 2., 10. i 11. znaczeń czasownika sviésti (LKŽ), oznaczenie 1—2 Ara cur. — do 2. i 8. znaczeń czasownika tdikyti (LKŽ); taisjdinti 1— oznaczenie znaczenia cur. — do 1., 13., 17., 19. i 27. znaczeń czasownika taisyti itor (LKZ). Czasami nie udaje się wskazać dokładnego znaczenia czasownika podstawowego, ponieważ nie podają go źródła, z których wyraz został zaczerpnięty, np. tdikindinti w K, NdZ jest opatrzone oznaczeniem cur. do tdikinti, chociaż czasownik ten ma 7 znaczeń (LKŽ). 3.2. Objaśnienie czasownika za pomocą peryfraz „robić (tak), żeby…” lub „robić jaki” również wskazuje na wyraz podstawowy: w pierwszym przypadku na czasownik oznaczający czynność samoistną, w drugim — na przymiotnik, np.: blizginti 1. tr., intr. „daryti, kad blizgety” (DZ, DZ%, LKZ), gélinti „daryti gėlą” (DZ, YAS DZ? LKŽ), šviėsinti “daryti šviesų? (DZ, DŽ"), „daryti šviesų, žviesėsnį” (DŽ2 1 reikšmė, LKZ —3 reikšmė) ir t.t. W pierwszym przypadku peryfraza zastępująca kwalifikator gramatyczny pomaga leksykografom uniknąć trudności związanych zazwyczaj z podawaniem czasownika podstawowego; ponadto jest ona szeroko stosowana w literaturze językoznawczej przy opisie czasowników przyczynowych i kauzatywnych. W drugim przypadku peryfraza jest jedynym wykładnikiem czasowników przyczynowych pochodzenia przymiotnikowego! *, chociaż w instrukcji nie są one określane tą nazwą: „Czasowniki odprzymiotnikowe oznaczające czynność, dzięki której obiektowi nadaje się właściwość wyrażoną przez ten przymiotnik, objaśnia się formułą «daryti kokį»! *. » 9 Lietuvių kalbos žodynas 1, 1968, XII. 0 „Lietuvių kalbos žodyno” instrukcija, Vilnius, 1980, 34, 67, 69. AxanhTe ne B. Cyfgpurxcanonodte 2aazoabl coepemennozo AUMOBCKOZ0 IIL ABToped. nucc.... kaHa. OuJIioJi. Hayk, Buasuroc, 1968, 11. 2 Instrukcja „Słownika języka litewskiego”, 65. 131 3.3. Perifraza į kauzacji czasami ar jest uzupełniana synonimami i D; precyzowana w ar objaśnieniu czasownika podstawowego. Ten sposób przedstawienia jest przydatny; w tych przypadkach, gdy trzeba ukazać pewną zmianę leksykalnego znaczenia ar przyczynowego nadawania lub ar przynajmniej dokładniej je wyjaśnić. Np. : bildinti „sprawiać, żeby dudniło, pukać” (LKŽ); birhbinti "sprawiać, żeby bimbało, brzęcze- (L 3 ć” liédinti cur. 2 lieti 1; "sprawiaka iš ć, żeby topił się stopiony metal" (LKŽ); 1 m cur. malti 1; "maldinti" (LKŽ); apmūšdinti cur. obijać. 1. "apkaldintį (LKZ) itd. ir ; : : Przez pewien czas Autorzy LKZ mieli tendencję do precyzowania odsyłającego przedstawienia czasowników kauzatywnych poprzez określanie semantyki czynności kuratora; troszczyć się o słowa, rozkazywać, pozwalać, dawać itd. ir ar peryfraza "robić, (t żeby...”