Kelios pastabos apie Prūsų Lietuvos priesaginės darybos (ir priesagėtą) oikonomiją

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVI (1996) LIETUVIŲ KALBA: TYRĖJAI IR TYRIMAI Marija RAZMUKAITĖ KILKA UWAG O DERYWACJI SUFIKSALNEJ (I SUFIKSALNEJ) OIKONIMÓW PRUSKIEJ LITWY W ciągu ostatnich lat, zajmując się oikonimami Litwy utworzonymi za pomocą sufiksów i starając się je zbadać, wyodrębniono główne typy i modele derywacyjne, większą lub mniejszą produktywność poszczególnych sufiksów oraz leksemy (por. artykuły M. Razmukaitė o derywacji oikonimów Litwy, opublikowane w „Lietuvos TSR MA darbuose”, „Lietuvių kalbotyros klausimuose”, „Lituanistikoje” i in.). Z tej okazji, upamiętniając jubileusz J. Gerulisa, badacza prusoznawstwa litewskiego pochodzenia, uwagę skierowano na nazwy miejscowe Małej Litwy — części dawnych Prus Wschodnich, już w XIII w. oddzielonej od Wielkiej Litwy (w 1253 r. Mindaugas, koronując się na króla Litwy, ze względów dyplomatycznych podarował Skalwę i Nadruwię zakonowi inflanckiemu) — terytorium przez długi czas izolowanego. Wspomniana tu Pruska Litwa to umownie południowa część Małej Litwy, która po traktacie wersalskim (1919 r.) nie została przyłączona do Litwy, choć przedstawiciele Narodowej Rady Pruskiej Litwy zgłosili takie żądanie (w 1923 r. odzyskano jedynie Kraj Kłajpedzki). Interesujące nas terytorium, położone na południowy zachód od Niemna, sięgające na zachodzie rzek Deimeny i Alny, a na południu — Gołdapi, według historyków i innych badaczy było gęsto zaludnione przez Litwinów (lietuvininkai) aż do czasu zarazy (początek XVIII w.); już w XVI w. powstały tu litewskie powiaty i parafie. Chociaż wspomniane terytorium stanowiło rdzeń ziem litewskich, Litwini mieszkali także dalej na zachód od powiatów Labguva i Vėluva — w okolicach Fišhauzen (Žuvininkai), Iławy, Królewca i dalej na południe. Do niniejszego przeglądu wybrano powiaty Pakalnė (lub Lankos), Tylża, Ragainė, Labguva, Pilkalnis, Įsrutis, Gumbinė, Stalupėnai, Vėluva, Darkiemis i Gołdap, z których nazwy miejscowości — oikonimy utworzone za pomocą sufiksów (około 350 nazw miejscowości) — udało się wyekscerpować ze spisu nazw miejscowości V. Kalvaičio (por. Kalwaitis W. Lietuwiszkų Wardų Klėtele. Tilžėje, 1910). Nazwami miejscowymi tego obszaru, a zwłaszcza zachodniej części Małej Litwy, interesowało się wielu badaczy: F. Kuršaitis, K. Būga, J. Gerulis, A. Salys, V. Mažiulis, 1 Zob. Pakarklis P. Mažoji Lietuva vokiečių mokslo šviesoje. Kaunas, 1935; Vileišis V. Tautiniai santykiai Maž. Lietuvoje. Kaunas, 1935. S. 55—109; Jonynas I. Iš Mažosios Lietuvos istorijos. Kaunas, 1933; Matulevičius A. Mažoji Lietuva XVIII amžiuje. Wilno, 1989. S. 3—24 i in. 2 Zob. Matulevičius A. Min. dz. S. 8,25,28—38; Valsonokas R. Klaipėdos problema. Kłajpeda, 1932. S. 5; Vileišis V. Min. dz. S. 121. 74 Br. Savukynas, Z. Zinkevičius, a spośród badaczy obcych — M. Teppenas, A. Bezzenberger, J. Otrębski, W. Fenzlau, R. Trautmann, F. Tecner i wielu innych — poświęcili wiele uwagi językom litewskiemu i pruskiemu tych ziem, etymologiom nazw poszczególnych miejscowości oraz poszukiwaniu i ustalaniu granic plemion prusko-litewskich³. Oikonimia tego terytorium nie była dotąd badana szerzej i dokładniej pod kątem derywacyjnym. Dlatego podjęto tu próbę przeglądu oikonimii południowej części Małej Litwy z punktu widzenia derywacji, wyodrębniając sufiksy wykorzystywane w derywacji i zestawiając je z danymi z terytorium Litwy. Chociaż