Dėl Zietelos šnektos priklausomybės ir kilmės

PYTANIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXVI (1996) JĘZYK LITEWSKI: BADACZE I BADANIA Aloyzas VIDUGIRIS O PRZYNALEŻNOŚCI I POCHODZENIU GWARY ZIETELSKIEJ Gwary zietelskiej (darnoso, Il3arnasa, 3aetena, 3eueno, |. Zdzigciol) jest chyba najbardziej tajemniczą ze wszystkich dotychczas znanych gwar języka litewskiego. Nie pokrywa się ona z żadną współczesną gwarą ani dialektem języka litewskiego. W sprawie gwary zietelskiej i jej pochodzenia wyrażano różne opinie. Większości z nich jednak brakuje uzasadnienia. Celem niniejszej pracy jest dokładniejsza analiza stosunków gwary zietelskiej z innymi dialektami języka litewskiego, przedstawienie większej liczby autentycznych danych gwary zietelskiej oraz sformułowanie kilku hipotez. Ze wszystkich peryferyjnych dialektów litewskich gwara zietelska jest najbardziej wysunięta na południe. Od granicy państwa litewskiego dzieli ją ponad 100 km, około 20 km za Niemnem, w połowie drogi między Lidą a Słonimem, nad rzeką Zietelą (lewym dopływem Maūčėdies (Maūčadies)). Gwarą zietelską interesowało się i badało ją wielu językoznawców różnych narodowości: E. Volteris, J. Rozwadowski, K. Būga, P. Arumaa, J. Gerulis, Chr. Stangas, E. Fraenkel, J. Balčikonis, J. Senkus, T. Sudnik, A. Nepokupnas i in. Do czasów II wojny światowej bodaj najwięcej materiału o gwarze dziatelskiej zgromadził jeden z najwybitniejszych ówczesnych litewskich i niemieckich bałtystów oraz dialektologów Jurgis Gerulis (G. Gerullis). Gwarom dziatelskiej i lazūńskiej poświęcił on szczególną uwagę. Dwukrotnie przybywał do obu tych gwar. Po raz pierwszy J. Gerulis przyjechał do Dziatłowa w 1928 lub 1929 r., jednak wówczas z powodu przeszkód stawianych przez ówczesne władze polskie przebywał tam zaledwie trzy dni (policja polska wyrzuciła go ze wsi Zasiecie, ponieważ nie miał wszystkich wymaganych dokumentów i zezwoleń). Po raz drugi przybył ze swoim asystentem, norweskim bałtystą Chr. Stangiem w 1930 r. i przebywał tam prawie półtora miesiąca (od połowy sierpnia do końca września). Opiekował się nimi były. Nauczycielka wsi Zasecie Kotryna Žukelytė-- Juodienė. Niestety, podczas wojny cały zebrany materiał zaginął wraz z językoznawcą. Zachowały się jedynie nieliczne kartki ze słowami zapisanymi przez J. Gerulisa dla Wielkiego słownika języka litewskiego. Prof. J. Gerulis swoją reprezentacyjnością, szybką orientacją, bystrym umysłem i dowcipem wywarł na wielu głębokie wrażenie. Ponadto imponował mieszkańcom Zieteli tym, że nocował wyłącznie w ogrodzie, w śpiworze (ponieważ wewnątrz chaty pchły dotkliwie gryzły). Za poświęcony czas hojnie wynagradzał informatorów. Nauczycielka K. Žukelytė-- Juodienė stale powtarzała, że „dialektu Zieteli nikt nie zbadał tak dobrze jak profesor Gerulis”. W okolicach Zieteli, wspólnie z J. Gerulisem, zebrany przez siebie materiał — krótki opis fonetyki i morfologii gwary wsi Zasecie — opublikował w 1958 r. Chr. Stangas (Stang 1958: 171—201). Prawdopodobnie nie bez wpływu J. Gerulisa, ze względu na | palatalizację, gwara zietełska uważana jest za izolowaną i najbardziej oddaloną od innych wschodnich gwar litewskich. Jednak ze względu na wymowę samogłosek nosowych 3, ¢ oraz dyftongów an, en nie jest ona ściśle wschodnia i wyróżnia się spośród innych gwar Wileńszczyzny (Stang 1958: 173). * Do Lazunów J. Gerulis wraz z Chr. Stangiem przybył z Gierwieciszek (DW 1930:176) 127 W istocie gwara litewska Zietelas nie pokrywa się obecnie w całości z żadną istniejącą gwarą języka litewskiego. Jak gdyby składała się z różnych gwar języka litewskiego — pod względem jednych cech bardziej zbliża się do wschodnich gwar wyżowych, wileńskich, pod względem innych — do najbliższych sąsiadów, gwar południowych wyżowych, pod względem jeszcze innych — do południowych gwar zachodnich wyżowych (kaunaskich) i innych. Najczęściej poszczególne cechy pod względem zasięgu lub obszaru zajmowanego przez dane zjawisko obejmują kilka podgwar albo tylko jakąś ich część. Dlatego przed rozpoczęciem