. Np. : imdinti cur. brać. 1. "troszczyć się o to, żeby ktoś wziął" (LKŽ); tmūš cur. wbić; "dać, kazać wcisnąć, wyryć" (LKZ); mėčiodinti cur. mėčio "pozwalać się tarzać, ne włóczyć się, być na swoim miejscu" (LKŽ); plėšdinti cur. plėšti 1. "sprawiać, że coś jest drapane, rozdzierane” (LKŽ) itd. ir 4 3.4. Czasami DZ, zwłaszcza ir we wcześniejszych tomach LKZ, wybiera się sposób prezentacji, w którym oznaczenie gramatyczne jest podawane w haśle, a znaczenia wyjaśnia się o leksykalnie jako DS samodzielne. A "Gdy znaczenia objaśnianego słowa różnią się od znaczeń słowa, to į ku rį wskazanie albo nie zgadza się jų kolejność podania, odnośnik (Wskazuje jedynie budowę i pochodzenie wyrazu) zwykle podawane jest przed wszystkimi znaczeniami, które objaśnia ar się opisowo za pomocą synonimów albo dodatkowo į wskazuje się odrębnie odpowiadające im identyczne znaczenie. Np.: (...) kaldinti cur. 1 kalti. 1. ciosаć (kamień). 2. cur. 1 kalti 10.:3::ter. 1 kuć. 11713, ; Ten sposób przedstawienia jest ne całkowicie odpowiedni wtedy, gdy występują odpowiednie znaczenia czasownika podstawowego. Np. apdéginti DZ! ir DZ? można by było za pomocą oznaczenia gramatycį znego dokładnie wskazać znaczenia apdėgti. į Wybiera się go, gdy ze względu na specyfikę samego czasownika nie jest całkiem jasne, które znaczenia można uznać za przyczynowo-dostarczające. ar Traktowanie czasownika gana w takich przypadkach często różni się w poszczególnych słownikach. DZ, DZ! ir W LKŽ czasownik šūtinti nie jest uznawany za kauzatywny, DZ? jest już opatrzony su kwalifikatorem gramatycznym prž. w haśle, podając į czasownik podstawowy šūsti, znaczenia o są wyjaśniane oddzielnie: 1. "gotować; dusić na sucho?, np. : Šūtinti bulves, kopūstus (w garnku); 2. „podgrzewać”, np. : Słońce bardzo szutina; Przy przeziębieniu trzeba szutinać nogi w wodzie; 3. „gnić”, np. : Kerp szutina dach; 4. „wybielać- ”, np. : Słońce szutina ubrania; 5. „smarkiai ką daryti”, np. : Šūtinti lašinius (jeść z su apetytem). Najprawdopodobniej można by uznać je za znaczenia kauzatywne, 1, 3, 4 ponieważ mają odpowiednie znaczenia podstawowego czasownika šūsti oraz znaczenie odpowiadające przypadkowi drugiego 2 zdania ilustracyjnego, o 5 znaczenie nie może być kauzatywne. | Jak pokazuje analiza omawianych czasowników oraz praktyka redagowania słownika, taki sposób ir przedstawienia zawiera nieścisłości. (1) Za kauzatywne ir czasowniki zaopatrujące uznajemy te czasowniki, które mają odpowiednik nie tylko pod względem ne formy, zgodnie z instrukcją 13 „Słownika języka litewskiego”, lecz także pod 70. 132 względem semantyki, tzn. jeśli można je powiązać z określonym znaczeniem podstawowego czasownika. (2) Wymienione cechy formalne tych czasowników mogą wskazywać również na iteratywność czasownika albo znaczenia mogą być leksykalnie zmienione, natomiast kauzatywy leksykalne nie są oznaczane tymi kwalifikatorami ani w LKŽ, ani w DŽ. (3) Najczęściej nie jest jasne, które znaczenia twórcy słownika uznają za kauzatywne lub zaopatrujące, a które za samodzielne lub leksykalnie zmienione. Ten sposób przedstawiania należy uznać za szczególnie niedokładny wówczas, gdy istnieją odpowiednie | znaczenia czasownika podstawowego. Np. apdėginti Dž! i DZ? można było za pomocą kwalifikatora gramatycznego dokładnie wskazać wszystkie znaczenia czasownika podstawowego apdėgti. 