Kreipiniai Jono Jablonskio laiškuose

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVII (1997) LEKSIKOGRAFIJOS IR LEKSIKOLOGIJOS PROBLEMOS Giedrė ČEPAITIENĖ FORMY ZWRACANIA SIĘ W LISTACH JONA JABLONSKIEGO Obecnie staraniem profesora Arnoldasa Piročkinasa opublikowano 424 listy Jona Jablonskisa (Jablonskis 1985; Jablonskis 1991). Większość tych listów napisana jest po litewsku (353), niektóre po rosyjsku (70), a jeden po polsku. Treść listów J. Jablonskisa jest zazwyczaj rzeczowa, dlatego jest w nich niewiele osobistych akcentów czy emocji. Pod tym względem nieco wyróżniają się listy do syna Konstantinasa, część listów do Kazimierasa Jokantasa oraz jeszcze kilka innych. J. Jablonskis zwykle używa form zwracania się w listach tylko na początku listu albo w ogóle ich nie używa. Listy bez form zwracania się, ze względu na cel napisania, są dwojakiego rodzaju: 1) poświęcone omówieniu zagadnień dotyczących interesującego języka, wydawania książek lub działalności organizacji społecznych (por. Jablonskis 1985: 47, 94, 324–352 i in.); 2) adresowane do kierowników różnych instytucji. Te ostatnie listy zwykle zaczynają się od wskazania adresata, np., Prof. M. Biržiška, dziekanowi Wydziału Humanistycznego; Ministrowi Oświaty K. Jokantui; Dziekanowi Wydziału Humanistycznego prof. V. Kreve-Mickevičiui. Podobnie postępuje się także w niektórych listach do Juozasa Tumasa. Również one często zaczynają się od określenia tytułu adresata (Kun. J. Tumui), a następnie albo pojawia się forma zwracania się, albo list jest pisany zupełnie bez niej. Oczywiście, pojedyncze listy bez formy zwracania się są inne i nie należą do wymienionych grup. Obecnie do zwracania się zwykle używa się wołacza rzeczownika oznaczającego osobę (tj. rzeczownika), czasem rozszerzonego określeniami (LKG III: 689–683; DLKG: 637–638). W listach J. Jablonskisa tendencja używania form zwracania się jest nieco inna. Znacznie częściej do wyrażenia zwrotu do adresata stosuje się tu różne przymiotniki określone bez określanych rzeczowników. Najczęściej zwracano się przymiotnikiem szanowny (szanowna, szanowni). J. Jablonskis postępował tak przez niemal cały okres korespondencji (1904–1926); w ten sposób zwracał się do prawie wszystkich korespondentów. Warto zauważyć, że w zachowanych listach zaledwie do kilku osób ani razu nie zwrócił się w ten sposób – do pisarza Jonasa Biliūnasa, Petra Leonasa, Povilas Višinskisa oraz syna Konstantinasa. Takiej formy zwracania się nie użył również w zachowanych listach do Vincasa Kudirkasa. Do wymienionych osób J. Jablonskis zwracał się cieplejszymi słowami, co pozwala przypuszczać, że łączyły ich relacje bynajmniej nie wyłącznie rzeczowe. Na początku korespondencji kilka razy użyto formy gerbiamasai. J. Jablonskis opisał tę formę w gramatykach. W gramatyce z 1901 r., przy omawianiu budowy przymiotników określonych (nazywanych tu podwojonymi), stwierdza się, że „są złożone z przymiotnika prostego i zaimka jis albo w mianowniku 256 partykuły potwierdzające ar”, jednak w sąsiadujących paradygmatach deklinacyjnych nie podano takich przykładów (Jablonskis 1957: 84–85). Podobnie mówi się także w gramatyce z 1922 r. (Jablonskis 1957: 211). Jak pokazują listy, sam J. Jablonskis po 1905 r. nie używał już takiej formy. Czasami listy rozpoczynają się zwrotem brangusis. We wczesnej korespondencji J. Jablonskiego ten zwrot jest niezwykle rzadki — użyty zaledwie raz w liście do P. Višinskisa (koniec listopada 1904 r.). Ponownie znajdujemy go w listach z lat 