Duomenys F. Kuršaičio biografijai

ale w czasach naszych dziecięcych dzieci wyjdzie. Ja sam wymawiam i piszę (lepiej nie wie. dams)’ "pjauti", "spjauti- ", "bjaurus", "labjau", ale "sunkiau- ", "geriau". Pisząc "piauti" itd. nie mógłbym odróżnić "pjauti" = schneiden, pautas Jeżeli panowie Jablonskis i Būga nakażą nam "piszcie jednakowo: "piauti", "geriau”, Bg wtedy wszyscy będziemy pisali i cieszyli się jednolitą pisownią, ojoj, "ger-iau' pisać!" Końca nie będzie! Wspomniałeś o Žemaitė. To żona, której pisma bardzo mi się podobają. Widać, że my, synowie Małej Litwy, mamy w języku wiele germanizmów, ale umiemy odróżnić, co jest mową czystą, a co nieczystą. Język Žemaitė jest strasznie prymitywny. Ona nie jest sztuczna. Czytając Sviet. pracę albo jakieś inne dzisiejsze pismo, brzydzę się nowo utworzonymi bez żadnej potrzeby słowami, składnią itd. Muszę przyznać, że często nie rozumiem, co ci mężczyźni piszą: oKoTELVOL elio. Od Žemaitė i z pism Szanownego Pana uczę się naprawdę pisać po litewsku, tj. czysto i „ungekūnstelt”*, jak mówi Niemiec. Pisząc moją przedmowę do Mažvydasa 3, piszę tak, jak moja matka nauczyła mnie mówić po litewsku, a więc nieładnie, ale też nie w sposób przekręcony bez powodu. Umyślnie pisałem źle, następnym razem napiszę lepiej. : Mam nadzieję, że za 8 dni będę mógł przesłać Szanownemu Panu „Mažvydasa“. —Nadchodzące lato będę szukał w Wilnie i gdzie indziej starych litewskich pism. Mocno wierzę: znajdę! "Serdecznie zdrowia życzy Twój wielbiciel Jurgis Gerullis Kronprinzstrasse 15. 3 1 brak 2 jest ciemny 8 naturalnie, prosto A. S. DANE DO BIOGRAFII F. KURSAITISA 1. List ojca F. Kuršaitisa, Mikelisa, do J. Šnelera Sekine iiss W Dziale Rękopisów Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk (Fundusz Ludwika Rėzy, F 228—624) znajduje się list ojca wybitnego językoznawcy Małej Litwy Frydrycha K. Kuršaitisa (1806—1884- ), 206 RR PRT) 3 nauczyciela szkoły w Lenkviečiai, Mikelisa Kuršaitisa (17807—18..- .7), do pastora Johanna Šnelera. List został napisany 19 czerwca 1839 r. w Lenkviečiai (Lengwethen, obecnie centrum gminy Lunino w rejonie niemańskim) i wysłany wraz z konfirmantem Liutkusem do Gastas (Heinrichswalde, obecnie Sławsk). Wymieniane przez V. Biržiškę Seikviečiai (Aleksandrynas. Chicago, 1965. T. 3. S. 172) powstały wskutek błędnego odczytania miejsca napisania listu. Lenkvíčiai — wieś kościelna około 10 km na południe od Ragnety. Kościół zbudowano w latach 1732—1735, a po osiedleniu się salzburczyków w 1741 r. utworzono parafię (Hubatsch W. Geschichte der evangelischen Kirche Ostpreufiens, Gottingen, 1968. Bd. 2. S. 111). Jak podaje L. Rėza (Kurtzgefafiten Nachrichten von allen seit 1775 an den evangelischen Kirchen in Ostpreufien angestellten Predigern... Kénigsberg, 1834. S. 151), Sneleris (Johann Schneller, ur. 1786) został wyświęcony w 1824 r.; początkowo pełnił posługę duszpasterską w Lenkvíčiai, później w Gastach, gdzie, jak się wydaje, do jego obowiązków należał również nadzór nad szkołami parafialnymi. List składa się z adresu i trzech stron (format 34,5 cm X 20 cm) tekstu, napisanego gotycką kursywą, drobnym, dość niestarannym pismem. Papier listu jest znacznie zawilgocony, atrament przesiąkł, wskutek czego tekst miejscami jest trudny do odczytania. W rozszyfrowaniu trudniejszych miejsc pomógł berliński językoznawca F. Hince (Hinze), któremu za to dziękuję. Z treści listu można wnioskować, że ksiądz Šneler niedawno wizytował szkołę M. Kuršaitisa, a teraz