podziału poszczególnych cech gwary Zietelańskiej według ich różnego rozpowszechnienia należy najpierw powiedzieć, że pod wieloma wspólnymi cechami, podobnie jak inne dialekty, także gwara Zietelańska pokrywa się z | głównymi dialektami języka litewskiego i nie różni się od nich. Gwara Zietelańska ma ten sam zasób głosek, w większości te same ir modele słowotwórcze i fleksyjne, a także znaczną część tej samej leksyki i składni. I. Najpierw należy omówić stosunki gwary Zietelańskiej z innymi dialektami języka litewskiego. Poszczególne cechy gwary Zietelańskiej porównuje się kolejno z takimi samymi cechami dialektów wschodnio-, południowoi zachodniolitewskich, zgodnie z obszarami ich rozpowszechnienia. Do zlokalizowania zjawisk wspólnych gwarze Zietelańskiej i porównywanym gwarom wykorzystuje się dane z zakresu fonetyki (LKAS IT), morfologii (LKA III) i leksyki (LKA I) „Atlasu języka litewskiego” (dalej — LKA). 1 1. Gwara Zietelańska zbliża się do południowo-wschodnich dialektów języka litewskiego (tj. do dialektów południowoi wschodniolitewskich albo tylko do pewnej ich części) pod względem następujących cech fonetycznych "cznych: a) zamiast samogłoski e w nagłosie wymawia się a, np. aglėveglėj atkit~ etkit(e), dZeras~ézeras, azi~ezia (por. LKA II 26—28, mapa nr 9, 10); b) po stwardniałego I zmienia się jakość samogłosek typu e, tzn. zamiast e, ė wymawia się a, €, np. lakia~lekia, ldidZia~IéidZia, sdulte~sdule, sdulg~saule, ole~ zolé (por. LKA II 33—35, 48—50, zemél. Nr. 15, 16, 31, 32); c) zachowuje się niezróżnicowany przyimek i przedrostek in „{”, np. in latkg~j laūką, in rūdenį = į rudenj, in turgyu~j turgų, in(t)dugo, inbego, inlifido (por. LKA II 68—69, Zemél.-Nr. 53, 54); d) niemające rzeczowników liczby mnogiej o temacie afrykatowym € dopełniacz batiy~ bičių, mergytiy- ~mergyciy oraz czasownika rdzeniowego e w czasie przeszłym prostym, 1. os. l. poj.: jėdiauvėdžiau, metiati~- meciai (por. LKA II 95—96 mapa nr 80); e) zachowuje się formę lp. czasowników czasu przyszłego 1 i 2 a form dawny akcent końcówki, np. aisūrmetsit, aisi~eisi, nesu~nesiu, ponieważ (por. LKA II 177, mapa nr 108); f) akcentowanie rzeczowników z przyrostkiem -ėja według trzeciego wzorca akcentowego, np. audėja, pjovėja (por. LKA II 128—129 mapa nr 110); morfologii: a) zamiast używanych form rzeczowników o rdzeniu 40 w miejscu rdzenia 120, np. jduéias „byk”, mėdžias „drzewo” (por. LKA III 23—24, mapa nr 2, 3); b) zamiast akcentowania barytonicznego rzeczowników tego rdzenia używane są oksytony, np. sprindis, žvirblijs (por. LK/ III 24, 26, mapa nr 5, 8); c) w liczbie pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego końcówka celownika „(iju (lit. -ui), np. drkliu „koniowi”, piemeniu „pasterzowi”, žmog „człowiekowi” (por. LKA III 40—43, mapa nr 36, 39); d) używanie form miejscownika wewnętrznego kierunkowego, ilatywu, np. tana laukan „na to pole”, pirkios laukiiosna, tvdrtuosnan (por. LKA III 54—55, mapa nr 48); e) mianownik zaimków osobowych anas, -a, dnys, -os „on, ona, oni, one”. Używane są pewne jednakowe słowa (leksemy) lub ich warianty: 128 mr ]} } nalunaar? nope. Need valid JSON typo trailing. need output clean. ‘lit.’ perhaps bk. = bendrinėje kalboje, Polish a) akėčia „narzędzie do spulchniania ziemi, brona” (por. LKA I 107—108, mapa nr 47); b) apušėvepušė „osika” (por. LKA I 165—166, mapa nr 92); c) brauktuvė „narzędzie do międlenia lnu, międlica” (por. LKA I 122, mapa nr 59); d) dalgė „narzędzie do koszenia zbóż lub trawy, kosa” (por. LKA I 111, mapa nr 50); e) niekočia „wydłużone, drążone naczynie, dzieża” (por. LKA I 67—68, mapa nr 21); f) pirkia „chłopski dom mieszkalny, chata” (por. LKA I 34, mapa nr Nr. 2) ir kt. 2. Nie odnotowano cech łączących gwarę Zieteli wyłącznie z gwarą wileńską wschodnich Auksztotów (lecz różniących ją od Auksztotów południowych). Istnieją tylko cechy morfologiczne. Jednakże z punktu widzenia diachronicznego są to w większości archaizmy, niegdyś, jak wskazują dawne pisma, szeroko używane: a) formy trybu przypuszczającego z