1924–1927. Pojedynczo wystąpił w listach do Juozasa Balčikonisa (1924 06 11), Kazimierasa Jokantasa (1925 05 07) i Merkelisa Račkauskasa (1927 06 16), a dwukrotnie J. Jablonskis zwraca się w ten sposób do Zigmasa Kuzmickisa (1927 08 06; 1927 12 16). Raz, pisząc do Gabrielė Petkevičaitė-Bitė w dniach jej przejścia na emeryturę, J. Jablonskis zwraca się do niej dwoma przymiotnikami: Brangioji, gerbiamoji (1924 10 18). Jeszcze rzadziej w funkcji zwrotu używany był przymiotnik mylimasis (mylimieji). J. Jablonskis użył takiego zwrotu po jednym razie w korespondencji z synem Konstantinasem, w listach do Juozasa Tumasa-Vaižgantasa, Litewskiego Towarzystwa Naukowego oraz Stasysa Dabušysa. Nawiasem mówiąc, ostatni list nie zachował się, znany jest jedynie jego odpis. Zapisano w nim zwykłą (nie zaimkową) formę przymiotnika mylimas, którą, zdaniem A. Piročkinasa, należy przypisać niezbyt biegłemu w piśmie kopistowi (Jablonskis 1985: 101). Kilka razy użyto rozbudowanych zwrotów przymiotnikowych. Rozbudowano je zaimkiem dzierżawczym mano. W jedynym znanym liście do J. Biliūnasa napisano Mano mylimasis (1905 01 26), natomiast zwrotu mano brangusis użyto w listach do profesora Eduardasa Volterisa (1926 03 06) i Z. Kuzmickisa (1926 03 06). Zazwyczaj mówi się, że zaimki dzierżawcze określają stosunki przynależności, a zaimek mano ma wskazywać, że dana rzecz należy do mówiącego (LKG I: 673; DLKG: 261). Wydaje się, że taki opis nie całkiem pasuje w tym przypadku. Związek mano brangusis moglibyśmy synchronicznie traktować jako nominalizację wypowiedzi tu esi man brangus. W językach indoeuropejskich taka wymiana dopełniacza i celownika jest zwyczajna (Fillmor 1981: 460). Jak twierdzi A. Rosinas, konstrukcje z dopełniaczami i celownikami dzierżawczymi można uznać za swoje parafrazy (Rosinas 1988: 22). Podobne wypowiedzi J. Jablonskis nazywał celownikiem tego, komu coś się przydarza lub komu coś się należy, podkreślając, że używa się ich „nie tylko do oznaczania zdarzeń dotyczących rzeczy, lecz także do wyrażania najróżniejszych jej stanów” (Jablonskis 1957: 600). Być może również wspomniane zwroty można by traktować jako wskazujące na stan. Oczywiście decyduje o tym nie określenie (zaimek), lecz podstawa tych zwrotów — przymiotnik. Występują rozbudowane zwroty rzeczownikowe. Rozbudowują je przymiotniki, np.: Mylimas Drauge (list do V. Kudirkasa, 1883 04 14), Brangus Drauge (do P. Višinskisa, 1903 04 11), Brangieji Draugai (do zjazdu nauczycieli, 1928 11 03), Brangus Tautieti (do nieznanego adresata, 1898 11 14), Gerbiamoji Tautiete (do Morty Zauniūtė, 1904 12 09). Warto zwrócić uwagę, że w tych związkach J. Jablonskis używa zarówno zwykłej, jak i zaimkowej formy przymiotnika. W przykładach w gramatyce z 1922 r. również znajdujemy zdania zarówno ze zwykłą, jak i zaimkową formą przymiotnika: Ko verki, sesele jaunoji? Ko liūdi sesele, balta lelijėle (Jablons- 257 kis 1957: 408). Žinoma, pateiktieji pavyzdžiai nėra visiškai adekvatūs: pirmajame sakinyje turime daiktavardinį kreipinį, išplėstą įvardžiuotine būdvardžio forma, antrajame – kreipinys išplėstas priedėliu ir jame pavartota paprastoji būdvardžio forma. Kalbėdama apie šio tipo kreipinius, Antanė Kučinskaitė kaip vartotinas nurodo tik įvardžiuotines būdvardžių formas (Kučinskaitė 1985: 62). Tylko raz J. Jablonskis zwraca się do nieznanego nam adresata powszechną w języku potocznym formułą Sveikas gyvas (1926 08 11). A. Kučinskaitė uznaje takie zwroty w listach za familiarne (Kučinskaitė 1985: 72). A zatem