3.5. Czasownik kauzatywny lub zaopatrujący skrótem zob. odsyła do głównego hasła w szeregu wariantów, które zazwyczaj jest szerzej lub częściej używane, ma więcej znaczeń lub jest bardziej zwyczajowe dla użytkowników języka ogólnego. Np.: znaczenia 1—4 czasownika šokdinti w LKŽ skrótem zob. odsyłają do znaczeń 1, 2, 4 i 5 czasownika šokinti, które z kolei są oznaczone kwalifikatorem gramatycznym caus. odsyłają do znaczeń 1, 2, 5 i 18 czasownika šokti, znaczenie 3 jest objaśnione osobno, a znaczenia 1 i 4 mają odcienie znaczeniowe; 2 švilpinti skrótem žr. odsyła do švilpdinti, który oznaczeniem gramatycznym cur. łączy się z 1 švilpti w znaczeniu 1 „wydawać ustami lub instrumentem wysoki, przenikliwy dźwięk” (LKŽ); tėkdinti (-yti) skrótem LKŽ żr. odsyła do veils. hasło 1 tékint: do znaczenia 4, które wyjaśniono jako „pozwalać za mężczyzną” (oznaczenie caus. znajduje się w haśle). Ten sposób prezentacji, choć nie jest zbyt wygodny dla twórców słownika i czytelników, nie jest jednak sprzeczny z ogólną zasadą DŽ i LKŽ, by ukazywać wariantywność słów. 4. Zdarzają się rozbieżności w przedstawianiu przez DŽ i LKŽ niektórych typów czasowników kauzatywnych. | Najdokładniej przedstawione są derywaty z przyrostkami -(d)inti, -(d)yti, które łączą się z czasownikami podstawowymi o tym samym rdzeniu, np.: auginti: augti, blūkinti: blūkti. 4.1. Przedstawienie derywatów z przyrostkami, łączących się z czasownikami mającymi różny stopień wymiany samogłosek'?, jest nieco zróżnicowane. DZ, DZ', DZ? a LKŽ za przyczynowe uważa (podaje z odsyłaczem gramatycznym lub peryfrazą kauzacji) daiginti: dygti, gramzdinti: grimzti, laipini: lipti, maršinti: miršti, skandinti: skęsti, slankinti: slinkti itd. Zmiany znaczeniowe ukazano za pomocą rozszerzonych peryfraz, podając 1 lakinti: lėkti, ljkyti: likti. Czasownik brandinti: bręsti DZ? a LKŽ uważa za przyczynowy, DZ i DZ! wyjaśniany leksykalnie. Leksykalnie objaśniane są dalbinti: delbti, grasinti: grėsti, maitinti: misti, marinti: mirti, markinti: markt, sloginti: slėgti i in. O ich relacjach słowotwórczych zob. TA. Jakaitienė E. Czasowniki odwerbalne współczesnego języka litewskiego z przyrostkiem -inti. —Ballistica 12), 1968, 226—227. 133 Wśród tych derywatów jest zatem wiele czasowników, w których występują zmiany znaczenia o wspólnym charakterze słowotwórczym. j 4.2. Najbardziej zróżnicowane jest przedstawienie czasowników bezprzyrostkowych, uformowanych za pomocą różnych stopni wymiany samogłosek. r Przez autorów za kauzatywne nie są uznawane czasowniki lenkts, plėsti, plėšti, vefsti, natomiast pierwsze znaczenie czasownika teksti objaśnia się peryfrazą kauzacji "daryti, kad tikstu”, a czasownik lduzti wiąże się już z lūžti, używając w haśle oznaczenia pra. ir objaśniając znaczenia oddzielnie. Mimo to DZ! į ir DZ? z autorami postępuje się znacznie bardziej systematycznie — niemal wszystkie czasowniki tego typu, w tym także te z przedrostkami, uważa się za przyczynowe, np.: įldužti prż. įlūžti 1, įlenikti prz. ilinkti, 1. ld prž. lūžti 1, lenkti prž. linkti (1—3 