partykułami, które utraciły znaczenie morfologiczne, z postpozycjami -be, np. būčiabe, neščiobe, butybe, sukcidbés. W gwarze Zieteli spółgłoska tych partykuł uległa ubezdźwięcznieniu, np. būčiap, dirpčiap, aičiapė, sūkčiapės, sūktųsipės. Gierwęcianie zamiast partykuły b(p) mają k: būčiak, nuveičiak, aityk. sūkčiakės (por. LKA III 107—108, 111—112, mapa nr 103, 104, 107); b) wyłącznie w peryferyjnych gwarach litewskich (w Dieveniškės, Gervėčiai; Lazūnai i Zietela) zachowały się cztery przypadki lokalne, z których najbardziej zanikającą formą jest — miejscownik teraźniejszy oddalenia, adessyw, np. arkliep, bėrnipi, manip, mūsip, kdrveip, vištaip, oraz miejscownik oddalenia kierunkowy, allatyw, np. arkliép, josp, musump, namdp (por. LKA III 55—56, mapa nr 48); c) z Litwy Wschodniej tylko w gwarach Zieteli i Lazūnów używana jest atematyczna forma 3. os. czasu teraźniejszego czasownika ait lub atti „idzie” (por. LKA III 89—90, mapa nr 87). Jednak i ta zbieżność nie jest istotna, ponieważ tę formę mieli Litwini z Małej Litwy, a zachodni Żmudzini na jej podstawie utworzyli cały paradygmat. Ogólnie gwary Lazūnów i Zieteli łączy niemało innych zbieżności, np. zamiast būva lub būna używana jest forma būsta (por. LKA III 91, mapa nr 84); zamiast gūja—gūsta (por. LKA III 91—91, mapa nr 88); giema, obok zietelskiego giesti „śpiewa” (por. LKA III 88—89, mapa nr 85); deminutywy z przyrostkiem -ūtas, -(1)a, np., Lazūny mergutd, mergūtos, Zietela kiškūtas, mergucios, vaikūtas; słowo Zdisti, ZdidZia, žaidė 1. grać na instrumentach muzycznych 2. grać (w karty, w szachy), 3. szaleć, hasać itp. 3. Z gwarami południowymi i południowo-zachodnimi Litwy właściwej lub z pewnymi ich częściami gwarę Zieteli łączy kilka cech: z fonetyki — zachowywane są pełne dwugłoski mieszane am, an, em, en, np., karūpas, langas, penkt, sémt (por. LKA II 83—88, mapa Nr. 68—71); z morfologii— a) używanie formy czasu przyszłego liczby pojedynczej czasowników atematycznych, np., būsu 1 a. „būsiu“, aisū „eisiu“, sakysu „sakysiu“ (plg. LKA III žemėl. 104, Nr. 102); b) tariamosios nuosakos vns. 2 a. formy su końcówką „dzukijską” -ai, np. būtai, sakyjtai, sūktai, alsuktdi, tylko sporadycznie būtum, butumei (por. LKA mapa III 108—109, Nr. 105); c) sufiks šu zdrobnień -ukas, np. arklūkas, bernūkas, grūdukas, sporadycznie berniūkas (por. LKA III mapa 130—131, nr 116); d) sufiks ta czasowników su uogólniających -yti daryba, np. augyti, kabyti, ljgyti, skūbyti 129 (por. rozpowszechnienie tego derywatu w LKA III 151, mapa nr 142); z leksyki— a) kiémas "plac przy budynku mieszkalnym” (por. LKA I 45, mapa nr 9); b) klonis "wydłużone obniżenie terenu, dolina" (por. LKA I 178—179, mapa nr 103); c) vežimas "pojazd konny, koła" (por. LKA I 89—90, mapa nr 34). 4. Jest więcej takich cech, dzięki którym gwara zietelska oddziela się od gwar wschodnioi południowo-wschodnioaukštaitskich, a pokrywa się z południowymi podgwarami zachodnioaukštaitskimi, zarówno z tak zwanymi kauniškiai, jak i z gwarami byłych bałtosermackich i striukių Małej Litwy. Spośród takich wspólności należy wymienić kilka: Istotne są wspólności fonetyczne: a) zachowują się niezmienione skrócone końcowe samogłoski akūtowe a (<*ą<*dan), e (<*¢<*én- ), np. w liczbie pojedynczej rzeczowników zakończonych na a, ia i € po uprzysłówkowieniu formy narzędnika —basamenéia "basnirčia", nakčia, pakluone, tada (por. LKA II 23—24, 35—36, mapa nr 5, 17) oraz rzeczowników tematów na 0 w l. poj. w formach miejscownika (inessivu) —kelė "w drodze, w podróży- ", klūone, tvarte (por. LKA II 35, mapa nr 17), b) zwykle zachowują się niezmienione nosówki rdzenia i końcówki z intonacją rosnącą ¢, ¢ (<*an, * en), np. grąžtas, grąžtėlis, tėsa "kontynuuje", tasidtis, tą karvę, ranką, pripūvę (por. LKA II 61—67, mapa nr 44—51). Tylko nosówce z intonacją rosnącą ¢ w większości odpowiada dyftong -az, podobnie jak w gwarach Małej Litwy, rzadziej w gwarach kowieńskich, np. geldistuvas "ostrzałka", pageldisk "naostrz", kaisngs "kąsek", kdisnį "kąsek", inkdisk "ugryź" (Gerullis, Stang 