dane ze wspomnianego spisu V. Kalvaičio odzwierciedlają późniejszą sytuację, ukształtowaną po zarazie (po zarazie bowiem, gdy wsie opustoszały, znaczna ich część zniknęła wraz ze swymi nazwami), należy jednak sądzić, że zachowane nazwy nie uległy zmianom. A zatem w granicach powiatów wymienionych przez V. Kalvaitisa występują następujące sufiksy oikonimiczne: -išk- (-iška, -iškas, -iškė, -iškiai), -ėnai, -(i)ininkai (-enin­kai), -ėliai, -ėliai, -ynai, -inė, -ynė, -ava, -ija, -otai i in. Najbardziej produktywny jest tu sufiks -išk- i jego derywaty: a) -iška: Lauk-iška⁴ (również Laukiškoji) (Lbg)⁵: nazw. (=nazwisko) Laukas, Laukys⁶; b) -iškas. Od nazw osobowych: Kraup-iškas (Lbg): Kraupys; Málv-iškas (również Málv-iškiai) (Plkn): *Malvys, *Malvas, por. Málvicas; Nán-iškas nad jez. (Įs): Nanýs; c) -iškė. Od nazw osobowych: Bubl-iškė (również Baubl-iškė) (Tlž): Bublýs, Bublỹs (również Baublỹs); Švendr-iškė (Tlž): Švėndra, Švėndras, Švendrỹs; d) -iškiai. Od nazw osobowych: Al-iškiai nad jez. (Įs): Ális; Ašm-iškiai (Rg): Ašmỹs; Audin-iškiai (Drk): Aũdinas; Blūd-iškiai (lub Blud-iškiai) (Rg): Blãūdžius (również Bludžius); Būdel-iškiai (Pak): Būdėlis; Butk-iškiai (Rg): Bùtkus; Bitėn-iškiai (Pak): Bitėnas (por. wieś Bitėnai) (Rg); Ceid-iškiai (Rg): *Ceida, por. Čeidà; Daugel-iškiai (Stlp): Daugėlà; Dervel-iškiai (Šlu): Dervėlis; Doc-iškiai (Tlž): Dõcis, Docỹs; *Drūt-iškiai (Drut-iškiai) (Gmb): Drūtỹs; Eígimin-iškiai (Plkn): *Eígiminas; Ensk-iškiai (Plkn): Enskis, Enskys; Gail-iškiai (Tlž): Gailius; Joger-iškiai (Geger-iškiai) (Tlž): *Jogeris, por. Jėgeris; Gerk-iškiai (Gld): Gėrkė, Gerkis; Germin-iškiai (Stlp): *Germinas, por. Gėrmanas, Gėrmonas; Gerv-iškiai (Gmb): Gėrvė; Gil-iškiai (Įs): Gilys; Gin-iškiai (Pak): Ginas; *Girait-iškiai (Girat-iškiai) (Pak): Giraitis (Giratis); Gober-iškiai (Plkn): Gõberas, Goberys; Griga- ³ Zwracając uwagę na formacje złożone w nazwach miejscowych tego regionu, tj. na drugi człon złożonych oikonimów, A. Bezzenberger ustalił, które miejscowości Małej Litwy zamieszkiwali Prusowie, a które Litwini, oraz wyznaczył granice ich osadnictwa (na podstawie członów -kehmen i -keim, -kallen i -garben, -uppen i -ape). ⁴ Pisownię nazw miejscowych rekonstruuje się według współczesnych liter. ⁵ Skróty nazw powiatów: Drk — Darkiemis, Gld — Gołdap, Gmb — Gumbinė, Įs — Įsrutis, Lbg — Labguva, Pak — Pakalnė, Plkn — Pilkalnis, Rg — Ragainė, Stlp — Stalupėnai, Šlu — Szyłokarczma, Tlž — Tylża, Vėl — Vėluva. ⁶ Nazwiska najczęściej podaje się za „Słownikiem nazwisk litewskich”, t. 1—2, V., 1985; 1989 lub za spisem nazwisk V. Kalvaičio (zob. dz. cyt. S. 7—20). 75 -iškiai (Stlp): Grigaliai; Grobl-iškiai (Gld): Groblūs; Grut-iškiai (Pak): Grutą; Gulbin-iškiai (Gld): Gulbinas; Gumbel-iškiai (Pak): Gumbėlis; Jautel-iškiai (Rg): *Jautelis, por. Jautus; Jevon-iškiai (Drk): *Jevonis, por. Jevanáuskas, Jevainius; Jod-iškiai (Juod-iškiai) (Šlu): Jodys, Juodýs; Jukn-iškiai (Gmb): Juknys; Jurd-iškiai (Gld): Jurdýs; Kalak-iškiai (Plkn): *Kalakas, por. Kalakáuskas; Kaplan-iškiai (Pak): Káplanas; *Karun-iškiai (Karun-iškiai) (Plkn): Karúnas; Kaukol-iškiai (Pak): Kaukolas; Keler-iškiai (Tlž): Kėleris; Kiaun-iškiai (Is): Kiáunė; Kili-iškiai (Šlu): Kilius; Klaus-iškiai (Tlž): Klausas, Klausą; *Kolait-iškiai (Kolat-iškiai) (Drk): Koláitis (Kolata, Kolatis); Kol-iškiai (Is): Kólis, Kolūs, por. pr. im. Cale; Koš-iškiai (Drk): Košis, Košūs; Kragel-iškiai (Rg): *Kragelis, por. Krágas; Krakon-iškiai (Rg): *Krakonas, por. Krakūnas; Krok-iškiai (Tlž): Krókas; Kup-iškiai (Rg): Kùpas; Kyrel-iškiai (Šlu): *Kurelis, por. Kirelis; Labav-iškiai (Drk): *Labavas, por. Labavičius, Labaitis; Len kon-iškiai (Stlp): *Lenkonas, por. Lenkynas; Liepin-iškiai (Pak): Liepinis, Liepinys; Linav-iškiai (Gld): *Linavas, por. Linuvaitis; Link-iškiai (Gld): Linkys; Luk-iškiai (Šlu): Lukys; *Makūn-iškiai (Makun-iškiai) (Gld): Makūnas; Mart-iškiai (Gld): *Martas, *Martys, por. kr. im. Martýnas; Medun-iškiai (Drk): *Medunas, por. Medunėckas; *Miegūn-iškiai (Miegun-iškiai) (Gmb): *Miegūnas, por. Miegínis, Méginas itp.; Norvil-iškiai (Rg): Nórvila, Norvilas; Nurn-iškiai (Rg): Nurna; Paulik-iškiai (Stlp): Paulikas; *Perkūn-iškiai (Perkun-iškiai) (Is): Perkūnas; Piet-iškiai (Rg): *Pietys, por. Pietaitis; Platen-iškiai (Is): Plátenas, por. Plátas; Plav-iškiai (Gld): Plavas; Pleik-iškiai (Tlž): Pleikys, Pleikūs; Povel-iškiai (Is): Povelis; *Prūs-iškiai (Prus-iškiai) (Gmb): Prūsas, etn. Prūs; *Samol-iškiai (Samol-iškiai) (Plkn): Samúolis (Samolis); Šutil-iškiai (Pak): Šutilas; Sumon-iškiai: *Sumonas, por. Šimonas; Šarv-iškiai (Drk): Šarva; Šuk-iškiai (Tlž): Šukis, Šukūs; Šliken-iškiai (Stlp): *Šlikenas, por. Šlikas, Šlikys; Tamov-iškiai (Is): *Tamovas, por. Tamavičius; Taukin-iškiai (Stlp): Taukis, Taukinas; Tolmin-iškiai (Gld): *Tolminas, por. Tolmynas; Tun-iškiai (Gld): *Tūnus, por. Tūnaitis; Vaineik-iškiai (Stlp): Vaineikis; Valel-iškiai (Gmb): Valėlė; Verdel-iškiai (Plkn): *Verdelis; Vėderait-iškiai (Vederait-iškiai) (Rg): Vėderaitis; Venslov-iškiai (Rg): Venšlovas; Vilker-iškiai (Rg): *Vilkeras; Vulv-iškiai (Šlu): por. Vùlfas; Vyc-iškiai (Pak): *Vycius, *Vycas, por. Vyčas; Žil-iškiai (Plkn): Žilis; Žynel-iškiai (Pak): Žynėlis itd.; z hydronimów7 oraz innych nazw miejscowych: Akmen-iškiai (Rg): Akmenys, rzeka Akmenis (Rg); Algav-iškiai (niem. Algaischken) (Pak): rzeka Algà (Rg); Blind-iškiai (Gld): rzeka Blindė (Gld); Eimen-iškiai (Plkn, Stlp): rzeka Eimenys (Plkn); *Mielav-iškiai (Melav-iškiai) (Lbg): rzeka Mielava (Lbg); Ragav-iškiai (Drk), por. rzeka Ragavė (Drk), ponadto por. pr. naz. miejsc. Ragow, Ragaw (Ylava); Šilup-iškiai (Rg): *Šilupė; z apelatywów, nazw miejsc: Dvarel-iškiai 7 Hydronimy do porównania zaczerpnięto z wykazu hydronimów V. Kalvaičio (zob. K a l w a i t i s W. Min. veik. P. 68—72) oraz z pracy Vilniusa Peteratisa „Mažoji Lietuva ir Tvanksta” (Vilnius, 1992. P. 402—412). 76 (Pak): dvarėlis; Eglyn-iškiai (Gld): eglynas (<ėglė); Erub-iškiai (Plkn): erubė dial. „jerubė”; Ežer-iškiai (Drk): ežeras; Girel-iškiai (Plkn): girėlė zdrobn. (<giria); Kalnel-iškiai (Plkn): kalnelis zdrobn. (<kalnas); Kalniškiai (Plkn): kalnas; Laukel-iškiai (Plkn): laukėlis zdrobn. (<laukas), lecz por. im. os. Laukelis; Naudvar-iškiai (Tlž): *naudvaris<nowy dwór; Pervalkiškiai (Pak): pérvalka, pérvalkas; Šilel-iškiai (Rg): šilėlis zdrobn. (<šilas); Trak-iškiai (Gld): trākas itd. Derywaty z sufiksem -išk- stanowią około 40% derywatów sufiksalnych na tym obszarze i są rozpowszechnione na całym terytorium Prus Litwy: na zachodzie granica występowania derywatów pokrywa się z zachodnią granicą Prus Litwy, tj. przebiega przez powiaty Labguva i Vėluva; na południowym zachodzie pojawiają się jeszcze w powiatach Girdavõs i Ungurõs8, a zatem przekraczają granicę określoną przez Bezenbergera, a nawet granicę hydronimów prusko-litewskich według V. Peteratisa; dalej na zachód od powiatów Labguva–Vėluva–Girdavõs nie odnotowano oikonimów