znaczenia), nuldužti prž. nuluzti 1, nuteksti 1. prž. nutiksti 1, nuversti 1. prž. przewrócić się 1, upaść na ziemię, pot.,”, przewrócić się, przewrócić kogoś, pot. przewrócić się, pochylić 1. prz. pochylać się itd. Hasło czasownika versti w pierwszym znaczeniu uzupełniono objaśnieniem: versti 1. pot. virsti 13 „kłaść, obalać na bok, na ziemię” DZ! autorzy, idąc za DZ, objaśnili hasło czasownikowe peryfrazą „sprawiadi ć, że ...”, autorzy o DZ jo 1 znaczenie z kwalifikatorem gramatycznym pot. wskazał į znaczen1 ie tekstu. | NZ, DZ? i w LKZ kwalifikator gramatyczny czasowników plėsti, plėšti podany jest w haśle, łącząc je z plsti, plyšti, natomiast znaczenia objaśniane są osobno. W taki sam sposób w LKŽ podany jest czasownik ldužti, a znaczenia czasowników įlaužti i nulduzti 1 inaczej niż DZ, DZ! ir DZ? są objaśniane za pomocą doprecyzowanych peryfraz kauzacyjnych: ¢lduzti 1. „sprawić, żeby trochę się złamało”, nulaužti 1. „daryti, żeby od czegoś się odłamało”. Nie tak jak DZ, DZ! i DZ? Czasownik pargriauti w LKŽ „wyjaśniany jest synonimem »parversti«, natomiast czasowniki lenkti, įlefiktijį k prilenkti i teksti, nuteksti nie są oznaczane uwagami gramatycznymi jako związane z links, Hit prilinkti tikšti, nutikšti. ir į Takie zróżnicowane przedstawienie wskazuje, że teoretyczne ujęcie tego typu czasowników nie jest ostatecznie ustalone. Czasowniki tego typu słowotwórczego J. Jablonskis określił jako kauzatywne: „Znaczenie czasowników kauzatywnych nie zawsze wyrażane jest określonymi końcówkami wyrazu. Wyrazy: beriu, keičiu, krečiu, kreipiu, laužiu, miešiu, šviečiu (šveičiu), verčiu („robię, żeby coś beriu, kistų, kristų, kryptų, lūžių, misty, švistų, virstų”) są, mówiąc ściśle, czasownikami kauzatywnymi — wobec wyrazów: birti, kisti, kristi, krypti, lūžti, maišti, švisti, virsti, tylko ich kauzatywność nie jest wyrażana końcówkami wyrazu -yti, -dyto”!5. Czasowniki berti: birti i kélti: kilti DZ, DŽ* oraz DZ? nie są uważane za kauzatywne, w „Gramatyce języka litewskiego” podaje się je jako przykłady czasowników kauzatywnych®. A. Paulauskienė nazywa kauzatywnymi nie tylko derywaty z -inti, -yti, lecz także czasowniki proste, które ilustruje przykładami keisti, daūbti, skleisti, veisti r Brak przyrostka kauzatywnego prawdopodobnie jest główną przyczyną różnego traktowania tego typu czasow4 15 Jablonskis J. Dz. cyt., 289. 16 a Gramatyka języka litewskiego 2, 25. "Paulauskienė A. Morfologia języka litewskiego, 286—287. 134 ników. „Uważa się, że alternacja samogłosek rdzenia nie pełni samodzielnej funkcji słowotwórczej, jednak jest formalną reprezentacją opozycji działania kauzatywnego i kauzowanego. Ponieważ ta opozycja semantyczna całkowicie pokrywa się z opozycją tranzytywności i intranzytywności, również jej wykładniki formalne mają zbieżne funkcje zmiany kauzatywności i tranzytywności"!*. S. Krinickaitė, badająca kategorię tranzytywności i intranzytywności, skłonna jest nie nazywać tych czasowników kauzatywnymi. Typ versti-virsti charakteryzuje ona jako najstarszą warstwę kategorii tranzytywności i intranzytywności!