1933: 9,11) oraz być może rzeczowników tematów na a, ia i e w l. poj. formy narzędnika sa baltdi rankdi, sa didelai karvei. Dokładnie tak samo jak u południowych zachodnich Auksztotów, kowieńscy wymawiają słowo drzuolas (por. LKA II 61—62, mapa nr 44); c) pierwszy składnik akcentowanych dwugłosek mieszanych z intonacją rosnącą £, u + I, m, n, r nie ulega wydłużeniu, np. dirba, kulsim, pilnas, stūmti (por. LKA II 38—39, mapa nr 20); d) w 3 os. czasu przyszłego czasowników wtórnych tematów na a z przyrostkiem -ytt y w końcówkach nie ulega skróceniu, np. daris, prasys, sakis (por. LKA II 60—61, mapa nr 42); e) zieteliškiai, podobnie jak zachodni Auksztoci, nie mazurzą, tzn. mówi się np. dudžia, jaučiai, nakčia || nakčiai, dvi, marti, pati (por. LKA II 93—97, mapa nr 80); f) spółgłoskę t w skróconym bezokoliczniku zawsze wymawia się twardo, np. dirbt, nėšt, pjdut (K. Būga po tym t pisał nawet rosyjski znak twardości s —buts, sakyts, siuts (por. LKA II 106—107, mapa nr 90). Z morfologii warto wspomnieć o używaniu czasowników momentalnych z przyrostkiem -telėti, np. diktelėti, bachteléti „pokštelėti”, žviltelėti „žvilgtelėti” (por. LKA III 152, mapa nr 143): u południowych Auksztotów występuje tylko -terėti lub -terti. Od południowych Auksztotów gwarę zietelską oddzielają, a do zachodnich Auksztotów i niekiedy innych gwar zbliżają ją także poszczególne słowa (leksyka): girid „miejsce porośnięte drzewami, każdy las” (por. LKA I 191—192, mapa nr 113), vedega „siekiera o zakrzywionym ostrzu do wyciosywania koryt i dzież” (por. LKA I 87, mapa nr 33), a także różne inne słowa, których rozpowszechnienie nie było badane, np. kartis „długi, cienki, oczyszczony z gałęzi pień drzewa”: u południowych Auksztotów šatra; mėlžti „wyciskając strzyki, uzyskiwać mleko z wymienia- ”: u południowych i wschodnich Auksztotów wileńskich Ididyti; mulkti „ryti“ (słowo z gwar Małej Litwy) itp. 130 5. Cech łączących gwarę Zieteli wyłącznie z południowymi gwarami auksztockimi jest niewiele. Spośród zbieżności fonetycznych południowych gwar wyżajno- -litewskich i gwary Zieteli można wskazać dość szeroko występującą wymowę samogłoski e wydłużonej wskutek akcentu we wszystkich sylabach, niezależnie od budowy następującej po niej sylaby, np. dest „deda”, gert, geria, kėlia, nėėša, paérnesé, sudčias, vaikėlis, veda. J. Rozwadowski transkrybuje: 'a: d'dga, šilt'ūlis. Prawdopodobnie wskutek kontaktów z Auksztotami południowymi lub wschodnimi niektórzy przedstawiciele gwary zienckiej zamiast samogłosek nosowych ¢, ¢ używali 4, Ųų, np. ištįst, prispeji „dojrzałe”, ti~te „tam”, tusyi~tasit, albo wstawiali dz, np. ciesa~tiesa, ciondik~ éiondik, dzieska~- dieska (sł. „duży drewniany pojemnik na chleb”), skatdzia- ~skaudzia zamiast skaūst, skaūsti „boli” itp. Z morfologii wspólną cechą Zieteli, nektajów i wysokich Litwinów jest końcówka form liczby mnogiej miejscownika, inessivu -sa, np. juosa, klūonuosa, namuosda, savosa pirkiosa, vienuosa marškiniuosa (por. LKA III 72—73, mapa nr 67), z leksyki — niektóre słowa lub ich formy, np. dirgéle „pokrzywa” (por. LKA I 167—168, mapa nr 94), priemnė „kamizelka” (por. LKA I 38, mapa. Nr. 5) ir itp. 6. Nemałą pokusą stanowi wiązanie gwary z Zieteli z tak zwanym przed-dzūkalnym obszarem (według dawnej klasyfikacji dialektów z południową częścią środkowych gwar auksztockich w okolicach Birštonasu, Jieznu, Stakliszek). Okolice te wchodzą w ! obszar palatalizacji, który przecinają niektóre izofony zwężenia samogłosek nosowych 4, ę, obejmuje wspomniane formy bez afrykat (bitių, dudiau), używane są zdrobnienia z przyrostkiem -utas (kiškūtas, vaikūtas) itd. Jednak cały problem polega na tym, że gwary z Zieteli, ze względu na różnorodność swoich zjawisk, nie da się wtłoczyć wyłącznie w obszar przed-dzūkalny. 