taki zwrot J. Jablonskiego zdaje się sugerować, że odbiorca listu był dość bliskim znajomym J. Jablonskiego, tym bardziej że jest to jedyny taki zwrot w stosunkowo obszernej korespondencji językoznawcy. Zwracanie się wyłącznie za pomocą rzeczownika w wołaczu nie jest typowe dla listów J. Jablonskiego. Zazwyczaj używa się tu słowa brolau. Raz, łącząc ten zwrot z imieniem, J. Jablonskis zwrócił się do V. Kudirkasa: Vincuti Brolau (1883 07 15). Adresat został więc określony niezwykle serdecznie, jak najdroższy człowiek, choć w samym liście nie brak rozmaitych zarzutów. Być może za pomocą ciepłych słów zwrotu próbowano okazać bliskość dawnemu koledze ze szkolnej ławy. Niestety późniejsze listy do V. Kudirkasa nie są nam znane. W żadnym innym litewskojęzycznym liście J. Jablonskis nie zwraca się do innej osoby po imieniu; tylko na jednej pocztówce, przeznaczonej dla J. Balčikonisa, pojawia się imię adresata, jednak powitanie jest po łacinie: Josepho et consortibus Joanne cum consortibus salutem dicit (1915 09 24). Zwrot brolau jest szczególnie częsty w listach do Juozasa Balčikonisa (16 razy), Kazimierasa Jokantasa (12 razy), Merkelisa Račkauskasa (7 razy), Kazimierasa Būgi (4 razy), Petrasa Leona (3 razy). Po jednym lub kilka razy zwracano się tak do innych korespondentów: Jonasa Basanavičiusa, Antanasa Smetony, Jurgisa Šlapelisa, Povilasa Višinskisa. Na podstawie częstotliwości użycia tych zwrotów można tylko częściowo wnioskować o relacjach między korespondentami, gdyż bynajmniej nie wszystkie listy J. Jablonskiego zachowały się. Ponadto takie porównanie wymaga analizy korespondencji obu stron. Warto zwrócić uwagę, że większość listów ze zwrotem brolau napisano w latach 1909–1913 z Brześcia, Grodna i Wieliża. Czyżby zwroty te nie świadczyły o pewnym niepokoju ojca języka, który mieszkał i pracował daleko od Litwy, przez pewien czas nawet bez rodziny, gdyż „wyjechał dosłownie zarabiać na chleb, jak do Ameryki” (Piročkinas 1978: 56)? Szczególnie interesujące pod względem używanych zwrotów są listy J. Jablonskiego do K. Jokantasa. Chociaż był on uczniem J. Jablonskiego w gimnazjum w Mintauji (Jablonskis 1985: 416), ludzi tych łączyły nie tylko relacje nauczyciel–uczeń, lecz także znacznie bliższe więzi. Jak wspomniano, w listach z Brześcia do K. Jokantasa często używano zwrotu brolau, a raz — jego zdrobniałej, pieszczotliwej formy broliukai (1909 10 29). Wyjątkowa jest również treść tych listów: J. Jablonskis nieustannie rozważa możliwość małżeństwa K. Jokantasa z cudzoziemką i próbuje mu doradzić. W jednym z listów (listopad–grudzień 1909 r.), jakby chcąc wzmocnić perswazję, J. Jablonskis podejmuje polemikę z wyobrażonymi rozmówcami, przytaczając ich możliwe reakcje, a zarazem używa zwrotów: 258 Gdybym dziś był młodym człowiekiem i, zamieszkawszy w jakimś narodzie, który dopiero z trudem zaczyna żyć i dlatego jest bardzo wrażliwy, zakochał się w dziewczynie z tego narodu, której niezwykle zależy na sprawach jej narodu, to – uwierz mi – tylko pomagałbym jej troszczyć się o sprawy jej kraju i robiłbym wszystko, aby moje dzieci były dobrymi pracownikami na rzecz tego narodu (o języku nie byłoby już nawet mowy). Gdyby moi rodacy, widząc, że tak postępuję, powiedzieli mi: „Sprzedawczyk!”, splunąłbym tylko na nich i mógłbym śmiało powiedzieć: „Nie chcę wychowywać hermafrodytów [...]”