“. Podobnie napisano w „Gramatyce współczesnego języka litewskiego”. Nie przedstawiono w niej wśród kauzatywnych w ogóle czasowników bezsufiksalnych, mających inny stopień alternacji samogłoskowej? ?. Dlatego leksykografowie niejednokrotnie muszą mieć wątpliwości, jak oceniać konkretne derywaty tego typu. 4.3. Dość często różni się sposób przedstawiania tych czasowników, które pod względem słowotwórczym można wiązać zarówno z nazwą (zwykle przymiotnikiem, rzadziej — rzeczownikiem), jak i z czasownikiem. Pisał o , tym P. Skardžius. Np. czasownik przyczynowy alsinti wiązał nie tylko z ilsti, lecz także z rzeczownikiem alsas’!. Uznaje się również, że mogą występować niejasności co do derywacji: "W Gramatyce języka litewskiego”: ”Znaczenie czasowników z przyrostkiem -inti utworzonych od przymiotników jest bardzo zbliżone do znaczenia czasowników przyczynowych z tym przyrostkiem. Czasami nie można rozróżnić, od czego czasownik został utworzony, np.: džiūginti (: džiugūs,-i, džiūgti), svčikinti (: sveikas, -a, sveikti), šlūpinti (: šlapias, -ia, šlapti nz Mimo to autorzy "Gramatyki języka litewskiego" większość czasowników tego typu uważają za utworzone od przymiotników, np.: beridrinti, bloginti, dailinti, dvigubinti, gėrinti, ilginti, lengvinti, piginti, piktinti, rétinti, skaidrinti, tvirtinti, vienddint?>. Niejasności powoduje również to, że wiele z tych czasowników jest związanych także z derywatami z przyrostkiem -ėli. A. Paulauskienė przedstawia schemat relacji między czasownikami a przymiotnikiem, į pokazujący, że zarówno czasowniki z przyrostkiem -inti, jak i czasowniki z przyrostkiem -éti są wyprowadzone od przymiotników: baltas baltinti ~ > baltėti „daryti baltą“ „darytis baltam?“**. 18 Paulauskienė A. Gramatinės lietuvių kalbos veiksmažodžio kategorijos, 19x pHMHUMUKANKNTe C. Kraccupukanus riaroJbHBIX ONINO3HO3UHĖ NIO nepexogHOCTH /HENepexXoOaHOCTH B JIMTOBCKOM 3bIK€. —Ilpobnem bi cuxmaKxcuca u cmpyxmype caoea, Mocksa, 1979, 42—53. ; plg. t. p. Krinickaite S. Dėl lietuvių kalbos priežastinių veiksmažodžių. —Baltistica 17(2), 1981. 190—192. 20 Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, 285—286. "1 Skardžius P. Lietuvių kalbos žodžių daryba, Vilnius, 1941, 543—544. 22 Gramatyka języka litewskiego 2, 264. 23 Tamże. 24 Paulauskienė A. Morfologia języka litewskiego, 269. 26. 135 Przeciwnie, w „Gramatyce współczesnego języka litewskiego” nie pokazuje się związku tego typu czasowników z przymiotnikiem. W klasyfikacji charakteryzuje się je następująco: „Czasowniki derywowane z przyrostkiem -ėti, przeciwstawiane odpowiednim derywatom z przyrostkiem -1ntt, np. gražeti: rast, Tak więc leksykografowie czasami muszą szukać kompromisu. Np. przy podawaniu w LKŽ czasownika slidinti pokazuje się jego możliwy związek z slysti i slidūs: 1. caus. slysti; „czynić śliskim (bardziej śliskim)”. Czasownik séndinti w LKŽ podany jest w haśle z gramatyczną kwalifikacją caus. i odsyła do sénti, natomiast przy objaśnianiu 1. znaczenia