Knyga apie baltų kalbas

profesorowi krakowskiemu Wiszniewskiemu oraz Simonasowi Daukantasowi mówił, że napisał słownik języka żmudzkiego—litewskiego. Jednak w tych listach znajdują się nieprawdziwe informacje. Kajeton przechwala się przed Wiszniewskim, że sam przygotował książeczkę o pszczołach (1823 r.), tylko pod imieniem brata Kiprijona (choć analiza językowa potwierdza autorstwo Kiprijona, a nie Kajetona), że kanclerz N. Rumiancew podziękował mu za to tłumaczenie (w rzeczywistości podziękował Kiprijonowi), że wydał książeczkę Rozmyślania wieśniaka rolnika (lecz przemilczał jej autora Dionizego Paszkę), że Dziennik Wileński opublikował opis jego podróży po Żmudzi (choć opisano tam jedynie Baublisa Poški), —dwa ostatnie przypadki zauważył już V. Maciūnas. W liście do S. Daukantasa Kajeton, wymieniając swoje zasługi, nie wspominał już ani o tłumaczeniu książeczki o pszczołach, ani o Rozmyślania wieśniaka rolnika —wyczuwał zapewne, że Daukantas mógł znać ich prawdziwych autorów. Ponadto w obu listach Kajeton twierdzi, że ukończył swój słownik, chociaż spalony rękopis był napisany zaledwie do początku litery K (V. Maciūnas). Jak zaś wynika z listów I. Łoboiki, słownik do litery K napisał Kiprijon. Trudno więc zaprzeczyć, że Kajeton lubił przechwalać się dziełami stworzonymi przez innych. Ponadto ważne jest, że Kajeton był człowiekiem o podobnych poglądach co D. Poška, a zarazem konkurentem Kiprijona. Poška pisał: „nie widziałem lepszej ortografii niż [...] w elementarzu Kajetona Nezabitauskasa”. Z drugiej strony, gdy Kiprijon nadal pracował nad swoim słownikiem (w marcu 1825 r.), Poška również zaczął pisać konkurencyjny słownik, czyli konkurować z Kiprijonem w tworzeniu i wdrażaniu pisanego języka litewskiego w odmianie żmudzkiej. Gdyby autorem był Kajeton, trudno przypuszczać, by przyjaciel Poška nie poparł jego pracy i zdecydował się z nim rywalizować, zamiast mu pomagać. A zatem, nawet jeśli rękopis nie zachował się, wiele argumentów wskazuje na to, że Kajeton, lubiący się chwalić i wychwalać samego siebie, chciał również przywłaszczyć sobie niedokończony przez brata Kiprijona słownik języka litewskiego. Dlatego, jak już wskazała A. Kaupuž, za autora tego słownika należy uznać Kiprijona Nezabitauskasa. KSIĄŻKA O JĘZYKACH BAŁTYCKICH W Niemczech, mających długie tradycje badań nad językami bałtyckimi, w ostatnich latach ukazały się nowe prace o istotnym znaczeniu dla bałtystyki. Jedną z nich jest wydana w 1994 r. książka napisana w języku niemieckim przez trzech językoznawców, zatytułowana „Języki bałtyckie. Wprowadzenie”.! Pięknie wydaną pod względem poligraficznym książkę o objętości 416 stron tworzą cztery główne rozdziały. Autorem dość obszernego (s. 15—70) rozdziału wstępnego jest językoznawca Rainer Eckert, który w znacznym stopniu zasłużył się dla językoznawstwa bałtyckiego i jego popularyzacji. Bardzo zwięźle, można powiedzieć encyklopedycznie, przedstawia on najważniejsze informacje o wszystkich językach i narodach bałtyckich, ich nazwach i historii, omawia wymarłych Prusów, Sudowów, Jaćwingów, Kurów, Semigalów i Selonów, zasymilowanych przez inne narody. Zrozumiałe, że najwięcej miejsca poświęcono tu historii dwóch żyjących narodów bałtyckich — Litwinów i Łotyszy — wspomniano o najważniejszych wydarzeniach, które towarzyszyły tym narodom od lL Eck ert R, Bukeviéiite E-J, Hinze F. Die ballischen S rachen. ine Einfuhrung. Langenscheidt. Verlag Enzyklopadie: Wydawnictwo Encyklopedyczne: Leipzig, Berlin, unchen,; od czasów