In memoriam Rūdolfas Grabis (1906–1996)

… i wydał „Słownik ortografii języka litewskiego dla szkół” (w latach 1956–1980 ukazało się 6 wydań), z Pr. Kniūkštą — „Dydaktyczny słownik ortografii i akcentuacji języka litewskiego” (w latach 1983–1996 ukazały się 4 wydania), z V. Kosuchinem — przeznaczony dla szkół „Słownik litewsko- -rosyjski” (1956), z K. Gaivenisem i V. Šernasem — „Szkolny słownik litewsko- -rosyjski” (1985). A. Lyberis opracował również większy „Słownik litewsko- -rosyjski”, przeznaczony dla szerszego grona odbiorców, którego w pierwszym wydaniu (1962) podano około 37 000, a w drugim, poprawionym i 65000 uzupełnionym wydaniu (1989) około słów. Jeszcze w latach studenckich A. Lyberis rozpoczął współpracę z „Naujoji romuva” (bodaj pierwsza jego publikacja, która ukazała się w 1935 r., zapoznała społeczeństwo z wydawanymi przez J. Balčikonisa „Pismami” J. Jablonskisa); później w wydawnictwach naukowych i prasie opublikował niemało artykułów na temat leksykografii litewskiej, leksykologii, terminologii, kultury języka i innych zagadnień, a także ważnych wspomnień z historii językoznawstwa litewskiego oraz o poszczególnych językoznawcach. 6 listopada 1996 r., w dniu swoich 87. urodzin, A. Lyberis był już niemal od sześciu lat nękany ciężką chorobą, a 22 listopada był ostatnim dniem jego życia. Na wileńskim cmentarzu Karveliškės liczne grono krewnych, uczniów, współpracowników i przyjaciół pożegnało językoznawcę, który wiele dokonał i pozostawił po sobie piękne owoce pracy, nauczyciela i człowieka o jasnej pamięci. Antanas Lyberis i jego dzieła weszli do historii litewskiego językoznawstwa. Kazys Morkūnas IN MEMORIAM RUDOLFAS GRABIS (1906–1996) Rok 1996 był dla łotewskiego językoznawstwa rokiem bolesnych strat: zbyt wcześnie opuściła tak bardzo umiłowaną przez siebie dziedzinę nauki profesor Uniwersytetu Łotewskiego Marta Rudzytė; nie dokończył rozpoczętych prac wyrosły na emigracji Łatgalczyk, profesor Uniwersytetu Wisconsin Valdis Zeps; a 17 grudnia zakończył swoją ziemską wędrówkę, ozdobioną wartościowymi dziełami, również Rūdolfas Grabis, który pięknie świętował dziewięćdziesiąte urodziny i był jednym z najwybitniejszych badaczy języka łotewskiego ostatnich dziesięcioleci. R. Grabis urodził się 11 sierpnia 1906 r. w „Gribži” byłej gminy Kūduma (w rejonie cėskim). W 1934 r. ukończył Uniwersytet Łotewski. Jego nauczycielami byli tu Ana Abelė, Ludis Berzinis, Janis Endzelynas i inni wybitni łotewscy filolodzy tamtych czasów. W 1931 r. w redagowanym przez J. Endzelyna czasopiśmie Łotewskiego Towarzystwa Filologów „Filologu biedribas raksti” opublikowano pierwszą poważną publikację R. Grabisa, wówczas jeszcze studenta — opis jego rodzinnej gwary („Kūduma pagasta izloksnes apraksts- ”). W 1935 r. w tym samym czasopiśmie ukazał się kolejny artykuł dialektologiczny R. Grabisa „Uwagi o gwarach parafii Straupe” („Piezimes par Straupes draudzes izloksném- ”). R. Grabis pracował jako nauczyciel w gimnazjach ryskich, wykładał w Ryskim Instytucie Nauczycielskim. 278 Kilkakrotnie wydawano napisany przez niego wspólnie z innymi podręcznik języka łotewskiego dla szkół „Słowo i zdanie” („Vards un teikums”. W latach 1945–1947 był wykładowcą Uniwersytetu Łotewskiego. W 1946 r. J. Endzelynas zaprosił R. Grabisa do pracy w Instytucie Języka i Literatury nowo utworzonej Łotewskiej Akademii Nauk. Przez prawie trzydzieści lat faktycznie kierował pracą językoznawców tego instytutu. W latach 1970–1974 był również zastępcą dyrektora instytutu. Kierowany przez R. Grabisa zespół językoznawców opracował najpełniejszy opis struktury współczesnego języka łotewskiego: „Gramatykę współczesnego łotewskiego języka literackiego” („Misdienu latviešu literaras valodas gramatika”, I–II, Riga, 1959, 1962). Za to dzieło R. Grabisowi wraz z innymi autorami w 1965 r. przyznano Łotewską Nagrodę Państwową. R. Grabis kierował również pracą łotewskich terminologów. W 1963 r. wydano opracowany przez niego oraz Dzidrę Barbarę i Anę Bergmanę „Słownik terminów językoznawczych” („Valodniecibas terminu vardnica”, Riga, 1963). Był także przewodniczącym kolegium redakcyjnego najważniejszego powojennego dzieła łotewskiej leksykografii, „Słownika łotewskiego języka literackiego” („Latviešu literaras valodas vardnica”, 1–8, Riga, 1972–1996). R. Grabis opublikował wartościowe badania z historii języka łotewskiego. Przede wszystkim należy tu wspomnieć jego studium „Przegląd gramatyk języka łotewskiego XVII wieku” („Parskats par 17. gadsimta latviešu valodas gramatikam”. —Valodas un literaturas instituta raksti, V, 1955, s. 205–266). Po przejściu na emeryturę językoznawca utrzymywał bardzo bliskie więzi ze swoim rodzinnym Kūdumu. Dokładnie po sześćdziesięciu latach przerwy ponownie powrócił do tematu swoich młodzieńczych dni i opublikował niejako kontynuację swojej pierwszej publikacji językowej — „Teksty dialektu Kūdumu” („Kūduma izloksnes teksti”, Ryga, 1991). Ludzie, którym dane było obcować z tym łotewskim językoznawcą, zawsze będą go pamiętać jako miłego, szczerego człowieka. Oprócz języka ojczystego R. Grabis bardzo kochał łotewską pieśń ludową. Z opowiadań matki językoznawca pamiętał, że melodie tych pieśni doskonale powtarzał nawet wtedy, gdy jeszcze nie potrafił wymówić słów tych pieśni. W 1968 r. R. Grabis został wybrany członkiem korespondentem Łotewskiej Akademii Nauk, a w 1992 r. — członkiem honorowym. Rudolfas Grabis zmarł w Rydze. Pochowany na Drugim Cmentarzu Leśnym. Niech mu lekka będzie rodzima ziemia. Algirdas Sabaliauskas 279