. Gdy moja własna córka dorośnie i wyjdzie za mąż za Łotysza, do kraju Łotyszy, powiem jej: „Twoje dzieci, córeczko, mogą być tylko dobrymi Łotyszami, o to właśnie się troszcz [...]” [...] W swoich dwóch ostatnich listach, jak mi się zdaje, za daleko zabrnąłeś w kwestii „patriotyzmu”. Gdybym tak myślał, mógłbym śmiało głosić: „Bierzcie sobie, mężczyźni, te dziewczyny, które odpowiadają wam kulturą i wychowaniem; naród jest tu niczym, żyjcie nie w Pilwiškach ani w Kupiškach, lecz tam, gdzie znajdziecie kulturę wyższą i lepiej wam odpowiadającą...” Warto zauważyć, że jakby cytując język potoczny, J. Jablonskis wybiera zwroty adresatywne w formie rzeczownikowej, które w jego listach nie są częste. Należy zwrócić uwagę, że do córki zwraca się tu vaikeli, chociaż w rodzimej gwarze J. Jablonskisa wyraz vaikas, określając pokrewieństwo, zazwyczaj oznacza syna. Nawiasem mówiąc, wspomniany list jest jedynym, w którym zwrot do adresata pojawia się nie tylko na początku listu, lecz także w jego zakończeniu: „Bracie! sam nie mogę swatać [...]”. Późniejsze listy do K. Jokantasa zostały napisane w 1925 roku, gdy był on ministrem oświaty. Ton większości listów J. Jablonskisa jest teraz nieco inny. Różnią się także wybierane zwroty adresatywne. Niemal wszystkie listy zaczynają się oficjalnie, od podania stanowiska adresata: Ministerstwo Oświaty: Ministr. J. Jokantui; Ministru Oświaty K. Jokantui; K. Jokantui, Ministru Oświaty. Po tym określeniu czasem pojawia się zwrot gerbiamasis, a czasem list od razu przechodzi do meritum sprawy, bez żadnego zwrotu adresatywnego. Niemniej jednak w kilku listach skierowanych do ministra znajdujemy pewne wyjątki. W jednym z nich, dotyczącym spraw związanych z utworzeniem Komisji Terminologicznej, adresata w ogóle nie wskazano, a zwrot napisano po łacinie: Salve, Carissime (1925 03 16); w innym, opowiadającym o letnich planach J. Jablonskisa, zastosowano zwrot Brangusis (1925 05 07). Pozwala to stwierdzić, że choć J. Jablonskis w listach najczęściej przestrzegał określonej hierarchii, pozwalał sobie jednak okazywać nie tylko szacunek, lecz także uczucia. Inne zwroty adresatywne w formie rzeczownikowej są w listach J. Jablonskisa rzadkie. Korespondując z synem Konstantinem w latach 1906–1917, zwykle stosował zwrot vaikeli (tylko raz zwrócił się do syna mylimasis). W listach wysyłanych z Pskowa do J. Šaulysa parę razy użyto zwrotu tautieti (1903 01 26; 1903 02 01). Raz w liście do J. Balčikonisa znajdujemy zwrot Pilieti (1926 12 29). Z dzisiejszej perspektywy jest to urzędowy zwrot kancelaryjny, najczęściej kojarzony z organami ścigania. Zdaniem A. Kučinskaitė pasuje on wyłącznie do urzędników nadzorujących wykonywanie ustaw (Kučinskaitė 1985: 64). Wiedząc, że relacje J. Jablonskisa i J. Balčikonisa były bardzo bliskie i przyjacielskie, taki zwrot wydaje się dziwny. Jego sens ujawnia jednak treść listu. W liście tym J. Jablonskis zaprasza J. Balčikonisa do współpracy z dziennikiem „Lietuvis”. A zatem na wybór zwrotu pilieti prawdopodobnie 259 wpłynął nie tyle charakter relacji między korespondentami, ile szerszy kontekst – działalność, którą należało wspierać, a być może także tytuł dziennika. Inne są zwroty adresatywne w listach rosyjskich. Listy te najczęściej były kierowane do różnych uczonych i urzędników. Spośród wszystkich listów napisanych po rosyjsku 4 adresowano do J. Balčikonisa. Tylko jeden z nich rozpoczyna się zwrotem Dorogoj Kollega, którego odpowiednika drogi kolego nie znaleziono w listach litewskich. W innych listach pisanych po rosyjsku również nie używano już tego zwrotu. Stosowano w nich zwyczajowe dla rosyjskiej tradycji formy: podawano imię i patronimik