najdawniejszych do czasów najnowszych. Opierając się na pracach innych badaczy i konkretnych danych lingwistycznych, R. Eckert ukazuje miejsce języków bałtyckich w rodzinie języków indoeuropejskich, ich stosunek do języków najbliższych grup — słowiańskiej i germańskiej — omawia najważniejsze 213 zabytki piśmiennictwa staropruskiego, litewskiego i łotewskiego, a także kształtowanie się ogólnych języków litewskiego i łotewskiego. Dodaje tu również kilka uwag o łotewskich i litewskich pieśniach ludowych, wskazuje najbardziej zasłużonych zbieraczy pieśni oraz opracowane i wydane przez nich zbiory. W trzech rozdziałach książki osobno opisano języki litewski (s. 71—245), łotewski (247—382) i staropruski (383—406). Trzymając się dość ściśle jednolitego planu przedstawiania i objaśniania danych, systemy fonetyczne, akcentologiczne i morfologiczne ogólnych języków litewskiego i łotewskiego synchronicznie opisali: Elvyra-Julija Bukevičiūtė (fonetyka języków litewskiego i łotewskiego, akcentuacja rzeczowników i przymiotników języka litewskiego, zaimek, liczebnik), Rainer Eckert (rzeczownik i przymiotnik języka litewskiego — zagadnienia ogólne, deklinacja, przysłówek języków litewskiego i łotewskiego) oraz Friedhelm Hinzė (czasownik i przyimek języka litewskiego, rzeczownik, przymiotnik, zaimek, liczebnik, czasownik i przyimek języka łotewskiego). Autorem rozdziału o języku staropruskim jest R. Eckert. Porównując z odpowiednimi danymi języków wschodniobałtyckich (litewskiego i łotewskiego), omawia on najbardziej charakterystyczne cechy akcentuacji, wokalizmu i konsonantyzmu języka staropruskiego, a także niektóre zagadnienia morfologii — deklinację rzeczowników, stopniowanie i deklinację przymiotników, liczebniki, zaimki, koniugację czasowników —. Cała książka jest napisana bardzo metodycznie. Zamieszczono w niej kilka map — rozmieszczenia zachodnich Bałtów oraz ich dawnych obszarów, a także gwar litewskich i łotewskich —. Wiele danych lingwistycznych — dotyczących fonetyki i morfologii języków bałtyckich — przedstawiono w tabelach zbiorczych: w rozdziale „Język litewski” jest ich 52, a w rozdziale „Język łotewski” —46. Znaczenia opisywanych form gramatycznych (nie zawsze mają one bezpośrednie odpowiedniki w języku niemieckim) i ich użycie są często ilustrowane połączeniami wyrazowymi lub zdaniami zaczerpniętymi z różnych źródeł. Por. kilka przykładów z rozdziału o języku litewskim: : Jis tarp krūtančiųjų skarėlių pamatė mėlynąją su baltais ruozéliais ir tuojau ją pažino ir išskyrė 15 visų tokių ar bent panašių. ‘Unter den flatternden Kopftūchern sah er das blaue mit den weiBen Streifen, und er erkannte es sogleich und unterschied es unter der Zahl der gleichen oder ahnlichen’. (Użycie przymiotników z określonym rodzajnikiem.) Miną jeszcze trzy lata. „Upłyną jeszcze mniej więcej trzy lata”. (Użycie liczebników zbiorowych.) Nie znając drogi, trudno do nas trafić. „Jeśli nie zna się drogi, trudno jest do nas trafić”. (Użycie imiesłowu nieodmiennego.) Oczywiście, oprócz pięknych żywych przykładów, zdarza się także niejedna sztuczna forma, nieużywana w języku naturalnym, por. paradygmaty czasu teraźniejszego i czasu przeszłego prostego czasowników zwrotnych: Ziopsaiisi, žiopsaisi, žiūpsomės, žiopsotės (s. es 183); Ziopsdjausi, zu žiopsėjaisi, Ziopsdjomes, Ziopsdjotés (s. 184). Opisując zagadnienia fonetyki języka litewskiego i łotewskiego, wszystkie przykłady podaje się w obecnej ortografii tych języków oraz w transkrypcji przyjętej przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne. Przykłady języka litewskiego w całej książce są akcentowane (w słowach transkrybowanych oznaczona jest tylko sylaba akcentowana, natomiast intonacja nie jest wskazana), ir chociaż w wypadku niektórych słów akcent (znakiem odpowiedniej intonacji) pozostał nieoznaczony, por.: šešiasdešimt (s. 153) = šėšiasdešimt, kovo (158) = kdvo, dvidešimt (158) —dvidešimt. Czytelnika może ponadto wprowadzać w błąd nieprawidło214 wo wskazane miejsce akcentu wyrazu, intonacja, paradygmat akcentowania itp. Do takich wymagających korekty przykładów języka litewskiego należy: atvyksite (s. 146), Przybył (193) = atviksite, Atvijko, dieną (158, 2x) = diéng, Svdrrastis (106) = švdrraštis, tirpti (107) = tirpti, pėr lieptą (107) = pef ličptą, vilktis (107) = vilktis, ai-klas (109) = dr-klas, ir-štva (4 kirčiuotė, 109) = ir-štva (3 kirč.), kilėmetrų (160), kilometro (232). = kilomėtrų, kilomėtro, raūda (177) = rauda, draug-dv-- o, keli-dv-o (177) = = draug-ūv-- o, keli-ūv-o, rėngi-a: rėng-ė (179) = rengi-a: refig-ė, ne-si-gin-- si-u (185) = ne-si-gin-- si-u, Kuršiai, gijvuliui (189) = Kufšiai, gyvuliui, Išsiuntęs, krėpšio (190) = išsunitęs, krėpšio, bučiud-tis (191) = bučiuotis, ap-si-vilk- -o (191, 2x) = ap-si-vilk-- o, nulaūžtas, stovinčiėji (199) = nulduztas, stovinčioji, atėjo (206, 228, 231), Atėjo (231) = = atėjo, Atėjo, at-nėš-ti (208, 220) = at-nėšti, Keliatidami, Jerūzalės, priomty nutarimų (210) = Kelidudami, Jerūzalės, priimtų nutarimų, vaikystę, križkelę (212) = vaikistę, kryzkele, leis-ki-me (214) = léis-ki-me, rytoj, arkliūs, atsikėlęs (217) = rytėj, arklius, atsikėlęs, baroniénés (219) = barontenės, mūtinai (220) = mdtinai, dingusio brolio, jer dai gyvas (221) = dingusio brėlio, jėi dar gyvas, ciésoriy, į vestūves (222) = ciésoriy, 4 vestuvės, paejo (224) = paéjo, jud tolijn, juokémis (225) = juo tolijin, juokomis, aiškiai (227) = diskiai, knygos (229), knigą (230) = knggos, knjgg, (su)pykti (229) = (su)pgykti, Nuėjau, laišką (230) = Nuéjat, laišką, savo (231, 2x) = savo, mokyklą (231) = mokgklg, studénty, pirkti (232) = studentų, pirkti. Zdarza się ten i ów niepoprawiony oraz inny błąd korektorski, np. Palūžė, Biržiai (44) = Palūšė, Biržai; Kaip čia gražū pasidėti (133) ==...pasédets; jūs (146) = jus; Parduotivé atidaryta nuo devintos iki astuonidlikos valandos (158) =...astuoniéliktos valandos; dziewięć dziesiątych (162) = = dziewięć dziesiątych; kilšči-o-ja, kilšči-0-ju (175) = = kilséi-o-ja, kilséi-o-ju; em-e (178) = ėm-ė; ubiegłe lata (199) = = ubiegłe lata; Nie znamy długości nadchodzących zim (204) = Ateisiančios...; džaū-ki-s (214) = džiaū-kis; mokusi, mékusios (219) = mdkiusi, mdkiusios (por. pisać, rodzaj: rašiusi, rūšiusios); žiurėti (225) = žiūrėti; gatveje (228) = gatvėje; plugū drti (228) = plūgū arti. Osobom bardziej zainteresowanym bałtystyką lub jednym z języków bałtyckich bardzo przydadzą się także przedstawione informacje bibliograficzne. Każdy rozdział książki kończy się przeglądem najważniejszych prac opublikowanych na temat danego rozdziału, opracowanym przez R. Eckerta. Na przykład na końcu rozdziału wstępnego, oprócz nazwisk twórców historyczno-porównawczego językoznawstwa F. Boppa (1791—1867) i R. Raska (1787—1832- ), od których zaczyna się przegląd publikacji ważnych dla całego bałtyckiego. językoznawstwa, wymienia się jeszcze kilkudziesięciu badaczy języków bałtyckich różnych narodów — niemieckich, francuskich, 215 