Kuršaitis niejako podsumowuje z własnej perspektywy wyniki wizyty i chce przypomnieć o swoich potrzebach. W liście Kuršaitis przedstawia swoją trudną sytuację materialną, podupadające zdrowie oraz trudności w nauczaniu. Z listu wynika także skromne wyposażenie szkoły w różne pomoce naukowe. Oto Kuršaitis pokornie prosi o pośrednictwo w oprawieniu litewskiej Biblii, prosi o większą, wygodniejszą mapę. Z biografii syna M. Kuršaitisa, językoznawcy Frydrycha Kuršaitisa, wiemy, że studia na uniwersytecie w Królewcu rozpoczął nie całkiem młodo: przed studiami był pomocnikiem ojca w szkole, nauczał w okolicznych szkołach początkowych. A po wstąpieniu na uniwersytet w 1836 r (a więc mając dwadzieścia osiem lat), musiał „odłożyć na bok swoją naukę na dwa lata” (zob. T u m elis J. Autobiografia Frydrycha Kuršaitisa // Ludzie i język. V., 1977. S. 144). List M. Kuršaitisa nieco wyjaśnia ten okres młodości Frydrycha. Syn, student królewiecki, który musiał przerwać naukę: przez około pół roku chorował, a później, za radą lekarza, podróżował. Ponadto w tym czasie został przez złodziei znacznie ograbiony. List jest jednym z pierwszych zachowanych pisemnych dokumentów dynastii Kuršaitisów. Jest on znaczący przede wszystkim jako prawdopodobnie jedyny epistolarny tekst Michela Kurszata, dostarczający autentycznych materiałów na temat realiów szkolnych Małej Litwy w pierwszej połowie XIX wieku, zachowujący bezpośrednie dane o profesorze Fryderyku Kurszacie. Pod względem treści list ten pięknie uzupełnia także biografię innych językoznawców z rodziny Kurszatów (zob. Kaunas D. Kelios pastabos kalbininkų Kuršaičių biografijai //Mūsų kalba. V., 1983. Nr. 1. P. 50—53). Przedstawiamy przekład listu z języka niemieckiego na język litewski. 207 [Adres] | Jego Przewielebności Panu księdzu Sznelero[wi] w Heinrichswalde przez konfirm(anta)* Liutkusa [s. 1] Lenkviečiai, 19 czerwca 1839 roku Jego Przewielebność Dziś przez krótki czas zapomniałem najpokorniej prosić Jego Przewielebność 1. Od dawna konieczne jest oprawienie litewskiej Biblii szkolnej, zanim całkowicie się nie rozpadnie. Muszę jej używać codziennie do nauki, ponieważ mamy ją tylko do czytania, gdyż w szkole nie ma żadnej zamykanej szafy na książki; a ten osobliwy litewski Testament i historia biblijna zostały skradzione ze szkoły; proszę łaskawie pozwolić mi oprawić Biblię na koszt kasy szkolnej. 2. Podczas nauki pisania, zwłaszcza kaligrafii, moje pismo mi się nie podoba, a sama ręka, podobnie jak moje oczy, się zestarzała — już niczego nie mogę poprawić. AS proszę: zużyte tabliczki z zasadami pisowni najpokorniej przysłać na koszt szkoły. Także z trudem przychodzi mi nauczanie geografii moimi starymi oczami, ponieważ format arkuszy na mapach jest dla mnie zbyt mały, dlatego również życzę sobie [p-2] dużej mapy. 3. Ponieważ przez całą zimę cierpiałem na bóle stawów, a potem aż do Zielonych Świątek: chorowałem na żółtaczkę, dlatego potrzebuję bardzo dużych wysiłków, aby należycie prowadzić szkołę. To jest najważniejszy powód, dla którego wstałem z łóżka; wraz z moimi uczniami dopiero zaczynam naukę. Dlatego bardzo uniżenie proszę: przyznać mi tutaj środki. Ponieważ na swoim stanowisku również nigdy nie byłem leniuchem i swoje skromne wiadomości oraz siły z największą gorliwością wykorzystywałem, ponadto ponieważ moje skromne dochody nie wystarczają mi na utrzymanie, a przygotowanie do lekcji również wymaga wiele czasu, muszę opuścić (zadania dydaktyczne) | Waszą Dostojność