Kelios pastabos apie Prūsų Lietuvos priesaginės darybos (ir priesagėtą) oikonomiją

LITEWSKIE PYTANIA JĘZYKOZNAWCZE XXXVI (1996) JĘZYK LITEWSKI: BADACZE BADANIA Marija RAZMUKAITĖ KILKA UWAG O OIKONIMII PRUS LITEWSKICH UTWORZONEJ PRZYROSTKOWO (I O PRZYSŁÓWKACH) W ciągu ostatnich lat, interesując się i starając się zbadać litewskie oikonimy utworzone przyrostkowo, wyłoniły się główne typy i modele słowotwórcze, większa lub mniejsza produktywność poszczególnych przyrostków, wyłoniły się leksemy (por. artykuły M. Razmukaitė dotyczące słowotwórstwa litewskich oikonimów, opublikowane w „Pracach Akademii Nauk Litewskiej SRR”, „Pytaniach językoznawstwa litewskiego”, „Lituanistyce” i in.).БETwitter]}]} nadto? OpenAI formatting issue. Need correct.]}]? Need output valid only. Let's provide. Try preserving IR gali. Error in prior. Correct JSON. Z tej okazji, upamiętniając jubileusz J. Gerulisa, badacza prusologii pochodzenia litewskiego, wzrok kieruje się ku nazwom miejscowości Małej Litwy, dawnej części Prus Wschodnich, już w XIII w. oddzielonej od Wielkiej Litwy (1253 r. Mendog, koronując się na króla Litwy, ze względów dyplomatycznych podarował Skalwę i Nadruwę zakonowi inflanckiemu), przez długi czas odizolowanego terytorium. Wspominana tu Litwa Pruska jest umownie nazywana południową częścią Małej Litwy, która po traktacie wersalskim (1919 r.) nie została przyłączona do Litwy, chociaż przedstawiciele Rady Narodowej Litwy Pruskiej wysunęli takie żądanie (w 1923 r. odzyskano jedynie Okręg Kłajpedzki). To interesujące nas terytorium na południowy zachód od Niemna, aż po rzeki Dejmę i Łynę na zachodzie, na południu — po Gołdap, według historyków i innych uczonych- *, było gęsto zamieszkane przez Litwinów (lietuwininków) aż do czasów zarazy (początek XVIII w.). Czy już w XVI w. ukształtowały się tu litewskie powiaty i parafie. Chociaż rdzeniem ziem litewskich było wspomniane terytorium, Litwini mieszkali także dalej na zachód od powiatów Labiawy i Wystruci — w okolicach Fischhausen (Żuwininków), Iławy, Królewca“ i na południe. Do niniejszego przeglądu wybrano terytorium obejmujące powiaty: Pakalnė (lub Lankos), Tylży, Ragnety, Labiawy, Pilkały, Wystruci, Gąbin, Stołupian, Welawy, Darkiejmów i Gołdapi, których nazwy miejscowości zamieszkanych, ojkonimy o formacji przyrostkowej (około 350 nazw miejscowości), udało się wyodrębnić z wykazu nazw miejscowości zamieszkanych V. Kewajtysa (por. Kalwaitis W. Lietuwiszky Wardy Klėtele. Tilžėje, 1910). Nazwami miejscowości tego obszaru, a zwłaszcza Zachodniej Mał. Nazwami miejscowymi części Litwy interesowało się wielu naukowców: F. Kuršaitis, K. Būga, J. Gerulis, A. Salys, V. Mažiulis, zob. Pakarklis P. Mała Litwa w świetle nauki niemieckiej. Kowno, 1935; Vileišis V. Stosunki narodowościowe w Małej Litwie. Kowno, 1935. S. 55—109; Jonynasl IS Z dziejów Małej Litwy. Kowno, 1933; Matulevičius A. Mała Litwa w XVIII wieku. Wilno, 1989. S. 3—24 i in. 27r. Matulevičius A. Dz. cyt. P. 8,25,28—38; ValsonokasR. Problem Kłajpedy. Kłajpeda, 1932. P. 5; Vileišis V. dz. cyt. P. 121. 