duńskich, holenderskich, norweskich, fińskich, czeskich, bułgarskich, polskich, włoskich, amerykańskich, japońskich, rosyjskich, ukraińskich i oczywiście łotewskich oraz litewskich —. W ten sposób osobno omawia się również najważniej sze prace opisujące i analizujące języki litewski, łotewski i staropruski. Oprócz tych przeglądów na końcu książki znajdujemy także szczegółowy (184 pozycje) ogólny indeks literatury: wydane na Litwie, Łotwie i w innych krajach prace poszczególnych autorów lub prace zbiorowe, wydawnictwa ciągłe lub periodyczne, poświęcone zarówno ogólnym zagadnieniom językoznawstwa bałtyckiego, jak i któremuś z języków — litewskiemu, łotewskiemu, staropruskiemu —. Prawdą jest, że w indeksie literatury należy sprostować jeszcze jedną czy drugą drobną usterkę korektorską: J. GERULIS. Senieji lietuvių skaitimai (s. 408: pozycja 20.) =... skaitymai; P. JONIKAS. Lietuvių bendrinės rašomosios kalbos kurimasis antroje XIX a. pusėje (412; 119) =... kūrimasis antrojoje pusėje XIX w.; V. PAULAUSKAITE (412; 151) = V. PAULAUSKIENE; A. UBEKAITE (413; 176, 177) = A. UBEIKAITE. 3 Wymienione i inne drobne pomyłki w żaden sposób nie umniejszają wartości omawianej publikacji. "Języki bałtyckie. Wprowadzenie" — bardzo starannie opracowana i potrzebna książka. To doskonały podręcznik dla tych, którzy na wyższych uczelniach Niemiec i innych krajów studiują języki bałtyckie, interesują się historią tych języków, chcą samodzielnie uczyć się współczesnych języków litewskiego i łotewskiego. Za wykonaną wielką pracę i otrzymany z ich rąk jeden z pierwszych egzemplarzy tej książki wdzięczny jest autorom również Instytut Języka Litewskiego. k kio Am žė Kazys Morkūnas POMNIK JANA SAFAREWICZA Szczęśliwi są nauczyciele, którzy mają dobrych, wdzięcznych uczniów. Wielką rzeszę takich uczniów miał również wybitny polski językoznawca, profesor uniwersytetów wileńskiego i krakowskiego, doktor honoris causa tych uniwersytetów, Jan Safarewicz (1904—1992), który między innymi pozostawił głębokie ślady także na polu lituanistyki. Jednakże jako pierwszego spośród takich wdzięcznych uczniów należałoby przede wszystkim wymienić Wojciecha Smoczyńskiego, którego pracy i zdolnościom organizacyjnym zawdzięczamy imponujące dzieło poświęcone pamięci J. Safarewicza: ” Analecta Indoevropaea Cracoviensia Ioannis Safarewicz Memoriae Dicata” (Edenda Cvravit Wojciech Smoczynski, Cracoviae MCMXCV). Jest to zbiór artykułów, w których scharakteryzowano osobowość J. Safarewicza, jego zasługi dla tej czy innej dziedziny językoznawstwa, a także zamieszczono odrębne badania problemów, które były bliskie wybitnemu polskiemu uczonemu. 4 Większą część opublikowanych artykułów stanowią referaty wygłoszone na sympozjum „Język w czasie i przestrzeni”, które odbyło się 5—6 kwietnia 1993 r. w Krakowie z okazji pierwszej rocznicy śmierci J. Safarewicza. Ogółem opublikowano aż 56 artykułów, a ponadto bardzo starannie opracowaną przez W. Smoczyńskiego bibliografię prac J. Safarewicza i literatury na jego temat. Artykuły są publikowane w językach łacińskim; angielskim, francuskim i niemieckim. Jest rzeczą zrozumiałą, że nie sposób ani omówić, ani wymienić wszystkich opublikowanych tutaj artykułów w krótkiej adnotacji”. Wspomnimy tylko o tych, które mogą być ciekawsze dla badacza języka litewskiego, oraz o tych, które są bezpośrednio związane z dorobkiem naukowym J. Safarewicza. j Z tej drugiej dziedziny opublikowano: artykuł Mariana Plezii (Plezia) o badaniach J. Safarewicza nad językiem greckim i łacińskim (* De Ioannis Safarewicz i 216