adresata, często dodając do nich różne epitety. Zwracając się do osób piastujących wysokie stanowiska, J. Jablonskis wybiera bardzo rozbudowane formy adresatywne. Listy do A. Byčkova, przewodniczącego Wydziału Języka i Literatury Rosyjskiej Petersburskiej Akademii Nauk, rozpoczynają się słowami: Vaše Vysokoprevoschoditelstvo, Mylostivij Gosudar, Afanasij Fiodorovič (1897 05 09: 1899 03 21). Do rektora Uniwersytetu Moskiewskiego G. Ivanova pisze się: Vaše Prevoschoditelstvo Monogouvažajemij Aleksej Aleksandrovič (1888 03 09). W tym samym stylu J. Jablonskis zwracał się także do swojego profesora N. Tichonravova: Vaše Prevoschoditelstvo Nikolaj Savvič (1888 10 04). List do pisarza V. Korolenki rozpoczyna się zwrotem Mylostivij Gosudar, bez podania imienia i patronimiku adresata. Do pozostałych adresatów, zazwyczaj kolegów uczonych, zwracano się mniej wymyślnie, lecz imię i patronimik koniecznie opatrywano określeniami wyrażającymi szacunek mnogouvažajemij lub dobrešij. Stosowano je na przemian w listach do V. Lamanskiego (por. listy z 1896 06 04 i 1901 02 03). Do A. Šachmatova, z którym J. Jablonskisa łączyła wieloletnia współpraca na rzecz ocalenia słownika Jušków, zwracano się na kilka sposobów: Mnogouvažajemij Aleksej Aleksandrovič (1897 01 11; 1897 04 01; luty 1901; 1901 09 14 i in.); Dobrešij Aleksandr Aleksandrovič (1900 12 10; 1901 04 18; grudzień 1901; 1902 01 07 i in.); Glubokouvažajemij Aleksej Aleksandrovič (1914 09 20). Warto zauważyć, że J. Jablonskis użył ostatniego zwrotu nie w liście dotyczącym któregoś z zagadnień językoznawczych, lecz prosząc o pomoc dla swojego utalentowanego ucznia. W listach do innych adresatów zazwyczaj stosowano przymiotnik mnogouvažajemij. Osobno warto wspomnieć o zwrotach adresatywnych J. Jablonskisa stosowanych w listach do profesora Eduardasa Volterisa. Spośród 4 opublikowanych listów skierowanych do tej osoby 3 napisano po rosyjsku, a jeden – po litewsku. We wszystkich listach rosyjskich J. Jablonskis zwraca się Mnogouvažajemij Eduard Aleksandrovič (grudzień 1894 – styczeń 1895; 1885 02 06; 1905 02 15), czyli tak jak do wielu innych kolegów. Zwrot w liście napisanym po litewsku jest znacznie cieplejszy – Mano brangusis (1926 03 19). Czy świadczy on o przyjaźni, która zrodziła się w toku wieloletnich kontaktów, czy też został wybrany ze względu na okazję, z jakiej napisano list (E. Volteris jest pozdrawiany z okazji „ukończenia 70 lat”), a może odzwierciedla wymagania stylistyczne języka litewskiego i rosyjskiego? Na razie materiał jest zbyt skąpy, by dokładnie odpowiedzieć na to pytanie, ale najpewniej o różnym sposobie zwracania się zadecydowały wszystkie trzy czynniki. Jak już wspomniano, spośród wszystkich opublikowanych listów tylko jeden został napisany po polsku. Jest on 260 poświęcony polskiemu językoznawcy i folkloryście J. Karlowiczowi. Zwrot w tym liście jest niezwykle wyrafinowany: Szanowny i łaskawy Panie! Dobrodzieju! Analiza zwrotów używanych przez Jonasa Jablonskisa pokazuje, że na ich wybór wpływało kilka czynników. Można stwierdzić, że J. Jablonskis respektował tradycje każdej z języków, które miały już swoje tradycje (świadczą o tym listy pisane po rosyjsku i polsku). Język litewski nie miał jeszcze tradycji pisania listów, toteż J. Jablonskis dopiero tworzył je w swoich listach. Porównując zwroty w listach pisanych w różnych językach, widzimy, że J. Jablonskis nie stosował zasady mechanicznego przenoszenia, lecz tworzył swoisty sposób komunikacji epistolarnej, odpowiadający litewskiemu