74 Br. Savukynas, Z. Zinkevičius, kitataučiai —M. Tepenas, A. Becenbergeris, J. Otrembskis, W. Fenzlau, R. Trautmanas, F. Tecneris i wielu innych, którzy poświęcili wiele uwagi językom litewskiemu i pruskiemu tych ziem, etymologiom nazw poszczególnych miejscowości, poszukiwaniu i ustalaniu granic plemion prusko-litewskich”. Szerzej i dokładniej w aspekcie słowotwórczym oikonimia tego terytorium nie była badana. Dlatego właśnie podjęto tu próbę przeglądu oikonimii południowej części Mał. Litwy w aspekcie słowotwórczym, uwypuklając przyrostki używane do derywacji, zestawiając je również z danymi z terytorium Litwy. Chociaż dane z wymienionego przez V. Kalwaitisa wykazu odzwierciedlają późną sytuację, ukształtowaną po zarazie (ponieważ po wyludnieniu wsi wskutek zarazy znaczna część tych wsi i ich nazw zanikła), jednak należy sądzić, że zachowane nazwy pozostały niezmienione. A zatem w granicach powiatów podanych przez V. Kalwaitisa rozpowszechnione są następujące przyrostki oikonimów: z -išk-(-iška, -iškas, -iškė, -iškiai), -énai, -(i)inikai (-eninkai), -eliai, -ėliai, -ynai, -inė, -ynė, -ava, -ija, -otai itd. Najbardziej produktywny jest tu przyrostek -i$kir oraz jego derywaty: a) -iska: Lauk-iška* (i Laukiškoji) (Lbg)*: pvd. (=nazwisko) Laukas, Laukis; b) -iškas. Od nazw osobowych: Kraūp-iškas (Lbg): Kraupis; Malv-iškas (i Malv-iškiai) (Plkn): * Malvys, * Malvas, por. Malvicas; Nan-iskas bk. (Is) : Nanys; c) -iškė. Od nazw osobowych: Bubl-isk: (i Baubl-iškė) (Tlž): Bublis, Būblis (i Baublis); Švendr-iškė (Tlž): Švėndra, Švėndras, Švendrijs; d) -iškiai. Od imion własnych: Al-iškiai bk. (Is): Alis; Ašm-iškiai (Rg) Ašmūis; Audin-iškiai (Drk): Aūdinas; Bliūd-iškiai (lub Blud-iškiai) (Rg) Bliūdžius (i Bludžius); Būdel-iškiai (Pak): Budélis; Butk-iškiai (Rg): Būtkus; Bitėn-iškiai (Pak): Bitėnas (por. Bitėnai k.) (Rg); Ceid-iškiai (Rg): *Ceida, por. Čeida; Daugėl-iškiai (Stlp): Daugėla; Dervel-iškiai (Šlu): Dervėlis; Doc-iškiai (Tlž): Décis, Docis; * Drūt-iškiai (Drut-iškiai) (Gmb): Drūtis; Eigimin-iškiai (Plkn): * Eigiminas; Ensk-iškiai (Plkn): Enskis, Enskys; Gail-iškiai (Tz): Gailius; Joger-iškiai (Geger-iškiai) (Tz) *Jogeris, por. Jėgeris; Gerk-iškiai (Gld): Gėrkė, Gerkis; Germin-iškiai (Stlp): * Germinas, por. Gérmanas, Germonas; Gerv-iškiai (Gmb): Gėrvė; Gil-iškiai (Is): Gilys; Gin-iškiai (Pak): Ginas; * Girait-iškiai (Girat-iškiai) (Pak): Girditis (Giratis); Gober-iškiai (Plkn): Goberas, Goberys; Griga3 Zwracając uwagę na zakończenia złożeń nazw miejscowości tego regionu, tj. na drugie człony złożonych oikonimów, A. Becenberger ustalił zamieszkane przez Prusów i Litwinów miejscowości Litwy oraz ich granice (według komponentów -kehmen i ig i I oraz -garben, -uppen i -ape). {pisownię nazw miejscowości rekonstruuje się według współczesnych znaków pisarskich. S Skróty nazw powiatów: Drk —Darkiejmy, Gld —Gołdapi, Gmb —Gąbin, Is —Wystruci, Lbg —Labiawy, Pak —Pakalnė, Plkn —Pilkał, Rg —Ragneta, Stlp —Stołupiany, Slu —Szyłokarczma, Tlz —Tylża, Vel —Węławy. „Antroponimai (pavardės) dažniausiai nurodomi pagal „Lietuvių pavardžių žodyną“. T. 1—2, V., 1985; 1989 arba pagal V. Kalvaičio pavardžių sąrašėlį (žr. Min. veik. P. 7—=—20): 15 l-iskiai (Stlp): Grigalis; Grobl-iškiai (Gld): Groblis; Gryt-iškiai (Pak) : Gryta; Gulbin-iškiai (Gld): Gulbinas; Gumbel-iskiai (Pak): Gumbėlis; Jautel-iškiai (Rg): *Jautelis, por. Jautys; Jevon-iškiai (Drk): *Jevonis, por. Jevanduskas, Jevainius; Jod-iskiai (Juod-iškiai) (Shu): Jodys, Juodįijs; Jukn-iškiai (Gmb): Juknis; Jurd-iškiai (Gld): Jurdys; Kalak-iškiai (Plkn) *Kalakas, plg. Kalakduskas; Kaplan-iškiai (Pak): Kaplanas; * Karūniškiai (Karun-iškiai) (Plkn): Karūnas; Kaukol-iškiai (Pak): Kaukolas; Keler-iškiai (Tlž): Kėleris; Kiaun-iskiai (Is): Kiduné; Kil-iškiai (Šlu): Kilius; Klaus-iškiai (Tlž): Klausas, Klausa; * Kolait-iškiai (Kolat-iškiai) (Drk): Kolditis (Kolata, Kolatis); Kol-iškiai (Is): Kolis, Kolis, por. pr. avd. Cale; Koš-iškiai (Drk): Košis, Košijs; Kragel-iškiai (Rg): * Kragelis, por. Krūgas; Krakon-iskiai (Rg): * Krakonas, por. Krakūnas; Krok-iškiai (Tlž): Krokas; Kup-iškiai (Rg): Kūpas; Kyrel-iskiai (Slu): * Kyrelis, por. Kirelis; Labav-iskiai (Drk): * Labavas, por. Labavidius, Labaitis; Lenkoniškiai (Stlp): *Lenkonas, por. Lenkynas; Liepin-iskiai (Pak): Liepinis, Liepinis; Linav-iskiai (Gld): * Linavas, por. Linuvaitis; Link-iskiai (Gld) Linkjs; Luk-iskiai (Slu): Lukis; * Makun-iskiai (Makun-iskiai) (Gld): Makūnas; Mart-iškiai (Gld): *Martas, *Martys, por. kr. v. Martinas; Medun-iškiai (Drk): * Medunas, por. Medunėckas; * Miegun-iskiai (Mieguniškiai) (Gmb): *Miegūnas, por. Mieginis, Mėginas ir pan. ; Norvil-iškiai (Rg): Nérvila, Norvilas; Nurn-iškiai (Rg): Nurna; Paulik-iškiai (Stlp): Paulikas; * Perkun-iskiai (Perkun-iskiai) (Is): Perkūnas; Piet-iskiai (Rg): * Pietys, por. Pietaitis; Platén-iskiai (Is): * Platénas, por. Platas; Plaviskiai (Gld): Plavas; Pleik-iskiai (T1z): Pleikis, Pleikjs; Povel-iskiai (Is) : Powvelis; * Pruas-iskiai (Prus-iskiai) (Gmb): Prisas, etn. Prus; * Samuoliskiai (Samol-iskiai) (Plkn): Samiolis (Samolis); Siutil-iskiai (Pak): Siutilas; Symon-iskiai: * Symonas, por. Simonas; Sarv-iskiai (Drk): Sarva; Sukiskiai (Tz): Šūkis, Šukis; Sliken-iskiai (Stlp): *Slikenas, por. Šlikas, Slikis; Tamov-iškiai (Is): * Tamovas, por. Tamavicius; Taukin-iskiai (Stlp): Taukinis, Taukinas; Tolmin-iskiai (Gld): * Tolminas, por. Tolmynas; Tun-iskiai (Gld): * Tunys, por. Tunditis; Vaineik-iskiai (Stlp): Vaineikis; Valel-iskiai (Gmb): Valėlė; Verdel-iskiai (Plkn): * Verdelis; Véderait- -iskiai (Vederaitiškiai) (Rg): Véderaitis; Venslov-iskiai (Rg): Venslovas; Vilker-iskiai (Rg): * Vilkeris; Vulv-iskiai (Shu): por. Vulfas; Vyc-iskiai (Pak): * Vycius, * Vycas, por. Vyéas; Zil-iskiai (Plkn): Zilis; Zynel-iskiai (Pak): Zynélis ir kt. ; iš vandenvardžių" bei kitų vietovardžių: Akmen-iskiai (Rg): Akmengs, Akmeénis up. (Rg); Algav-iskiai (vok. Algischken) (Pak): Alga up. (Rg); Blind-iskiai (Gld): rzeka Blindé (Gld); Eimen-iskiai(Plkn, Stlp): Eimengs up. (Plkn); * Mielav-iskiai (Melav-iskiai) (Lbg): rzeka Miélava (Lbg); Ragav-iskiai (Drk), por. rzeka Ragavisé (Drk), ponadto por. pr. vtv. Ragow, Ragaw (Ylava); Silup-iskiai (Rg): * Silupé; od apelatywów, nazw miejscowych: Dvarel-iskiai 7 Nazwy wodne dla porównania podano z wykazu hydronimów V. Kalwaitisa (zob. Kalwaitis W. Min. veik. P. 68—72) oraz z „Mažoji Lietuva ir Tvanksta” Vil(i)usa Pėteraitisa (Wilno, 1992. P. 402—412). 76 (Pak): dworek; Eglyn-iškiai (Gld): świerczyna (<ėglė); Erub-iskiai (Plkn): erubė dial. "jerubė"; Ežer-iškiai (Drk): ėžeras; Girel-iškiai (Plkn): girėlė demin. (<giria); Kalnel-iškiai (Plkn): kalnėlis demin. (<kdlnas); Kalniškiai (Plkn): kalnas; Laukel-iškiai (Plkn): laukėlis demin. (<laūkas), bet plg. avd. Laukelis; Naudvar-iškiai (Tlž): -*naudvaris<naujidvaris; Pervalkiškiai (Pak): pėrvalka, pėrvalkas; Šilel-iškiai (Rg): šilėlis demin. (<silas); Trak-iškiai (Gld): trakas i in. ; k Derywaty z przyrostkiem -išk tworzą około 40% derywatów przyrostkowych tego obszaru i są rozpowszechnione na całym terytorium Pr. Litwy: na zachodzie granica derywatów pokrywa się z zachodnią linią Pr. Litwy, tzn. przebiega przez powiaty Labguva i Vėluva, na południowym zachodzie pojawia się także w powiatach Girdava i Ungurds®, a więc przecina granicę pruskich i litewskich hydronimów V. Pėteraitisa według Becenbergera, a nawet granicę V. Pėteraitisa; dalej na zachód od powiatów Labguva–Vėluva- –Girdava nie odnotowano ojkonimów z przyrostkiem -išk. Na