7. Gwara z Zieteli w niektórych swoich zjawiskach nie ogranicza się niekiedy także do wszystkich omówionych gwar. Na przykład z północnymi gwarami języka litewskiego każe wiązać gwarę z Zieteli wydłużająca się samogłoska e w stopniu wyższym: brangėsnis, gardasnis, mazasnis. Inne cechy, na przykład forma 3. os. czasu przeszłego prostego bit, biti „było”, a także używanie przyimka i przedrostka sa zamiast su, każą zwrócić uwagę na już wymarłe litewskie gwary Małej Litwy. Wszystkie wymienione tutaj zestawienia i porównania cech gwary z Zieteli oraz głównych dialektów języka litewskiego są oczywiście względne. Wiele porównywanych zjawisk dzieli, bez wątpienia, ogromny dystans czasowy. W ciągu wielu lat czy stuleci zasięgi tych cech mogły się znacznie zmienić, izofony czy izoglosy rozdzielające lub łączące te zjawiska mogły się znacznie przesunąć w jedną albo drugą stronę, mogły też pojawić się innowacje. Nowych zjawisk, zwłaszcza zapożyczeń, nie brakuje także w gwarze z Zieteli. Jednak obok nich zachowało się niemało zakonserwowanych i starych zjawisk, których w głównych dialektach języka litewskiego w wielu miejscach już nie ma. v Z zestawienia bardziej charakterystycznych cech gwary z Zieteli z odpowiadającymi im zjawiskami gwar wschodnio-dzukackich i zachodnioaukštaitskich wynika, że gwara z Zieteli jest swoista i w pełni nie pokrywa się z żadnym dialektem języka litewskiego. W gwarze z Zieteli, podobnie jak w najbliższych gwarach południowodzukackich, jak gdyby zlały się dwie różne warstwy lub nurty: wschodnich (południowych) aukštaitskich i zachodnich aukštaitskich. Przy porównywaniu gwary z Zieteli z gwarami południowodzukackimi różnica polega na tym, że na gwarę południowodzukacką nałożyła się dość gruba warstwa dialektu wschodnioaukštaitskiego, a 131 W gwarze zitełskiej nadal dominuje podstawa dialektu zachodnioauksztockiego. Świadczy to o tym, że w procesie kształtowania się gwary zitełskiej jej związki z Auksztotą południową były ograniczone. II. Znacznie bardziej złożona jest kwestia pochodzenia Zitełan. Do tej pory w większości podtrzymywano pogląd, że Zietela jest gwarą wychodźców z Prus, która od XIII zachowała się a. w otoczeniu słowiańskim. Do ukształtowania się takiego poglądu przyczynił się zapis powstały około1276 roku m. w Latopisie Ipatijewskim, że Trajden, przyjąwszy Prusów, którzy uciekli z niewoli niemieckiej, jedną część osiedlił ir jų w o Grodnie, drugą w Słonimiu (PSRL II:874). Niektórzy uczeni uważali, że Prusowie osiedlili się w Zieteli (Keppen 1927: 39; Volter 1912: 151—160), inni — Sūduwianie (Jaćwingowie) (Kamiński 1953: 63; Otrembskij 1961: 7—8). Pierwszy badacz gwary Zieteli E. Volter wskazał ir więcej fragmentów iš Kroniki Dusburga, w których wspomina się o mieszkańcach obszarów Pagudė i Barty, którzy uciekli po stłumieniu powstania Prusów į Zarządzany przez Litwę obwód grodzieński. Jako pierwszy wskazał kilka swoistych cech gwary z Zieteli, przypominających Bałtów zachodnich (Volter1912: 152—160). Oczywiście nie można wykluczyć przypuszczenia, że w okolicach Zieteli osiedlili się uchodźcy z Prus, Sūduwów. ar Może tylko zbyt bezkrytycznie te wzmianki kronikarskie są przyjmowane przez uczonych jako gotowa odpowiedź į na pytanie, iš skąd w okolicach Zieteli pojawili się Litwini. Nikt nie stawiał pytania, jak į zachodni Bałtowie, którzy znaleźli się w środowisku słowiańskim, mogli ulec lituanizacji. Jak gdyby wystarczało tylko jedno imienia litewskiego księcia Trojdena. Z drugiej strony nie można zaprzeczyć, że na tych przybyszów nie mogło nie mieć wpływu państwo litewskie, į którego częścią kraina ta stała się od połowy a. XIII wieku. Jednakże mając na uwadze to ówczesny aparat ir samorządowy administracyjny (co do którego, jeżeli w ogóle istniał, należy bardzo wątpić w jego litewskość) tak odizolowane przekształcenie Jaćwingów lub Prusów w Litwinów (zlitu-= wienie) trudno sobie wyobrazić. Iš w istocie zupełnie inaczej Do podjęcia kwestii pochodzenia Litwinów Zieteli skłania sama | System gwary Zieteli, jej relacje z innymi gwarami litewskimi oraz samo | położenie geograficzne. Pod względem geograficznym gwara Zieteli znajduje się na terenie dawstarożytnych ziem Sudowian (Jaćwingów, czyli Dainawów; odnośnie do ich nazw zob. Būga 1961: 126—130; Zajaczkowski 1940: 57—76), które