charakterowi. Zwroty w jego listach litewskich są prostsze, bliższe językowi potocznemu niż stylowi wysokiemu. Wydaje się, że przy wyborze zwrotów J. Jablonskis uwzględniał pozycję społeczną adresata. W listach J. Jablonskisa najczęściej zwraca się do adresatów za pomocą przymiotników w formie zaimkowej; zwracanie się do nich przy użyciu rzeczowników w wołaczu jest znacznie rzadsze. LITERATŪRA DLKG – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, Vilnius: Mokslas,1994. J a b l o n s k i s J. 1957: Rinktiniai raštai 1, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. J a b l o n s k i s J. 1985: Jono Jablonskio laiškai, Vilnius: Mokslas. J a b l o n s k i s J. 1991: Straipsniai ir laiškai, Vilnius: Mokslas. F i l l m o r Č. 1981: Delo o padeže. – Novoje v zarubežnoj lingvistike 10, Lingvističeskaja semantika, Moskva. K u č i n s k a i t ė A. 1985: Lietuvių kalbos etiketas, Vilnius: Mokslas. L K G I – Lietuvių kalbos gramatika 1, Vilnius: Mintis, 1965. L K G III – Lietuvių kalbos gramatika 3, Vilnius: Mokslas, 1976. P i r o č k i n a s A. 1978: J. Jablonskis – bendrinės kalbos puoselėtojas, Vilnius: Mokslas. R o s i n a s A. 1988: Baltų kalbų įvardžiai, Vilnius: Mokslas. WORDS OF ADDRESS IN J.JABLONSKIS’ LETTERS Summary The majority J. Jablonskis’ letters are written in Lithuanian (373), part of them are written in Russian (50) and only one – in Polish. In the Lithuanian letters the adress is usually some form of adjective. The form Gerbiamasis is used very often. Sometimes we come across brangusis and very seldom mylimasis. There are extended address forms consisting of adjectives and nouns: mano mylimasis, mano brangusis, mylimas drauge, brangus drauge. Only once J. Jablonskis uses the colloquial form Sveikas gyvas! The person whom he addresses is not known to us. The address consisting of a vocative noun is not typical of these letters. The form brolau apears rather only frequently and Vaikeli is used to address his son Konstantinas. J. Jablonskis addresses V. Kudirka with very worm words: Vincuti Brolau. There are no more personal names in the letters written in Lithuanian. The addresses in the letters written in Russian are quite different. We come across number 261 of epithets used together with names and patronymics: Vaše Vysokoprevoščoditelstvo Afanasij Fiodorovič, Milostivij Gosudar Gavril Afanasjevič, Vaše Prevoschoditelstvo Aleksej Aleksandrovič, Mnogouvažajemij Aleksej Aleksandrovič. Professor E. Volter is addressed with the words Mnogouvažajemij Eduard Aleksandrovič in the Russian letters, and with the words Mano brangusis in the Lithuanian letters. The addresses in the letters written in Polish to the famous linguist J. Karlovich are very refined: Szanowny i łaskawy Panie! Dobrodzieju! It could be said that J. Jablonskis considered the etiquette of the letters written in the Lithuanian language more simple, closer to the colloquial speech which does not demand a higher style. That is why close people and those having many things in common with J. Jablonskis are usually addressed warmly–brolau, in other cases adjectives expressing respect are used. The same person can be addressed in different ways depending on whether J. Jablonskis writes to him as to somebody higher in office or to a person sharing common ideas. His letters evidence that J. Jablonskis paid great attention to the position the person he was writing to occupied, as well as to their personal relationship, choosing the language accordingly. 262