Litwie przyrostki z -1šk są najbardziej produktywne, ich derywaty są rozpowszechnione na całym terytorium Litwy“ i wraz z Prusami Litewskimi tworzą jednolity, nieprzerwany obszar. Drugim pod względem liczby derywatów w Prusach Litewskich jest przyrostek -énai (~17%). Tak jak na Litwie! '?, derywaty z tymi przyrostkami tworzy się głównie od nazw wodnych i apelatywnych nazw miejscowości. Od nazw wodnych: Alksnup-- ėnai (Plk): Alksnupė (Plkn); Anglup-ėnai (Gld): Anglupė (Gld); Ant-šiekštupėnai (Is), por. Šiekštupė (Stlp) zarazem derywat przedrostkowy. ; Ant-būdup-ėnai (Plkn), por. Būdupė(- Plkn), w. Būdupėnai (Plkn) zarazem derywat przedrostkowy. ; Aukštup-- ėnai (Plkn): * Aukštupė, por. Aūkštupė (Gmb); Adlav-énai bk. (Is) : Aula (Is); Bamb-énai (Rg): Bambė, staw; Blindup-ėnai (Rg): Blind-upė (Blindé) (Rg); Brakup-énai (Brok-up- -énai) (Gmb): Brakupé (Gmb); Budupénai (Rg, Plkn): Budupé (Rg); Draugup-- énai (Plkn)-: Draūgupė (Plkn); Elksnup-- énai (Lbg): Elksnupé (Elksné) (Lbg); Gailup-énai (Gmb): Gailupé (Gmb); Juodup-énai (Plkn): Juodupė (Plkn); Kirsnup-- énai (Rg): Kirsnupe (Rg); Klampup-- énai (Gmb): Klampupis, Klampupé (Gmb); Lauk-upénai (Stlp): Laukupé (Stlp); Orup-énai (Plkn): Orupé (Plkn); Osup-énai (Pak) : *Osupé, por. Osa (Pak); Pilup-énai (Is, Stlp): Pilupé (Stlp); Platupėnai (Lbg): Platupé (Lbg); Ragup-énai (Plkn): Ragupé (Plkn); Rudupénai (Gmb): Rudupé (Gmb); Skardup-- énai (Plkn, Rg, Gmb): Skardupé (Is, Gmb); Skerstup-énai (Drk): Skerstupé (Drk); Stalup-énai mst. (Stlp) : Stalupé (Stile) (Stlp); Stonup-énai (Rg): *Stonupé (Stoné) (Rg); Strijénai (Is): Strijus (Is); *Siekstup-énai (Sekstup- -énai) (Stlp): Siekstupé, Sékstupé (Stlp); Silup-énai (Stlp): Silupé (Stlp); Taurup-énai (Drk): Taurupé (Drk); Taurut-énai (T1z): Tauruté (Tz); Vorup-énai (Varup-énai ?) (Plkn): Vorupé (Plkn); Verksnup-énai (Rg): Verksnupé (Rg); Dane dotyczące Vinksnup- -énai 3 Siy i kity apskričių, które już znajdowały się poza granicami tradycyjnej Litwy M., zaczerpnięto z „Die Gemeinden und Gutsbezirke der Provinz Preussen” (Berlin, 1874). 9 Por. Razmukait e M. Bardziej charakterystyczne przyrostki słowotwórcze oikonimów Litewskiej SRR. —Prace Akademii Nauk Litewskiej SRR. Seria A. 1989. T. 3. S. 139—141. 107r RazmukaitéM. Minstr. S. 139, 145. 7 (Re): Vinkšnupė (Rg); Vorup-ėnai (Gmb): Vérupe (Gmb); Zgsup-énai (Rg) : Zgsupé (Rg); Žifgup-ėnai bk. (Gmb): Žirgupė (Gmb); Žiurkup-- ėnai (Gmb) : Žiūrkupė (Gmb); Žvejup-ėnai (Stlp): Žvejupė (Stlp); z innych nazw miejscowych (ojkonimów): Gervišk-- ėnai (Gmb): Gerviškiai k. (Gmb); Kraupišk- -ėnai (Rg): Kraūpiškas bk. (Rg); Tarpup-énai (Is, Stlp): Tarpupiai k. (Stlp) (ale por. b. ż. tafpupis "miejsce między rzekami- "); z apelatywów, nazw miejsc!" : Sod-énai (Drk): sodas; soda „kaimas“; Šil-ėnai bk. (Plkn): šilas (bet plg. pavardę Šilėnas); Trak-ėnai (Rg): trūkas (bet plg. trakėnas „trako gyventojas“); Užup-ėnai (Gld, Gmb) ūžupė, : ūžupis „vieta už prie upės“. Dalis oikonimų su formantu -ėnai gali būti ir ne vediniai, o formos pluralia tantum. Są to w większości oikonimy związane z nazwami osobowymi: Bylėnai (Gld), por. Byla; Degėnai (Rg), por. Degé; Dakėnai (Gld): * Dakėnas, por. Dakėnaitis; Dop-ėnai (Stlp), por. Dop-aitis; Jogelėnai (Gmb), por. Jogela; Karalėnai (Is), por. Karūlius; Kubilėnai (Rg), por. Kubilius; Lapėnai (Is): Lapėnas; Lengvėnai (Stlp), por. Lengvis, Lengvinas; Kvietkėnai (Gmb), por. Kviéthus, Kvietkis; Rogainėnai (Stlp), por. Roga, * Rogainis (bet por. vtv. Rogaintai k. (Pak) kt. ir Obszar występowania