najpokorniej proszę: wstawić się za mną, abym otrzymał do mojej małej pensji dodatek, który już dawno był mi obiecany i którego dotąd oczekiwałem, ponieważ muszę jeszcze pomagać swoim dzieciom, które przy moich skromnych dochodach niemało kosztują, a ja także chcę żyć. 4. Chcę również Waszej Dostojności opisać sytuację mojego syna, studenta królewieckiego}. Przez jakiś czas, około pół roku, niedomagał, lekarz poradził mu [0.3] | * W nawiasach zapisano skrócone słowa odtworzone przez tłumacza lub 1 słowa wstawione dla jasności. 208 = 3 i f trochę podróżować, jeździł po Elbląg, Prusy Holandię ir gdzie ir indziej, po powrocie z podróży znalazł swoją szafę na ubrania i łóżko puste, ubrania, bieliznę i pościel skradzione. 5. U mnie Otrzyma Pan (Pańskie) zapomniane książki su doręczyciel (listu). Su Z głębokim szacunkiem pozostaję najpokorniejszym sługą Waszej Dostojności, Kuršaitis 2, O. List Vitulskiego F. Wiadomości o młodości Kuršaitisa dostarcza również list Otona Vitulskiego (Otto Witulski) do przyszłego językoznawcy. Jest to odpowiedź Vitulskiego dla 1830 m. Kuršaitisa, napisana w listopadzie 25 d. O samym Vitulskim wiadomo bardzo niewiele. Pochodził z Gumbinnen, do Prus Holandii przybył w 1794 r., a więc 36 lat temu, i był zarządcą majątku Kalthof (Adlig-Kalthof) w powiecie Pruska Holandia. Z listu wynika, że nie uległ germanizacji („ja, stary Litwin, z natury kocham ludzi swojej ziemi”). Uważa siebie za starego („Wybaczy mi Pan, staremu człowiekowi”). Nie wiadomo, kiedy zmarł: Kuršaitis w autobiografii napisanej w 1845 r. mówi o Vitulskim jako o „już nieżyjącym”. V. Biržiška pisze Wittalskis (zob. Aleksandrynas. Chicago, 1965, T. 3. S. 172), lecz nie wspomina o samym liście wśród dokumentów Kuršaitisa. —Jesienią 1830 r. Vitulskis spotkał w Braniewie Fryderyka (przebywającego tam, jak się wydaje, w celach podróży zalecanej przez lekarzy, o której mowa w liście ojca) i przywiózł go do Królewca. Ich znajomość była przypadkowa, lecz dla Kuršaitisa miała znaczenie. Vitulskis, będąc opiekunem szkoły, zarekomendował Kuršaitisa i w 1831 r. zaprosił go jako samodzielnego nauczyciela szkoły w Kalthofie; Kuršaitis uczył również dzieci samego Vitulskiego (zob. szerzej „Ludzie i język”, S. 143). Pracując jako nauczyciel w Kalthofie, Kuršaitis otrzymywał lepsze wynagrodzenie niż w poprzednich miejscach i mógł zaoszczędzić na dalszą naukę. | List Vitulskiego wydrukowano w „Tilžės keleivis” z 1889 r., nr 7, s. 141—142. Dziękuję J. Tumelisowi, że zaproponował jego opublikowanie. Mój Panie! Pański list z dnia 3. [z. M. efu gawes ir fu Džiaug/- mu per/kaitęs. że bardzo mnie Pan chwali za to, że zabrałem Pana ze sobą z Braniewa aż do Królewca, to takie pochwały dla mnie jako Przyjaciela Ludzi wydają się bezpodstawne, ponieważ myślę, że jestem winien temu, iż będąc człowiekiem, dla swego przyjaciela — nawet gdyby go nie znał — mogę być pożyteczny, nie dręcząc samego siebie; tylko dlatego ucieszyłem się albo Pański list sprawił mi radość, że dzięki niemu dowiedziałem się, za kogo Pan mnie uważał. 