za pomocą peryfrazy kauzatywnej „daryti kokį” łączony jest z przymiotnikiem sėnas. Rozszerzenie peryfrazy zastosowane do objaśnienia 2. i 4. znaczenia wskazuje na zmianę leksykalną, objaśnienie 3. znaczenia nie wskazuje na kauzatywność: 1. „czynić starym”, np. „Lata nie czekają, wszystkich jednakowo postarzają” rš; 2. „czynić wyglądającym na starszego, bardziej starego- ”, np. „Śmiech odmładza człowieka, gniew postarza” Snt; 3. refl. „pomnażać lata”, np. Séndinos kiti vyrai po karo Grd; 4. „postarzać, nie pozwalając wyjść za mąż ani się ożenić”, np. Kam séndini mergą, lai teka J. Przedstawienie tego czasownika skomplikował prawdopodobnie także fakt, że jego znaczenia wiążą się wyłącznie ze znaczeniem 1 czasownika sėnti „stawać się starym” oraz ze znaczeniem 1 przymiotnika sėnas „mający wiele lat, będący w podeszłym wieku, ni młody (o ludziach, zwierzętach); długo rosnący (o roślinach); por. młody”. Nie odnotowano znaczeń czasownika przyczynowego sėndinti związanych z innymi znaczeniami czasownika sėnti lub przymiotnika sėnas. DZ i DZ! ten czasownik podany jest bez kwalifikatora gramatycznego, objaśniony peryfrazą i synonimem "daryti sena seninti”, DZ — tylko peryfrazą "daryti se4] » na”. į Takie przedstawienie tego czasownika mogła również spowodować analogia do sposobu podania antonimu jduninti w IV tomie LKŽ. W haśle Jduninti wiąże się z jaunéti, stosując kwalifikator tr. caus., pierwsze znaczenie jest związane peryfrazą kauzacji z przymiotnikiem jaunas i ukazuje jej zmianę leksykalną, natomiast znaczenia 2 i 3 objaśniane są jako samodzielne: 1. "daryti jauną; zwrócić siły młodości", np. : Ruch oddechowy odmładza krew, a przez to całe kung Vd; 2. "ożywiać; odnawiać”, np. : Nie zaleca się odmładzać bardzo starych drzew owocowych (pobudzać wzrost młodych pędów) rs; 3. "starać się wyglądać młodziej; ukrywać, zmniejszać wiek“, np. : Ja jeszcze odmładzam swojego męża (ubieram go elegancko, żeby wyglądał młodo) Lp. Znaczenia czasownika „jauninti” są związane wyłącznie ze znaczeniem 1 czasownika „jaunas- ”: „mający niewiele lat; młody”; nie odnotowano znaczeń przyczynowych związanych z pozostałymi czterema znaczeniami przymiotnika. Znaczenie 1 czasownika „jauninti” moglibyśmy wiązać ze znaczeniem 1 czasownika „jaunėti- ”: „stawać się młodszym, odmładzać się”, a znaczenie 3 ze znaczeniem 3 użycia zwrotnego: „uważać się za młodego; odmładzać się”. W wydaniach Tr DŽ ten czasownik podawany jest bez kwalifikatora Vara prż. : czynić). młodym, przywracać siły młodości, zdrowie”; 2. „czynić (nadawać —Dż DZ?) młody wygląd”; 3. „ukrywać, zmniejszać lata” 3 Czasownik rétinti w LKZ podany jest w haśle, z odsyłaczem do 1 reteti, ojo 1 znaczenie wiąże się z przymiotnikiem rėtas „sprawiać, żeby było rzadkie, rzadsze (wyrywać sadzonki, ścinać las itp.)”. Wyjaśnienie pozostałych 3 znaczeń nie wskazuje na kauzatywność. 25 Gramatyka współczesnego języka litewskiego, 286. 