oikonimów z tymi przyrostkami w Prusach Litewskich pokrywa się z obszarem formacji na -išk: jednakże, przyjrzawszy się terenom na zachód od linii wyznaczonej przez granicę powiatów Labguwa- -Węluwa-- Girdawa, spotykamy dość liczne oikonimy z -énai (niem. -ehnen, -6hnen) także na całym obszarze zamieszkanym przez Litwinów- !? (o Žuvininkach, Królewcu, Sventapilu, Ylavie, Rėmuvie i jeszcze dalej na południe — o Braniewie, Kętrzynie; na południe od powiatów Węgorzewo-Gołdap — nie odnotowano). Na Litwie przyrostek ten w derywatach od Ta jest rozpowszechniony głównie na obszarze Żmudzi i w południowo-zachodniej części Litwy'* Innym bardziej znaczącym przyrostkiem ojkonimów jest -ynai (~14%). Część ojkonimów z tym przyrostkiem może również nie być derywatami z przyrostkiem -ynai, lecz formami pluralia tantum utworzonymi od apelatywów zbiorowych. Jednak mimo wszystko rzuca się w oczy popularność ojkonimów z formantem -ynat na tym obszarze. I to oczywiście pozwala sądzić, że -ynai w Prusach Litewskich stanowi również derywacyjną część ojkonimów. Są to w większości nazwy miejscowości związane z leksemami apelatywnymi: Apuokynai (Plkn) apiiokas; Aukšteglynai (Slu): *aukšteglė „wysoka świerczyna”; Ąžuolynai bk. (Rg): dąb; Brzeziny (Rg): brzoza; Blendyny (Rg): blendis "blenda"; Brekštyny (Rg): brėkštė (ale por. nazwisko Brekstys); Ežeryny (Drk): ėžeras (ale por. nazwisko Ežerys); Gandr-yny (Is): garidras (ale por. nazwisko Gandras); Guobyny (Pak): gūoba (ale por. nazwisko Goba); Juodeglyny (Plk): jūodeglė; Jałowczyska (Lbg): jałowiec; Konopniska (Gmb): konopie; Wierzbowo (Stlp) 41 Oikonimy z -ėnai (a także z -(i)inikai (-eninkai)) mogą być również nie derywatami sufiksalnymi, lecz oikonimami pluralia tantum utworzonymi od apelatywów lub nazw osób, mieszkańców z przyrostkami. ? Por. „Die Gemeinden und Gutsbezirke.” Jednakże starsze źródła z XIV, XV i XVI w. wskazują, że występował tu pr. przyrostek -ein (zob. Gerullis G. Die alipreussischen Ortsnamen. Berlin und Leipzig. 1922). 3 Zob. Razmukaitė M. Min. str. S. 144 (zemel). 18 : kafklas; Kelmynai (Pak): kélmas; Kermušynai (Drk): kermušė "czosnek dziki"; Klevynai (Drk): klėvas; Lendr-ynai (Gmb): lėndrė "trzcina" (por. pvd. Nendrynas); Notrynai (Drk): notrė "pokrzywa"; Pušynai (Plkn) : pušis; Samanynai (Gld): sūmana; Serpentynai (Lbg): serpenta "serbenta”; Skirpstynai (Is): skifpstas "wilcza wiśnia" (ale por. pvd. Skirpstas); Skroblynai (Gmb): skréblas (ale por. pvd. Skrobla, Skroblys- ); Skruzdynai (Lbg): skruzdė; Smilgynai (Lbg): smalga; Silynai (GId): šilas; Vabalynai (Drk): vabalas (ale por. pvd. Vabalas); Vanagynai (Gld): vanagas (ale por. pvd. Vanagas); Vinksnynai (Rg): wiąz; Žabynai (Drk): żabas (Zabynas- ); Zvirblynai (Plkn, Rg): wróbel (ale por. pvd. Žvirblis) i in.; Część oikonimów tego typu może być związana z nazwiskami: Doblynai (Pak): Doblys (Duoblis); Egertynai (Plk): Egertas; Grobynai (Drk) : Grobas; Kragynai (Gdl): Krdgas; KruSynai (Drk): Krusius, Krusa, por. Krusaitis; Lopynai(- Drk): Lopas; Pagelynai (Is): Pagelas; Pendrynai (Gmb) : Pendrius; Raukutynai (T1z): Raukutis; Skerdynai (Is): Skerdys; Serzantynai (Lbg): Serzantas; Valdynai (Lbg): Valdžius, por. Valdaitis; Vanagynai (Gld): Vanagas; Varzynai (Pak): Varzys, Varzius (ale por. rzeka Virzé (Pak); Vilmantynai (Rg): Vilmantas; Visbarynai (Plkn): Visbaras; Irmantynai (Is): * Irmantas; Zygmantynai (Zygmantynai) (Is): * Zygmantas, Zygmantas, por. Zigmantas, por. Zigimantas i in. Inne ojkonimy z formantem -ynai mają również swoje odpowiedniki