wcześnie zaczęli kolonizować Słowianie wschodni i zachodni. Od strony południowo-wschodniej jedna po drugiej w XI w. wzniesiono tu wschodniosłowiańskie twierdze — Wołkowysk, Słonim, Zdzitów, Zasławl, Mińsk, Nowogródek, Grodno — iš z których pobierano daniny, głoszono chrześcijaństwo, asymilowano miejscową ludność. Iš Na ziemie į pruskich ir Sudowian od południowego zachodu zawzięcie wdzierali się Polacy. Nie mogąc samodzielnie przełamać oporu Prusów i Sudowian, w 1230 r. sprowadzili z Węgier na pomoc zakon krzyżacki (Dundulis 1968: 38). Specjalnie przeciwko Sudowianom w 1254 r. zawarto porozumienie księcia halicko-wołyńskiego, mazowieckiego ir Związek Zakonu Niemieckiego, który dążył do podzielenia między siebie zagarniętych ziem” (Tautavičius 1994: 4). Terytorium zamieszkiwane przez Suduwów stopniowo się zmniejszało. Na południu historycy wyróżniają trzy wyraźniejsze granice — Būgas, jego dopływ Narew” (Narvis), a wreszcie dopływ Narwi Bóbr (Tautavičius 1994: 6). Suduwowie w XIII w. (tuż przed ich wyniszczeniem) lokalizowani są na północ od Bobra i ko Luupių, między środkowym Niemnem ir puszczą Raminty (Nalepa 1964: 60; Ivinskis 1990: 43). Poza tymi granicami Sudawowie byli przeważnie tylko przesiedleńcami (Kamiriskil 1953: 63 t. ; Nalepa 1964: 11—60). Naszym zdaniem granice te były raczej polityczne niż rzeczywiste, etniczne. Na ziemiach skolonizowanych przez obcych niewątpliwie jeszcze przez długi czas pozosta132 wali zarówno Litwini, jak i Sudawowie oraz Prusowie. Czyż to nie z powodu zamieszkujących tu bałtyckich plemion i ich oporu górne południowe Nadniemie (rejony Wołkowyska, Słonima, Zdzitowa, Nowogródka i Grodna) nazwano Czarną Rusią?! Pamięć o zamieszkujących zachodnią część tego obszaru Sudawach przetrwała do połowy XIX w. (Gaučas 1974: 21—24). O zamieszkujących tu od dawna Sudawach świadczą również nazwy miejscowe. Oprócz znanych lewego dopływu górnego Bugu Kśna (od Kirsna, zob. V. Toporov 1959: 251—261) i złożeń z członem -da (Jaselda, Sokolda; Būga 1961, 601—602), należy jeszcze wymienić nazwy rzek —Zélva (lewy dopływ Niemna i miasto w obw. grodzieńskim), Zietela (lewy dopływ Maūčėdie, dawne jezioro i miasto, obecnie Diatłowo w obw. grodzieńskim), wsie —Dainava, Zasėčiai (okolice Zieteli). O długo trwającej bałtosłowiańskiej dwujęzyczności świadczy nazwa jeziora w rodzinnych stronach A. Mickiewicza Svitezj (lub Svitiazj), której dosłownie odpowiada sudowska nazwa jeziora w rejonie olickim Svaitingis (zestawienie A. Nepokupnego). Już samego pochodzenia tych hydronimów nie da się wyjaśnić przesiedleńcami zachodniobałtyjskimi. W południowej Litwie z powodu spółgłoski s zamiast š, jak się wydaje, archaiczna (sudowska jest nazwa rzeki Visinčia (prawy dopływ Šalčii w rejonie solecznickim), por. Vaistetis (jez. w rejonie trockim), Veisiéjis (jez. w rejonie łoździejskim) i Viešintas (jez. w rejonie oniksztyńskim), Viešinta (rzeka w rejonie kupiszkowskim) (Skardžius 1973: 70; inaczej —Vanagas 1981: 388). W gwarach dorzecza rzek Šalčia i Visinčia dyftongoid ie często monoftongizuje się do i, np. gidéj "śpiewał- ", primnė "przybudówka" (por. LKA I 38, mapa nr 5). Ciekawe, że górny bieg Visinčii całkowicie pokrywa się z izofoną tautosylabicznych dwugłosek am, an. Być może do nazw sudowskich należałoby zaliczyć nazwy miejscowe pozbawione afrykat, np., Minditai (wieś w rejonie lidzkim, por. Mindičiai, wieś w rejonie szawelskim), Skubėtai (wieś w okolicach Jaszun w rejonie wileńskim- ), Žlaūktai- <* Žliaugta- <* Zliaugta rz. (wieś w rejonie solecznickim); por. Pabėtai (okolice Labguwy), Šukėtai (rej. szakiowski) i in. Elementy językowe charakterystyczne (lub przypisywane) Bałtom zachodnim zachowały się również w gwarze zietelskiej. Są to głównie takie cechy, które gdzie indziej już nie przetrwały albo których ślady występują w domniemanych dawnych ziemiach Bałtów zachodnich, zwłaszcza Sudowów. Większość z nich ma charakter fonetyczny. Gwara zietelska, podobnie jak południowe dialekty zachodnioaukštaitiskie, jest bodaj najlepiej zachowanym zachodnim (sudowskim) systemem wokalizmu: 1. „Niezaciemnione” wspomniane już tautosylabiczne dwugłoski am, an, em, en, nosowe 4, ¢, skrócone akcentowane końcówki -a, -e (zresztą współczesny litewski język ogólny, ukształtowany na podstawie południowych dialektów zachodnioaukštaitiskich — tak zwanych kapsów, zanawyków, dzisiejszych kauniškiai, a także baltsermėgiai i striukiai na Litwie Mniejszej — czasami utrudnia pojmowanie archaiczności tych gwar); 2. Niezakończony proces przechodzenia dyftongu ei w ie (np. sviékas, sviekata, pasviék oraz sveikas, sveikata, šievė, rzadziej tiep (<teip), częściej tep i tylko viekest, vikėst „raczej”; 3. Być może także przemiana samogłoski u przed spółgłoską v w i w słowach brivai "brwi", liezivis "język", živis "ryba" (Volter 1912: 158); 133 4. Nieregularne skracanie końcówki lp. mianownika, np. arklūks ”konik", nteks, vaiks (Būga 1961: 136; Zinkevičius 1987: 262). Wśród bardziej charakterystycznych pozostałości dawnego konsonantyzmu należy wymienić: 1. Prawidłowa wymowa spółgłoski z zamiast ž w słowach baznyčid, ząsis "gęś” albo naprzemiennie zėmė, zi“ md, zivts, zvaizdė, częściej zveris, zverys, žemė, žūmė, Fema, živis, žvaigždė, rzadziej žvėris i in. Spółgłoskę s zamiast š najczęściej wymawia się przed spółgłoską v, np. svéntina, sviy(k)ščia, svir(k)ščia obok švėntina, švy(k)ščia, švir(k)ščia "gwiżdże". Możliwe, że spółgłoski s, z zamiast š, ž zachowały się lub powstały wskutek analogii do odpowiednich głosek języków słowiańskich, ale raczej nie może ona całkowicie wykluczyć roli substratu zachodniobałtyckiego. Tym bardziej że zjawisko to zachowało się również na południowych krańcach dialektu południowoauksztockiego (w okolicach Druskienik, Kabeliai i in.); 2. Najprawdopodobniej archaizmem z czasów Jaćwingów jest wymawianie zbitek spółgłoskowych st(rt.), šč, št, zd bez wstawnych spółgłosek k, g (jeżeli nie jest to zjawisko odwrotne, tzn. uproszczenie, por. Endzelins 1974: 430—431), np. dustas, czasami dukštas, paūštė "ptak", ryštė "rózga" (por. prus. ryste), rūštas, | rūštus "kwaśny", skraždė "jaskółka- ", švirščiamvšvirkščia, žvirždos "piasek, żwir", ale zwykle anksti, mėgsta, minkštas; 3. Pojawienie się spółgłoski j zamiast v w formach narzędnika liczby pojedynczej zaimków osobowych i czasami w formach liczby pojedynczej „adesywu, np. sajim "sobą", tajim "tobą", rzadziej sajip, tajip "tobą” (por. prus. maim oraz w gwarze Łazuny maima, eit maimim, taimim); 4. Nieregularne zmiany spółgłosek, spośród których nieco częściej spółgłoski t, d przed samogłoskami szeregu przedniego, podobnie jak na południowych krańcach dialektu południowoauksztockiego, przechodzą w k, g, np. rzadziej girgėjau, dž. girdėjau, girsa< dirsa, dirsė, kiltas, dz. tiltas, pagege, dž. padegė, šilkis, dz. itis "ciepło, ogień, światło", viršukinė, dž. górna; 5. Ograniczone użycie afrykat, np., daritio "zęba", dantei "zęby", gaidiy, gardiū, gaidiūmi "kogutom- ", jautius, ramteis, žodei "słowa", žodiūs, žodeis, obok dančio, gaidžių, žodžiais, nie wspominając o prawidłowych formach wyjaśnialnych przez analogię — bitių, ėdiau, metiad i in. Niektóre cechy, wymienione tutaj wśród zjawisk fonetycznych, mogą być traktowane jako morfologiczne, np. w rzeczownikach o temacie na o w l.poj. mianownika niekiedy skracana jest końcówka -as, swoiste formy l.poj. narzędnika zaimków osobowych. Do zjawisk morfologicznych należy zaliczyć formy l.poj. trybu przypuszczającego 2. forma osoby z końcówką -ai, np. būtai, aitai, sakytai. O tym, że ta innowacyjna końcówka jest wystarczająco stara, świadczą zachowany wśród Auksztotów południowych jej akcent oksytoniczny oraz rozpowszechnienie od Zalewu Kurońskiego w Małej Litwie (Gerullis, Stang'as 1933: 48) aż po izofonę am, an na południowym wschodzie Zieteli (LKA III 108—409, mapa nr 105), tj. na przypuszczalnych dawnych ziemiach Sudowian, Nadrowian i Skalowian. Z języka zachodniobałtyjskich plemion najprawdopodobniej odziedziczono formę 3. os. czasu przeszłego bit(i) (por. łotewskie bija „był(a/o)”- ), przyimek i oraz przedrostek