z sufiksem -išk-. Na Litwie sufiksy z -išk- są najbardziej produktywne, a ich derywaty występują na całym terytorium Litwy9 i wraz z Prusami Litwą tworzą jednolity, nieprzerwany obszar. Drugim pod względem liczebności derywatów w Prusach Litwie jest sufiks -ėnai (~17%). Podobnie jak na Litwie10, derywaty z tym sufiksem tworzy się głównie od hydronimów i apelatywnych nazw miejsc. Z hydronimów: Alksnup-ėnai (Plk): Alksnupė (Plkn); Anglup-ėnai (Gld): Anglupė (Gld); Ant-šiekštup-ėnai (Plkn), por. Šiekštupė (Stlp) — derywat równocześnie prefiksalny; Ant-būdūp-ėnai (Plkn), por. Būdūpė (Plkn), wieś Būdūpėnai (Plkn) — derywat równocześnie prefiksalny; Aukštup-ėnai (Plkn): *Aukštupė, por. Aūkštupė (Gmb); Aūlav-ėnai dial. (Įs): Aula (Įs); Bamb-ėnai (Rg): Bambė, staw; Blindup-ėnai (Rg): Blind-upė (Blindė) (Rg); Brakup-ėnai (Brok-up-ėnai) (Gmb): Brākupė (Gmb); Būdūp-ėnai (Rg, Plkn): Būdūpė (Rg); Draugup-ėnai (Plkn): Draūgupė (Plkn); Elksnup-ėnai (Lbg): Elksnupė (Elksnė) (Lbg); Gailup-ėnai (Gmb): Gailupė (Gmb); Juodup-ėnai (Plkn): Juodupė (Plkn); Kirsnup-ėnai (Rg): Kirsnupė (Rg); Klampup-ėnai (Gmb): Klampupis, Klampupė (Gmb); Lauk-upėnai (Stlp): Laukupė (Stlp); Orup-ėnai (Plkn): Orupė (Plkn); Osup-ėnai (Pak): *Osupė, por. Ōsa (Pak); Pilup-ėnai (Įs, Stlp): Pilupė (Stlp); Platup-ėnai (Lbg): Plātupė (Lbg); Ragup-ėnai (Plkn): Rāgupė (Plkn); Rūdup-ėnai (Gmb): Rūdupė (Gmb); Skardup-ėnai (Plkn, Rg, Gmb): Skardupė (Įs, Gmb); Sk erstup-ėnai (Drk): Skerstupė (Drk); Stālup-ėnai miasteczko (Stlp): Stālupė (Stālė) (Stlp); Stonup-ėnai (Rg): *Stonupė (Stōnė) (Rg); Strij-ėnai (Įs): Strijus (Įs); *Šiekštup-ėnai (Šekštup-ėnai) (Stlp): Šiekštupė, Šėkštupė (Stlp); Šilup-ėnai (Stlp): Šilupė (Stlp); Taurup-ėnai (Drk): Taurupė (Drk); Taurut-ėnai (Tlž): Taurutė (Tlž); Vorup-ėnai (Varup-ėnai?) (Plkn): Vōtupė (Plkn); Verksnup-ėnai (Rg): Verksnupė (Rg); Vinkšnup-ėnai 8 Dane tych i innych powiatów, położonych już poza tradycyjną granicą Małej Litwy, pochodzą z ”Die Gemeinden und Gutsbezirke der Provinz Preussen” (Berlin, 1874). 9 Por. Razmukaitė M. Būdingesnes Lietuvos TSR oikonimų darybos priesagos. — Lietuvos TSR MA darbai. A serija. 1989. T. 3. P. 139—141. 10 Zob. Razmukaitė M. Min.str. P. 139, 145. 77 (Rg): Vinkšnupė (Rg); Vorup-enai (Gmb): Vōrupe (Gmb); Žąsup-enai (Rg): Žąsupė (Rg); Žirgup-enai bk. (Gmb): Žirgupe (Gmb); Žiurkup-enai (Gmb): Žiurkupė (Gmb); Žvejup-enai (Stlp): Žvejupė (Stlp); z innych nazw miejscowych (ojkonimów): Gerušk-enai (Gmb): Geruškiai k. (Gmb); Kraupišk-enai (Rg): Kraupiškas bk. (Rg); Tarpup-enai (Įs, Stlp): Tarpupiai k. (Stlp) (ale por. b. ż. tarpupis „miejsce między rzekami”); z apelatywów, nazw miejsc11: Sod-enai (Drk): sodas; sodà „wieś”; Šil-enai bk. (Plkn): šilas (ale por. n. os. Šilėnas); Trak-enai (Rg): trākas (ale por. trakēnas „mieszkaniec trako”); Užup-enai (Gld, Gmb): užupė, užupis „miejsce za rzeką”. Część ojkonimów z formantem -enai może być nie derywatami, lecz formami pluralia tantum. Są to głównie ojkonimy związane z nazwiskami: Bylenai (Gld), por. Bylà; Degėnai (Rg), por. Degė; Dakėnai (Gld): *Dakėnas, por. Dakėnaitis; Dop-enai (Stlp), por. Dop-aitis; Jogelenai (Gmb), por. Jogela; Karalėnai (Įs), por. Karalius; Kubilėnai (Rg), por. Kubilius; Lapėnai (Įs): Lapėnas; Lengvėnai (Stlp), por. Lengvỹs, Lengvinas; Kvietkėnai (Gmb), por. Kvietkus, Kvietkis; Rogainenai (Stlp), por. Roga, *Rogainis (ale por. n. os. Rogainiai k. (Pak) itd. Zasięg występowania ojkonimów z tym przyrostkiem w