209 „Teraz, mój najdroższy fias Panie! na mu fu Podróże Wy udajecie, że mnie kochacie 4 Pruskiemu władcy Miejsce otrzymać, ponieważ Litwy, albo mówiąc dokładniej, władcy Gąbin, tak działa to mi Nlyjat nefulaukfe. Tumi Ju fy Welyjimams priefzais ateidams, afz Jums pri ka fiulyti noriu, kad o Jums tai patiks, tai [zis mano Prifiulyms Jus Cziefe 4 Nedeliu gales i „Oberland” albo najprawdziwszy i Przez wschodniopruską Walfcziu [tatyti. Jeśli Jeżeli to Ci się podoba, to my obaj w jednym Dware gywentumbim ir beweik teip Kruwoj jak „nu“ Braunsbergio i Podróżując do Królewca. — Mu fu Szuiles Nauczyciel już Meijo Mene [yj umarły jest, nieodpowiednio emu Człowiekowi Wieta paduti ne noredams a fz — Szuiles Patron budams — ta dalyką nutiefau ir dawiau Waikus per koki jauną Zmogu tam Tarpe pamokinti. Iki [zios Dienos dar nei wieną i Jz¢ Szuilę efu ne pawadinęs, dabar — Jus pazines — Jus efu ifz fi /kyręs; togidel afz fztraukimą I ifz to, kas [ziczion Mokitojis gaun, priglaudziu. Toktai Mokitojis tur gauti, jei o ir Dangus fugriutu, tikt n’ifzfigafkit, kad 4 Dwarai prie mu fu Szuil-Draugy [tes priklau fo, buk Jus per Pagalbininka laikytis ture fit. Mówię nie! Jest ich więcej 40 Szuiloku Raiftufe, o Pufe tuju Szuilėje. To jest Kumecziu Kudikei, ale jest ir Dwaro Apturetoju Kudikei, kame pareis ant Ju fu Pamokinimo ir Dwaro Apturetoju Mi liu, delto nieko galiu pazadeti. ne Ale Jus faket, kad ir lotynifzkoj W mowie możecie nauczyć gruntowno ie, tylko szczególnie mnie Syn i Rudolfowi byłoby dobrze, który Holendra Mnie [cię Szuilę odwiedza. To, jak sądzisz, ir afz ze Zaraz powinienem wam pomóc, o obiecuję Wam najpierw wi fo to, że, jeśli moje Dzieci w moim szczególnym nauczaniu Jeśli Je chcecie nauczyć w domu, Ju fu wszystkich Waszych, których otrzymujecie, na końcu być Pieniędzmi ir uczynić przy moim Przy stole jeść, dopóki nie będziecie ir jedli jednej mojej Dzieci swoje W nauczaniu mieć. Także moje Domu fe ir uz Wy będziecie [mówiono. ] Teraz, moje Panie, ap ufajcie dobrze, ale at róbcie, jak możecie [to, bo może być, że Władza prosi, aby Nauczyciela nazwalibyście. Ksiądz oraz Biskup już Wam przyjacielskie Myśli są, tylko jeszcze musicie mi [zitus Atte [tus parfiufti 1 / Urodzenia Attefta 2/ gdzie Jus pamokiti efat 3/-kur Jus pirm to Byliście nauczycielami ir 4/ jak długo Byliście moimi pomocnymi Nauczycielami. Takich Atte [tus Władza mnie nu wypytałaby, ponieważ az Wy z innego Prowinco pawadines efu. Dabar, moja miłość Gdzie [zati, róbcie, co ka chcecie, Przyjaciela we mnie znaleźliście, Pan Bóg jest nasz [uwedes, afz Wam [zita Przypływ mogę zrobić, na [zitos Miejsca ne możecie przepaśo ć, żeby ir Paczę su 6 Dzieci. macie. Dalej piszcie do mnie, Wy ar ir Muzykę wypróbować możecie, bo my [ziczion daugiaus Baznycziu turim uz Wejmalunius, koktai Lietuwoj antraip yra, taigi kad ant Wargonu zai [ti mokat, Jus ant [zitos Szuil-Wiwtos gerą Organifto — Możecie czekać. Afz fens Litwinowie będąc kocham Jawo = Ziemi Ludzie, ponieważ już nu Meto 1794 i [zita Kampa e fu parejes, tiek Meiles, kiek priefz fawo Zemes Zmones turiu, [aw [zitame Kampe ofa Jufipelngs. Jeszcze raz, mój drogi Gdzie [zati, przekonać, to moje ne Rzeczy, omówcie wszystko według Waszego Dymu ir ifzfi/kirkit, co Wam lepiej tutaj. Jeśli moje Zodziams ne wieryjat, tai pafiziurekit [zifze pridetaji Znak nu tego, co Nauczyciel tutaj otrzymuje; to Nauczyciel przy mu fu otrzymać ma, o aby jak — 210 | już powiedziałem — ir Niebo fugrius. Jus man fenam Człowiekowi atlei /ite, że już Jawo Kończę Grometą, ponieważ Zegorius mu fia moje 10, Moje oczy o filpnos Nami [zkei idzie spać. Togidel fawo miłemu Gdzie [zacziui dzień dobry W nocy daję, prawie o czekając na nu jo At polecenie, niefrankieruto, co byłoby ar jo ar nie, afz Jawo Lietuwininkui tikt prilinkęs palieku, wadinus ir paduta fis jo Sługa. Kalthof przy Pr. Holland, 25. Nowemb. 1830. ; Wittul [ki. . Przygotował Wincenty DRUTWINAS 211