sa(-) itd. Niestety, jak dotąd zbyt mało wiadomo o samym języku sudowskim. Obecnie poszukuje się głównie jego pojedynczych reliktów, archaizmów. Przypuszcza się, że język sudowski był pośredni między litewskim a pruskim, ale nie wiadomo, w jakim stopniu zachował wspólne cechy zarówno z jednym, jak i z drugim językiem. Nie wiadomo również, ile i jakie cechy odziedzicz17134 yli oraz ile nowych przejęli współcześni potomkowie Sudowian zasymilowani przez Litwinów i Słowian. Wpływ Litwinów i ich języka na Sudowian oraz ich najbliższych sąsiadów, jak się uważa, zaczął się ujawniać od V—VII w. n.e., gdy na wschodnie (centralne) ziemie bałtyckie zaczęli napierać Słowianie wschodni (Mažiulis 1994: 6). Wśród zachodnich Bałtów prawdopodobnie osiedliła się również niemała liczba litewskich uchodźców ze wschodnich krain. W wir kształtowania się narodowości litewskiej szybko zostały wciągnięte także inne plemiona bałtyckie. Widocznie na początku XIII w., jeszcze przed przybyciem zakonu krzyżackiego, znaczna część Sudowów, podobnie jak ich najbliżsi sąsiedzi — Nadrowowie i Skalowowie, była już mocno zlituanizowana lub zlitwinizowana. Podobnie proces asymilacji Sudowów musiał przebiegać również w okolicach Zieteli. Być może w pewnym okresie przez Zietelę przebiegała granica między Sudowami a Litwinami silnie naciskanymi przez Słowian wschodnich. Wskazywałaby na to dwojako nazywana w okolicach Zieteli wieś — po litewsku Dainava, a po słowiańsku Jatviazj (Jacvezj). Obie te nazwy mają pochodzenie etnonimiczne i oznaczają to samo plemię Sudowów. Dlatego pochodzenie nie tylko mieszkańców tej wsi, lecz także Litwinów z okolic Zieteli skłonni są wyjaśniać wskazanymi w Latopisie Hipackim pruskimi lub sudowskimi uchodźcami. Jednakże skoro Litwini i Sudawowie wcześnie zaczęli się mieszać, nie ma potrzeby uważać za przybyszów wyłącznie Sudawów. Przecież za przybyszów uważa się, jak sądzono, także samych Słowian. Z drugiej strony, jeżeli rzeczywiście istniały tu wsie założone przez przybyłych Sudawów, to sama podwójna nazwa wsi Dainava zdradza, że przybyli oni już do litewskiego lub zlituanizowanego środowiska swoich współplemieńców. W ten sposób z biegiem czasu, jak się zdaje, zlituanizowało się również więcej odizolowanych na południu i południowym zachodzie (w okolicach Grodna, Słonima, Wołkowyska, Prużan, Białegostoku itd.) sudawskich osad. Świadczy o tym zachowana tutaj niemała warstwa bałtyckiej i litewskiej toponimii, antroponimii, zapożyczeń i śladów kultury bałtyckiej, litewskiej (Nepokupnyj 1976: 5—198; Nepokupnas 1983: 5—199; Laučiūtė 1982: 9—150; Kondratiuk 1985: 10—250; Zinkevičius 1987: 43—135; 1993: 84—89; 1994: 15—23; Gaučas 1988: 195—213; LTE IX: 241). Gwara litewska Zieteli, która wcześnie znalazła się pod władzą wschodnich Słowian (książąt halicko-wołyńskich) i w ich środowisku kulturowym, przez długi czas była odizolowana od głównych dialektów języka litewskiego. Szeroki pas nadniemeński wskutek nieustannych napadów wschodnich Słowian, a nawet Tatarów, oraz walk z Sudawami i Litwinami został znacznie wyludniony i zamienił się w pustkowie (Lowmianski 1931: 56—57). W latach panowania Wielkiego Księstwa Litewskiego, po ustaniu wojen, miejsca te ponownie zasiedlono, lecz tym razem już w większości ludnością mieszaną. Od XIV w. do połowy XVII w. obszary zamieszkiwane przez Litwinów, choć nie zawsze zwartym pasem, sięgały do Zieteli, a nawet dalej (por. Zinkevičius 1993: 31—39; 1994: 19—23 oraz zamieszczone tam mapy). Niestety, wraz ze słabnięciem państwowości Litwy oraz szybką polonizacją litewskiej szlachty i Kościoła, warunki przetrwania języka litewskiego stały się bardzo niekorzystne. Wojny z Rosją i Szwecją kosztowały życie wielu ludzi, zwłaszcza okrutna okupacja przez armię rosyjską w XVII w., a także wywołany głód i kilka epidemii dżumy. Znaczne obszary litewskie między Zietelą a południowymi Auksztotami zanikły. Dlatego wiele zmian w systemie głoskowym i innych zmian zachodzących w gwarze południowych Auksztotów nie dotarło już do gwary zietelskiej. 135