Prusach Litewskich pokrywa się z zasięgiem formacji na -iš-: jednak na zachód od linii wyznaczonej granicą powiatów Labguva–Vėluva–Girdava spotykamy dość wiele ojkonimów na -enai (niem. -ehnen, -öhnen) na całym obszarze zamieszkanym przez Litwinów12 (w okolicach Žuvininkai, Karaliaučius, Šventapilis, Ylava, Rōmuva, a jeszcze dalej na południe — w okolicach Brāneva i Kęntšina; na południe od powiatów Ungura–Geldāpė nie odnotowano ich). Na Litwie ten przyrostek w formacjach utworzonych od hydronimów występuje głównie na Żmudzi i w południowo-zachodniej części Litwy13. Kolejnym istotniejszym przyrostkiem ojkonimów jest -ynai (~14%). Część ojkonimów z tym przyrostkiem może nie być derywatami sufiksalnymi na -ynai, lecz formami pluralia tantum utworzonymi od apelatywów zbiorowych. Mimo to uwagę zwraca popularność ojkonimów z formantem -ynai na tym obszarze. Pozwala to oczywiście przypuszczać, że -ynai jest w Prusach Litewskich także derywacyjną częścią ojkonimów. Są to przeważnie nazwy miejscowe związane z leksemami apelatywnymi: Apuokynai (Plkn): apuokas; Aukšteglynai (Šlu): *aukštaglė „wysoka świerczyna”; Ąžuolynai bk. (Rg): ąžuolas; Beržynai (Rg): béržas; Blendynai (Rg): blendìs „blenda”; Brekštynai (Rg): brekštė (ale por. n. os. Brekštys); Ežerynai (Drk): ėžeras (ale por. n. os. Ežerys); Gandr-ynai (Įs): gandras (ale por. n. os. Gandras); Guobynai (Pak): guoba (ale por. n. os. Goba); Juodeglynai (Plk): juodeglė; Kadagynai (Lbg): kadagỹs; Kanapynai (Gmb): kanāpė; Karklynai (Stlp) 11 Ojkonimy na -enai (a także na -(i)ininkai (-eninkai)) mogą również nie być derywatami sufiksalnymi, lecz ojkonimami pluralia tantum utworzonymi od apelatywów z przyrostkiem lub nazw osób i mieszkańców. 12 Por. „Die Gemeinden und Gutsbezirke.” Starsze źródła z XIV, XV i XVI wieku wskazują jednak, że występował tu pruski przyrostek -ein (zob. Gerullis G. Die altpreussischen Ortsnamen. Berlin und Leipzig. 1922). 13 Zob. Razmukaitė M. Min. str. s. 144 (mapa). 78 : kaŕklas; Kelmynai (Pak): kėlmas; Kermušynai (Drk): kermušė „dziki czosnek”; Klevynai (Drk): klėvas; Lendr-ynai (Gmb): léndre „trzcina” (por. n. os. Nendrynas); Notrynai (Drk): notrė „pokrzywa”; Pušynai (Plkn): pušis; Samanynai (Gld): sāmana; Serpenty-nai (Lbg): serpentà „porzeczka”; Skirp-stynai (Is): skiṙpstas „wilcza jagoda” (ale por. n. os. Skirpstas); Skrobl-y-nai (Gmb): skrōblas (ale por. n. os. Skroblà, Skroblỹs); Skruzdy-nai (Lbg): skruzdė; Smilgy-nai (Lbg): smilga; Šilynai (Gld): šilas; Vabaly-nai (Drk): vabalas (ale por. n. os. Vabalas); Vanagy-nai (Gld): vā-nagas (ale por. n. os. Vānagas); Vinkšnynai (Rg): vinkšna; Žabynai (Drk): žābas (žabynas); Žvirbl-ynai (Plkn, Rg): žōrblis (ale por. n. os. Žvirblis) itd. Część ojkonimów tego typu można wiązać z nazwiskami: Dobly-nai (Pak): Doblys (Duoblỹs), Egertynai (Plk): Ėgertas; Grobynai (Drk): Grobas; Kragynai (Gdl): Krāgas; Krušynai (Drk): Krušius, Krušà, por. Krušaitis; Lopynai (Drk): Lōpas; Pagely-nai (Is): Pagelas; Pendry-nai (Gmb): Pendrius; Raukutynai (Tlž): Raukutis; Skerdynai (Is): Skerdys; Šeržanty-nai (Lbg): Šeržantas; Valdynai (Lbg): Valdžius, por. Valdaitis; Vanagynai (Gld): Vānagas; Varžynai (Pak): Varžys, Varžius (ale por. rz. Váržė (Pak); Vilmantynai (Rg): Vilmantas; Visbary-nai (Plkn): Višbaras; Ir-mantynai (Is): *Imantas; Žygmantynai (Žygmantynai) (Is): *Žygmantas, Žygmantas, por. Žignantas, por. Žigimantas itd. Inne ojkonimy z formantem -ynai mają również jednoskońskie odpowiedniki