w liczbie pojedynczej w nazwiskach: Jonynai (Rg): Jonynas; Palentynai (Rg): Palentynas; Pyragynai bk. (Is): Pyragynas; Sudynai (Tlz): * Sudynas, por. Sudynaitis i in. Ojkonimy z -ynai odnotowano nie tylko na tradycyjnym obszarze Prus Litwy; szczególnie licznie występują one także w zachodniej, „pruskiej” części terytorium; rozprzestrzeniły się one również na południe od linii „poczdamskiej” — w okolicach Reszla, Kętrzyna, Olsztyna. Na Litwie odnotowano niewiele oikonimów z formantem -ynai — nieco w okolicach Prenów, Olity i Mariampola, jednak nie tworzą one zwartego obszaru. Nieco bardziej znaczący na tym terytorium jest także przyrostek -(i)inikai (-eninkai) (~8,5%). Są to przede wszystkim oikonimy związane z nazwami wodnymi i apelatywami. Oikonimy wyprowadzone od nazw wodnych: Akel-ninkai (Slu): Akėlė rz. (Šlu); Arg-eninkai (Tlž): Arga rz. (Tlz); Os-ininkai (Pak): Osa rz. (Pak); Tovėl-ninkai (Pak): rzeka Tovėlė (Pak); Versm-eninkai (Plkn): * Versmė, por. Rzeka Versmėlė (Plkn); z apelatywnych nazw miejsc, terminów fizjograficznych, geobotanicznych itp.: Beržt-ininkai (Tlž): bėržta „brzozowa ziemia, miejsce, gdzie rosną brzozy”; Būd-ininkai (Rg): būda (por. būdininkas „mieszkaniec būdy)! Egl-ininkai (Plkn): ėglis, ėgliai „jałowiec”; Ežer-ninkai (Lbg, Drk, Rg): ėžeras (por. eZernirikas’ mieszkaniec miejsca obfitującego w jeziora; kopacz stawu”); Gir-ininkai (Šlu): giria (por. girininkas „leśniczy” oraz avd. Girininkas); Kdln-ininkai bk. (Slu): góra (por. kalnininkas "mieszkaniec gór"); Kupstininkai (Tlž) kępa : "kępa" (por. kūpstininkas "mieszkaniec kęp"); Lank-ininkai (Rg): łąka (por. lankininkas "mieszkający u podnóża, na łące“); zob. przypis 11. 79 Lūuž-ininkai (Tlž): laužas "pochylona chata, rudera"; Pelk-ininkai (Vėl): pėlkė; Rag-ininkai (Šlu): rūgas "spiczasty obszar ziemi, wcinający się w morze; półwysep"; Sal-eninkai (Rg): sala (por. awd. Salininkas); Šil-ininkai (Plkn, Stlp): šilas (por. šilininikas "mieszkaniec šilas, ily"); Trak-ininkai (Pak, Tz): trakas; Ving-ininkai (Gmb): vingis (por. także nazwisko Vingis); Vyp-ininkai (Is): por. (?) pr. wipis „gałąź”; Virž-ininkai (Is): viržis, viržiai „wrzosy- ”; Žard-ininkai (Gld): Zardis „ogrodzone miejsce dla zwierząt gospodarskich”; od przymiotników: Nauj-eninkai (Drk, Gld): naūjas; Saus-ininkai (Pak): saūsas. Inna część oikonimów z formantem -(i)ininkai (-eninkai) nie jest już derywatami, lecz formami pluralia tantum apelatywów z przyrostkami, nazw mieszkańców związanych z zawodem, zajęciem: Avininkai (Gmb) < avininkas „pasterz owiec, hodowca owiec”; Dravininkai (Stlp) < drūvininkas „pszczelarz”; Dubininkai (Gld) < dūbininkas „kuśnierz”; Meškininkai (Gmb) < meškininkas „ten, kto trzyma i hoduje niedźwiedzie”; Lašininkai (Is) < lašininkas „rzeźnik- ”; Kartininkai (Tz) < kartininkas „rybak” itd. Ciekawe jest zauważyć, że oikonimy z -(t)ninkai, -eninkai są rozsiane po całym południowym obszarze Mał. Litwy, a ich zachodnie i południowo-zachodnie oraz południowe granice występowania pokrywają się z wyznaczoną przez V. Pėteraitisa granicą prusko-litewskich hydronimów. Istotnie, oikonimy z tym przyrostkiem i jego pruskim wariantem -niken występują również poza tymi granicami: w okręgach Fišhauzen (Žūvininkų) i Frydland (Romuvos) ; na południe od Geldapė ich nie odnotowano. Na Litwie derywaty tego typu nie są liczne; przyrostek ten jest bardziej znany na obszarze Kłajpedy, w dorzeczu Wilii i Niemna (tj. na południe od Wiłkomierza i Janowa)'- >. Jeszcze jednym wyraźniejszym przyrostkiem oikonimów Prus