136 We wszystkich wydaniach DŽ czasownik ten wiąże się wyłącznie z przymiotnikiem. Tylko 1 giedreti LKŽ podaje czasownik giédrinti, który we wszystkich wydaniach DZ wywodzi się wyłącznie od przymiotnika giédras. W DZ, DZ' i LKŽ tébulinti wiąże się z przymiotnikiem tébulas „czynić doskonałym; doskonalszym”. W LKŽ to wyjaśnienie uzupełniono synonimem gėrinti. DZ? przeciwnie, autorzy wiążą go wyłącznie z czasownikiem tobulėti. Niektóre czasowniki tego typu zarówno autorzy DZ, jak i LKŽ wiążą wyłącznie z podstawowymi przymiotnikami, np.: drūtinti, gardinti, gaūsinti, pléninti, riebinti, storinti, švarinti, švelninti itd. Czasowniki derywacyjnie związane z rzeczownikami, chociaż mają te same przyrostki co derywaty czasownikowe, mają bardzo słabo zaznaczony odcień przyczynowości, np. laiminti: laimė, šlovinti: šlovė itd.26 W LKŽ i DZ zazwyczaj nie uważa się ich za przyczynowe. Jednak i tutaj mogą występować nieścisłości. Rzeczownikowe derywaty z przyrostkiem -inti, mające znaczenie przyczynowe?" i związane z nazwami narodowości są przedstawiane niejednolicie: gūdinti (tylko LKŽ), latvinti, lėnkinti, lietūwinti, rūsinti, vékietinti. Prawie zawsze są one przez autorów DZ i LKŽ wiązane z rzeczownikiem podstawowym, np.: lietūvinti „czynić Litwinem, litewskim” (LKŽ), „czynić Litwinem; dawać. formę litewską” (DZ, DZ’, DZ2); latvinti „czynić Łotyszem” (LKZ), „Jaryti Łotyszem; dawać formę łotewską” (DZ), „czynić, przekształcać w Łotysza; dawać formę łotewską” (DZ, DZ?) itd. Tylko vėkietinti w DZ i DZ! uważane jest za kauzatywne i oznaczone kwalifikatorem prz. wskazuje na derywat na -ėti, vokietėti, np. : W Kraju Kłajpedzkim Litwini byli germanizowani. Przeciwnie, DZ? zrezygnowano z tego odsyłacza i wyjaśnia się „tłumaczyć na niemiecki; nadać niemiecką formę”. Jednak skrót prž. wprowadzono przy czasowniku przedrostkowym suvékietinti, chociaż w DZ! wyjaśniano „uczynić Niemcem; nadać niemiecką formę". 4.4. Najczęściej, lecz z wyjątkami, w DŽ i LKŽ za czasowniki kauzatywne uważa się czasowniki związane z derywatami z przyrostkiem -ėti, oznaczającymi czynność samoistną. W „Gramatyce języka litewskiego” wśród przykładów czasowników kauzatywnych wymienia się drėbinti (: drebeti), dūlkinti (: dulkéti), Judinti (:: judėti)**, w „Gramatyce współczesnego języka litewskiego” —wafvinti: varvet?®. Te derywaty o znaczeniu kauzatywnym opierają się na temacie czasu teraźniejszego czasowników podstawowych, np. blizginti [i blizgėti, blizga, -ėjo) i oraz 6.4.39, DZ, DZ! DZ? oraz w LKZ za kauzatywne uznaje się wiele czasowników tego typu (wiele z nich to wyrazy imitujące dźwięki), np.: brazdinti: brazdėti, brazda, -ėjo, girgždinti: girgždėti, girgžda, -ėjo, klėginti: klegėti, klėga, -ėjo, krūtinti: krutėti, krūta, -ėjo, lazginti: lazgėti, lūzga, -ėjo, mirginti: mirgeti, We aulauskiene A. Dabartinės lietuvių kalbos veiksmažodis, Vilnius, 1973, „21—22. Jakaitiene E. Veiksmažodžių daryba (Priesagų vediniai), Vilnius, S Lietuvių kalbos gramatika 2, 25. “ Dabartinės lietuvių kalbos grumūtiko, 287. Jakaitienė E. Deverbatyviniai dabartinės lietuvių kalbos veiksmažodžiai su priesaga -inti. —Baltistica 4(2), 1968, 223. 137