nazwisk: Jonynai (Rg): Jonynas; Palentynai (Rg): Palentynas; Pyragynai bk. (Is): Pyragynas; Šudynai (Tlž): *Šudynas, por. Šudynaitis itd. Ojkonimy na -ynai odnotowano nie tylko na tradycyjnym obszarze Prus Litewskich; szczególnie liczne są one również w zachodniej, „pruskiej” części tego obszaru. Rozprzestrzeniły się także na południe od linii „poczdamskiej” — w okolicach Rešelis, Kęntšina i Olština. Na Litwie odnotowano niewiele ojkonimów z formantem -ynai — nieco w okolicach Prienai, Alytus i Marijampolė, lecz nie tworzą one zwartego obszaru. Dość istotny na tym obszarze jest również przyrostek -(i)ininkai (-enininkai) (~8,5%). Są to przeważnie ojkonimy związane z hydronimami i apelatywami. Ojkonimy utworzone od hydronimów: Akel-ninkai (Šlu): Akėlė rz. (Šlu); Arg-eninkai (Tlž): Argà rz. (Tlž); Os-ininkai (Pak): Ōsa rz. (Pak); Tovėl-ninkai (Pak): Tovėlė rz. (Pak); Versm-eninkai (Plkn): *Versmė, por. Versmėlė rz. (Plkn); z apelatywnych nazw miejsc, terminów fizjograficznych, geobotanicznych itp.: Beržt-ininkai (Tlž): béržta „ziemia brzozowa, miejsce, gdzie rosną brzozy”; Būd-ininkai (Rg): būdà (por. būdininkas „mieszkaniec budy”)¹⁴; Egl-ininkai (Plkn): eglis, egliai „jałowiec”; Ežer-ninkai (Lbg, Drk, Rg): ežeras (por. ežerninkas „mieszkaniec obszaru obfitującego w jeziora; kopacz stawu”); Gir-ininkai (Šlu): giria (por. girininkas „leśniczy” i nazw. Girininkas); Kaln-ininkai bk. (Šlu): kalnas (por. kalnininkas „mieszkaniec gór”); Kupst-ininkai (Tlž): kūpstas „kępa” (por. kūpstininkas „mieszkaniec kęp”); Lank-ininkai (Rg): lankà (por. lankininkas „mieszkający u podnóża, na łące”); 14 Zob. przypis 11. 79 Láuž-ininkai (Tlž): laužas „zawalona chałupa, rudera”; Pelk-ininkai (Vėl): pėlkė; Rag-ininkai (Šlu): rãgas „wąski występ lądu wcinający się w morze; półwysep”; Sal-eninkai (Rg): salà (por. nazw. Salininkas); Šil-ininkai (Plkn, Stlp): šilas (por. šilininkas „mieszkaniec boru, borów”); Trak-ininkai (Pak, Tlž): trākas; Ving-ininkai (Gmb): vingis (por. także nazw. Vingis); Vyp-ininkai (Įs): por. (?) pr. wipis „gałąź”; Virž-ininkai (Įs): viržis, viržiai „wrzosowisko”; Žard-ininkai (Gld): žardis „ogrodzone miejsce dla zwierząt”; od przymiotników: Nauj-eninkai (Drk, Gld): naujas; Saus-ininkai (Pak): saūsas. Inna część oikonimów z formantem -(i)ninkai, -eninkai) nie jest już derywatami, lecz formami pluralia tantum apelatywów z przyrostkiem, nazw mieszkańców związanych z profesją lub zajęciem: Avininkai (Gmb) < avininkas „pasterz owiec, hodowca owiec”; Dravininkai (Stlp) < drāvininkas „pszczelarz”; Dūbininkai (Gld) < dūbininkas „kuśnierz”; Meškininkai (Gmb) < meškininkas „ten, kto trzyma, hoduje niedźwiedzie”; Lašininkai (Įs) < lašininkas „rzeźnik”; Kartininkai (Tlž) < kārtininkas „rybak” itd. Warto zauważyć, że oikonimy z -(i)ninkai, -eninkai są rozpowszechnione na całym obszarze południowej Małej Litwy, a ich zachodnia, południowo-zachodnia i południowa granica zasięgu pokrywa się z wyznaczoną przez V. Petereitisa granicą prusko-litewskich nazw wodnych. Oikonimy z tym sufiksem oraz jego pruskim wariantem -niken występują jednak także poza tą granicą: w powiatach Fischhausen (Žuvininkai) i Frýdland (Romuvõs); na południe od Gołdapi ich nie odnotowano. Na Litwie derywaty tego typu są nieliczne; sufiks ten jest znany przede wszystkim na obszarze Kłajpedy oraz w dorzeczach Wilii i Niemna (tj. na południe od Ukmergė i Jonavy)15. Innym wyraźniejszym sufiksem oikonimicznym Prus Litwy jest -eliai, -ėliai. Są