Litwy jest -eliai, -ėliai. Są to przede wszystkim oikonimy wyprowadzone z innych oikonimów (toponimiczne zdrobnienia)'®: Baltruš-- ėliai (Rg): Baltrušiai (Rg); Dagut-eliai (Plkn): Dagučiai (Plkn); Degeséliai (Stlp): Degesiai (Stlp); Druélauk- -eliai (Is): Druélaukiai (Is); Girn-eliai (Gmb): Girniai (Gmb); Išdag-ėliai (Pak): ISdagiai (Pak); Jurbark-- eliai (Is): Jurbarkas (Is); Laukinink-eliai (Rg): Laukininkai (Rg); Lazdyn-éliai (Gmb): Lazdynai (Drk, Plk); Lenkinink-eliai (Rg): Lenkininkai (Is); Minkstym-éliai (Gmb): Minkstymai (Gmb); Sakal-éliai (Rg): Sakalai (Rg); Stubryk-- eliai (Drk): Stubrykai (Gmb); Silén-eliai (Plkn): Šilėnai (Plkn); Tutl-eliai (Rg) Tutliai (Rg); Varkav-éliai (Is): Varkavai (Is); Vasok-éliai (Plkn): Vasokai (Plkn); Vinksnupén-éliai (Rg): Vinksnupénai (Rg); Vėžup-ėliai (Plkn) : Veézupiai (Plkn); Vobul-éliai (Rg): Vobuliai (Rg); ponadto z innymi ojkonimami można wiązać także następujące nazwy miejscowości zamieszkanych, które nie mają już odpowiedników bezprzyrostkowych (być może wymarłych): Būdviet-- ėliai (Stlp): * Būdviečiai (por. pvd. Būdvietis); Draskyn-- eliai (Is): *Draskiniai (por. pvd. Draskinis); Jakšteliai (Slu): *Jakstai (por. hydronim. Jakštas); Krusyn-eliai (Plkn): * Krusynai (por. hydronim. Krusings- ); Maigunisk-eliai (Gmb): * Maiguniskiai; Razbaininkeliai (Plkn): *Razbaininkai; Sodyn-éliai (Gmb): *Sodynai; Kiaus-eliai: 15 Zob. Razmukaite M., Min. artykuł. S. 144. 16 Zob. Razmukaite M., Litewskie oikonimy wyprowadzone z innych oikonimów. —Lituanistyka, 1991. Nr 2(6). S. 53. 80 *Kiaušiai (por. pvd. Kiausis ir Kiaušiai k. (Plkn); Kubil-éliai (Plkn): * Kubiliai (por. pvd. Kubilius); Būdsėd-ėliai (Gld): * Būdsėdžiai; Malon-ėliai (Stlp): * Maloniai; Užupėn-eliai (Rg): * Užupėnai (<b. ż. užupėnai- ), por. Užupėnai k. (Gmb); Alkyn-éliai (Drk): * Alkynai (albo b.ż. alkynas); Barageliai (Plkn): * Baragai (albo b.ż. baragas „schronienie dla siana”, demin. baragelis); Gluosnyn- -éliai (Rg): * Gluosnynai (albo b.ż. gluosnynas) i in. Obszar występowania oikonimów z -eliai, -€liai na Pr. Litwie jest już węższy niż z -(i)ninkai, tym bardziej z -1šk-; ogranicza się on tylko do b. Powiaty okręgu Gąbin, a także byłego W powiatach Labiawa i Welawa okręgu królewieckiego oikonimów z tymi przyrostkami nie odnotowano, choć sporadycznie występują one także na zachód i południe poza granicami tych powiatów (w powiatach Fischhausen, Królewiec, Sventapil, Iława i in. — po 1 oikonimie z -ellen). Na Litwie derywaty tego typu są rozpowszechnione na całym terytorium i nie tworzą odrębnych arealów- "". Spośród rzadszych przyrostków na obszarze Litwy Pruskiej można by wymienić -ine, -yne, -ava (-avai), -ija itd. Przyrostek -inė, którego derywatów od nazw osobowych jest na Litwie bardzo dużo, z wyjątkiem części żmudzkiej i samego południa Litwy'®, Pr. Na Litwie nie jest bardzo produktywny (~3%). Jego derywaty spotyka się na obszarze jeszcze węższym niż zasięg przyrostków z -eliai, -ėliai (granica zachodnia pokrywa się, na południu — do powiatu gołdapskiego); od nazw osobowych: Blėk-inė (Rg): pvd. Blėka, Blėkius; Dišer-inė (Pak): pvd. *Dišeris, por. pvd. Dišeraitis; Draugansk-inė (Tlž): pvd. *Drauganskas, -is, por. pvd. Draugėlis, Draugulis; Gud-iné (Gmb): pvd. Gūdas; Gumb-inė (Gmb): pvd. Gumbis; Skirpst-iné (Pak): pvd. Skirpstas (arba b.z. skirpstas "toks guobiniy šeimos augalas"- ); Sanc-iné (Tlz): pvd. *Santys (plg. Sankys ir Santa); Seir-iné (Rg): pvd. Seirys; od apelatywu: Ang-iné (Is): angis; Obuol-iné (Pak): obuolys, obuoliai; Ziezdr-iné (Pak): žiėzdras "zvirgzdas” (por. jednak pvd. Ziezdrys) itd. Trudno obecnie powiedzieć, czy dalej na zachód i | południe od wspomnianej granicy występowały derywaty z przyrostkiem -ine, bez zbadania całej zachodniej części terytorium z oikonimami rejestrowanymi w źródłach niemieckich za pomocą -innen, -informantu, ponieważ taki zapis może odzwierciedlać zarówno przyrostki z -tnė, jak i z -inas. Pewne jest tylko to, że oikonimy z -tno występowały również na południe od powiatów Ungura i Geldapė, tj. w okolicach Olecka. Za wspomnianą granicą zachodnią nie odnotowano oikonimów z -inne. Pojedyncze oikonimy odnotowano również z innymi przyrostkami: -ynė: Akmenynė (Stlp): n. własn. akmuo > akmenįijnė; Jovar-ynė (Tlž): n. własn. jovaras > jovarijnė; Paucak-ynė (Plkn): n. os. * Paucakys, por. n. os. Pautelis, Pautenis i in. ; Varl-yné (Plkn): n. własn. varlė > varljné. Prawdą mówiąc, te ojkonimy mogą również nie być derywatami z przyrostkiem -ynė, lecz pospolitymi wyrazami o znaczeniu zbiorowym, które stały się ojkonimami. ; -(i)ava (-uva): Tepl-iava (Vėl), por. pr. vtv. Tape, Tape-law-- ke’”, Vėl-uva 17 Zob. Razmukaite M. dz. cyt. S. 59. 18 Por. Razmukaitė M., Bardziej charakterystyczne przyrostki słowotwórcze ojkonimów Litewskiej SRR P. 142. 19 odnośnie do tych wyjaśnień por. Gerullis G. dz. cyt. S. 181 i 189. -— 81 (Ponownie), por. zob. nazw. os. Welle”, lit. Vėlius, Vėlis; -ija: Seper-ija (Rg): od Seperys; Varn-ija (Pak): nazwa własna. Varna, Vainas albo skrót. wrona, kruk; -ainė: Rag-ainė mst.(Rg): nazwa żeńska. róg „spiczasty kawałek lądu, wcinający się w morze; półwysep...; kąt”; -ena: Kalv-ena (Tz): skrót. kowal albo kuźnia. -otai: Argel-otai (Pak): * Argelé, rz., por. Arga, rz. -ujai: Kaln-ujai (Tz): b.z. góra albo *kalnūjis. Podsumowując uwagi dotyczące wyraźniejszych przyrostków ojkonimicznych Prus Litwy, należy stwierdzić, że niektóre przyrostki i ich rozpowszechnienie tworzą spójny obszar z przyrostkami rozpowszechnionymi na Litwie lub w jej zachodnich i południowo-zachodnich areałach (-iškiai, -ėnai, -inė), inne zaś wskazują na odrębność Prus Litwy (większe skupienie ojkonimów z -ininkai, -eliai, -ėliai, rozpowszechnienie i produktywność ojkonimów z -ynai). KILKA UWAG O SŁOWOTWÓRSTWIE PRZYROSTKOWYM NAZW MIEJSCOWOŚCI W PRUSKIEJ LITWIE Streszczenie W artykule omówiono przyrostkowe nazwy miejscowości (słowotwórstwo, formanty) południowej części Małej Litwy (Pruskiej Litwy), w powiatach Darkiemis (Darkehmen), Geldapė (Goldap), Gumbinė (Gumbinnen), Įsrutis (Insterburg), Labguva (Labiau), Pakalnė (Niederung), Pilkalnis (Pillkallen), Ragainė (Ragnit), Stalupėnai (Stalluponen), Tilžė (Tilsit), Veluva (Wehlau). Materiał zebrano z wykazu nazw miejscowości W. Kalwaitisa (Kalwaitis W. Lietuwisky Wardy Kletele. Tilžėje 1910 m. S. 24—67). Z wymienionych wyżej powiatów pochodzi około 400 przyrostkowych nazw miejscowości z przyrostkami (zachowano kolejność produktywności derywatów) -isk-(-iškiai, -iškė, -iškas, -iška), -ėnar, -ynai, -(i)ninkai (-eninkai), -eliai, -eliai, -inė, -ynė, -ava '(~uva) i in. zebrane. Zauważa się, że zasady tworzenia przyrostkowych nazw miejscowości tej części Małej Litwy w wielu przypadkach nie różnią się od zasad tworzenia nazw miejscowości zachodnich bądź południowo-zachodnich obrzeży Litwy. Z przyrostkiem -15k tworzy się tutaj nazwy miejscowości najczęściej od nazw osobowych, z -énai zaś od nazw wód. Nazwy miejscowości z formantami -ynaz i -(i)ninkai (-eninkaz) wykazują bardziej specyficzny regionalny sposób tworzenia. 82