to przede wszystkim oikonimy utworzone od innych oikonimów (zdrobnienia toponimiczne)16: Baltruš-ėliai (Rg): Baltrušiai (Rg); Dagut-ėliai (Plkn): Dagučiai (Plkn); Deges-ėliai (Stlp): Degesiai (Stlp); Drūčlauk-ėliai (Įs): Drūčlaukiai (Įs); Girn-ėliai (Gmb): Girniai (Gmb); Išdag-ėliai (Pak): Išdagiai (Pak); Jurbark-ėliai (Įs): Jurbarkas (Įs); Laukinink-ėliai (Rg): Laukininkai (Rg); Lazdyn-ėliai (Gmb): Lazdynai (Drk, Plk); Lenkinink-ėliai (Rg): Lenkininkai (Įs); Minkštym-ėliai (Gmb): Minkštymai (Gmb); Sakal-ėliai (Rg): Sakalai (Rg); Stubryk-ėliai (Drk): Stubrykai (Gmb); Šilen-ėliai (Plkn): Šilenai (Plkn); Tutl-ėliai (Rg): Tutliai (Rg); Varkav-ėliai (Įs): Varkavai (Įs); Vasok-ėliai (Plkn): Vasokai (Plkn); Vinkšnupen-ėliai (Rg): Vinkšnupėnai (Rg); Vežup-ėliai (Plkn): Vežupiai (Plkn); Vobul-ėliai (Rg): Vobuliai (Rg); ponadto z innymi oikonimami można wiązać także następujące nazwy miejscowości, które nie mają już odpowiedników bezsufiksalnych (być może zanikłych): Būd viet-ėliai (Stlp): *Būdviečiai (por. nazw. Būd vietis); Draskyn-ėliai (Įs): *Draskiniai (por. nazw. Draskinis); Jakšt-ėliai (Šlu): *Jakštai (por. nazw. Jakštas); Krušyn-ėliai (Plkn): *Krušynai (por. nazw. Krušinys); Maigūnišk-ėliai (Gmb): *Maigūniškiai; Razbainink-ėliai (Plkn): *Razbaininkai; Sodyn-ėliai (Gmb): *Sodynai; Kiaũš-ėliai: 15 Zob. Razmukaitė M., cyt. art. S. 144. 16 Žr. Razmukaitė M., Lietuvos oikonimai, išvesti iš kitų oikonimų. — Lituanistica, 1991. Nr. 2(6). P. 53. 80 * Kiaušiai (por. nazw. Kiaušis i Kiaušiai k. (Plkn); Kubil-ėliai (Plkn): *Kubilai (por. nazw. Kubilius); Būd-sed-ėliai (Gld): *Būdsedžiai; Malon-ėliai (Stlp): *Malonai; Užupėn-ėliai (Rg): *Užupėnai (<b. ž. užupėnai), por. Užupėnai k. (Gmb); *Alkun-ėliai (Drk): *Alkynai (albo apel. alkūnas); Barag-ėliai (Plkn): *Baragai (albo apel. baragas „wiata na siano”, zdrobn. baragelis); Gluosnyn-ėliai (Rg): *Gluosnynai (albo apel. gluosnynas) itd. Obszar występowania oikonimów z -ėliai, -ėliai w Prusach Litwy jest już węższy niż z -(i)ninkai, a tym bardziej z -išk-: ogranicza się wyłącznie do powiatów dawnego okręgu Gumbinnen; w powiatach Labguva i Wėluva dawnego okręgu królewieckiego nie odnotowano oikonimów z tymi sufiksami, choć sporadycznie pojawiają się one także na zachód i południe poza granicami tych powiatów (w powiatach Fischhausen, Königsberg, Šventāpis, Ylava i in. — po jednym oikonimie z -ellen). Na Litwie derywaty tego typu są rozpowszechnione na całym obszarze i nie tworzą odrębnych zasięgów¹⁷. Spośród rzadszych sufiksów występujących na obszarze Prus Litwy można wymienić -inė, -ynė, -ava (-avai), -ija i in. Sufiks -inė, którego derywaty od nazw osobowych są liczne na Litwie, z wyjątkiem Żmudzi i samej południowej części Litwy¹⁸, nie jest produktywny w Prusach Litwy (ok. 3%). Jego derywaty występują na jeszcze węższym obszarze niż sufiksy z -ėliai, -ėliai (granica zachodnia pokrywa się, na południu sięgając powiatu gołdapskiego): od nazw osobowych: Blėk-inė (Rg): nazw. Blėka, Blėkius; Dišer-inė (Pak): nazw. *Dišeris, por. nazw. Dišeraitis; Draugansk-inė (Tlž): nazw. *Drauganskas, -is, por. nazw. Draugėlis, Draugalis; Gud-inė (Gmb): nazw. Gūdas; Gumb-inė (Gmb): nazw. Gumbis; Skirpšt-inė (Pak): nazw. Skirpštas (albo apel. skirpštas „taka roślina z rodziny wiązowatych”); Šanc-inė (Tlž): nazw. *Šantys (por. Šankys i Šanta); Šeir-inė (Rg): nazw. Šeirys; od apelatywów: Ang-inė (Įs): angis; Obuol-inė (Pak): obuolys, obuoliai; Žiezdr-inė (Pak): žiezdras „żwir” (ale por. nazw. Žiezdryš) itd. Trudno obecnie stwierdzić, czy dalej na zachód i południe od wspomnianej granicy występowały derywaty z sufiksem -inė, ponieważ nie zbadano całej zachodniej części obszaru pod kątem oikonimów zapisywanych w źródłach niemieckich z formantami -innen, -in-; taki zapis może bowiem odzwierciedlać sufiksy zarówno z -inė, jak i z -inas. Wiadomo jedynie, że oikonimy z -in- występowały także na południe od powiatów Ungurōs i Gołdap, tj. w okolicach Olecka. Poza zachodnią granicą wspomnianego obszaru oikonimów z -in- nie odnotowano. Pojedyncze oikonimy odnotowano także z innymi sufiksami: -ynė: Akmenynė (Stlp): apel. akmuo > akmenynė; Jovar-ynė (Tlž): apel. jóvaras > jovarūnė; Paucak-ynė (Plkn): nazw. *Paucakys, por. nazw. Pautelis, Pautenis i in.; Varl-ynė (Plkn): apel. varlė > varlynė. Istnieje jednak możliwość, że oikonimy te nie są derywatami z sufiksem -ynė, lecz apelatywami o znaczeniu zbiorowym, które przekształciły się w oikonimy. -(i)ava (-uva): Tepl-iavà (Vėl), por. pr. n. m. Tape, Tape-law-ke¹⁹, Vėl-uva ¹⁷ Zob. R a z m u k a i t ė M., cyt. art. S. 59. ¹⁸ Por. R a z m u k a i t ė M., Būdingesnės Lietuvos TSR oikonimų darybos priesagos. S. 142. ¹⁹ W sprawie tych objaśnień por. G e r u l l i s G. cyt. dzieło. S. 181 i 189. 81 (Ponownie), por. pr. im. wł. Welle19, lit. Vėlius, Vėlȳs; -ija: Šeper-ija (Rg): nazwisko Šeperys; Varm-ija (Pak): nazwisko Vārna, Vārnas lub prus. lit. vārna, vārnas; -ainė: Rag-ainė m. (Rg): prus. lit. rāgas „spiczasty skrawek lądu wysunięty w morze; półwysep...; kąt”; -ena: Kalv-ena (Tlž): prus. lit. kālvīs lub kālvė. -otai: Argel-otai (Pak): *Argele rz., por. Argà rz. -ujai: Kaln-ujai (Tlž): prus. lit. kālnas lub *kalnūjis. Podsumowując uwagi o wyraźniejszych sufiksach oikonimów Prus Litwy, należy stwierdzić, że niektóre sufiksy i ich zasięg tworzą spójny obszar z sufiksami rozpowszechnionymi na Litwie lub w jej zachodnich i południowo-zachodnich regionach (-iškiai, -ėnai, -inė), inne zaś wskazują na odrębność Prus Litwy (większe skupienie oikonimów z -ininkai, -ėliai, -ėliai oraz zasięg i produktywność oikonimów z -ynai). KILKA UWAG O FORMACH SUFIKSALNYCH NAZW MIEJSCOWYCH W PRUSACH LITEWSKICH Zusammenfassung W artykule omówiono nazwy miejscowości południowej części Małej Litwy (Litwy Pruskiej), utworzone za pomocą sufiksów (budowa, formanty), w powiatach Dárklemis (Darkehmen), Geldāpė (Goldap), Gumbinė (Gumbinnen), Įsrutis (Insterburg), Labguvà (Labiau), Pakalnė (Niederung), Pilkānis (Pillkallen), Ragainė (Ragnit), Stālupėnai (Stallupönen), Tilžė (Tilsit), Vėluva (Wehlau). Materiał zebrano z wykazu nazw miejscowości W. Kalwaitisa (Kalwaitis W. Lietuwiškų Wardų Klėtele. Tilžėje 1910 m. S. 24—67). Z wymienionych wyżej powiatów zebrano około 400 derywatów toponimicznych utworzonych za pomocą sufiksów (zachowano kolejność produktywności derywatów): -išk- (-iškiai, -iškė, -iškas, -iška), -ėnai, -ynai, -(i)ninkai (-enin kai), -ėliai, -ėliai, -inė, -ynė, -ava (-uva) i in. Zwrócono uwagę, że zasady tworzenia sufiksalnych nazw miejscowości w tej części Małej Litwy w wielu przypadkach nie różnią się od zasad obowiązujących na zachodnim i południowo-zachodnim pograniczu Litwy. Za pomocą sufiksu -išk- tworzy się tu nazwy miejscowości przeważnie od imion i nazwisk, a za pomocą -ėnai — od nazw zbiorników wodnych. Nazwy miejscowości z formantami -ynai i -(i)ninkai (-enin kai) wykazują bardziej swoisty regionalny sposób tworzenia. 82