XIX a. vidurio lietuvių (aukštaičių rytiečių) – lenkų kalbų rankraštinis nežinomo autoriaus žodynas

KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXVII (1997) PROBLEMY LEKSYKOGRAFII I LEKSYKOLOGII Vidmantas KUPREVIČIUS RĘKOPIŚMIENNY SŁOWNIK JĘZYKA LITEWSKIEGO (WSCHODNIOAUKSZTAJCKIEGO) I POLSKIEGO Z POŁOWY XIX W. NIEZNANEGO AUTORA RtŽ (tak skrótowo nazywany jest ten słownik w LKŽ) jest dotychczas niemal niebadany, a chcąc uzyskać pełny obraz leksykografii przeszłości, należy badać każdy zachowany dawny słownik osobno, monograficznie. Materiały do szerszej pracy są jeszcze gromadzone. Szczegółowa analiza danych archiwalnych (porównywanie charakteru pisma autora RtŽ z pismem znanych autorów tamtego okresu itp.) jest prowadzona równolegle z innymi pracami. Niniejszym artykułem dąży się do uściślenia niektórych danych wcześniejszych badań RtŽ. Omawiany słownik nieznanego autora jest przechowywany w zbiorze rękopisów Instytutu Literatury Litewskiej i Folkloru, w funduszu M. Akelaitisa (F1-1). Ma 548 ponumerowanych odręcznie zapisanych stron. W takiej postaci trafił do zbioru rękopisów LMD: JIATOBCKiŪ CJIOBapb Cb TaJIKOBaH -|ieM CJIOBb Ha IOJbCKIii SI3bIKb.| HaunHaercss cJIOBapb Cb GyKBLI A H KOHUYaeETCHS CJIOBOMb Zwagieje! Pykoriucb 0e€3b repervIieTa. COJIEDXHTb 3548 CTpaHHIIbI (Catalogus). Format stron 1–338 wynosi 22,3 x 17,6, a 339–548 — 21,4 x 16,6 mm. J. Kruopas, jako pierwszy opisujący ten Zodyna, podaje niezróżnicowane wymiary (Kruopas 1969: 183). Stron było więcej, ponieważ przy okładce przylega niezapisana, całkiem czysta karta oznaczona numerami stron 557–558. Karty słownika zszyto w 55 zeszytów, a te zszyto (oprawiono). Na górze, pośrodku nienumerowanej strony I słownika znajduje się starsza sygnatura rękopisu: /n. R-/7, a nieco niżej — okrągła pieczęć z Pogonią: Lietuvių Mokslo Draugija- .1907., przy czym dolną część wspomnianej pieczęci zachodzi napis: M. Akielewicza, (Agricola- ), a nieco niżej i bardziej na lewo, pod nim — pseudonim. A gt 1c ol a — pseudonim Mikołaja Akelaitisa (Otrębski 1970: 7). Cytowane wpisy są wykonane tym samym charakterem pisma i napisane tym samym narzędziem do pisania (szarym ołówkiem). Mniej więcej w trzeciej ćwiartce strony od góry, pośrodku, znajduje się wpis dra J. Basanavičiusa: Podarował A. Šutinas* 30 V 1912 ! Wiersz RtŽ: Zwagiejey, br3eczafes; W artykule autora RtŽ Z z kreską poprzeczną drukowane jest jako Ž, natomiast z z kreską poprzeczną we wpisie dra J. Basanavičiusa oddano tutaj jako ž. 2 Był to kolekcjoner antykwariusz, zakrystian kościoła bernardyńskiego. Tak podaje „Žycie Ilustrowane”. " Dodatek tygodniowy “Kurjera Litewskego ” (1909.1. 25/II.7. No.4). Autor artykułu dziękuje historyczce sztuki R. Janoniene za wspomnianą pozycję „Žycie Ilustrowane”. Bibliotekarz Litewskiego Towarzystwa Naukowego P. Razmukas powiedział autorowi tych wierszy, że Antanas Šutinas, Litewskiego Towarzystwa Naukowego 215 | Sutinas otrzymał w 1889 r. od urzędnika Andruszkiewicza, który słownik otrzymał od M. Akelaitisa w 1863 r.|przed wyjazdem za granicę,|J. Basanavičius. II, podobnie jak na stronie nienumerowanej, nie ma żadnych wpisów, tylko mała okrągła pieczęć koloru czerwonego: LIETUVIŲ KALBOS IR LITERATŪROS INSTITUTAS, Po sprawdzeniu wszystkich stron oryginału RtŽ za pomocą specjalnego aparatu do prześwietlania papieru, znaków wodnych nie znaleziono, jednak w prawych górnych rogach niektórych stron RtŽ znajdują się bezbarwne odciski“ (ich porządek periodyczny jest dość chaotyczny, całkiem możliwe, że ślad odcisku na niektórych stronach jest jedynie przedrukiem konturu prawdziwego znaku z wcześniejszych stron): w prostokątnym odcisku o lekko zaokrąglonych rogach wyraźnie można odczytać słowo KUCZKURISZKI, rozłożone wzdłuż krawędzi suchego odcisku wokół emblematu znajdującego się pośrodku. Szczególnie wyraźne są odciski na stronach 167. i 359. W książce „Papier na Litwie w XV–XVIII w.” W części b ryc. 28 znak ten został zreprodukowany (Laucevičius 1967: 68). Tamże, s. 65–67, napisano: "W 1823 r. znany bogacz, właściciel majątku ziemskiego i przemysłowiec Wojciech Pusłowski rozpoczął w Kuckuriszkach budowę papierni. W 1824 r. papiernia ta już produkowała papier i przynosiła swemu właścicielowi duży zysk. W 1826 r. warsztat powiększono, udoskonalono i zainstalowano nowe maszyny.- <...> W 1848 r. w warsztacie działała już maszyna angielska, produkująca „papier bez końca”.<.- ..> Po rozpoczęciu „produkcji papieru bez końca” wyroby warsztatu w Kuczkury- ̨szkach oznaczano suchym stemplem ". Zachowane pierwsza i druga strony II okładki, wykonane (sklejone- ): 1) z fragmentu polskiego tekstu Starego Testamentu, na którego odwrocie nie ma żadnych znaków (zatem będzie to zapewne fragment strony jakiejś odrębnej publikacji, być może lekcjonarza [?] ST lub Czytań z Obrzędu [?], a nie fragment strony foliału Pisma Świętego; 2) z 3–5 warstw gazet; w jednej z nich, w nieco odklejonej warstwie „Dodatku Do Gazety Kuryera Litewskego” (1829, N 58), dobrze odczytuje się ustęp, w którym wspomniane są nowe druki“ (dzieła); wspomniano tam o tłumaczeniu na język polski romansu K. Pichlera „Oblęženie Wiednia” <...>, wydanym w tym samym roku (Pichler 1829). Pozostałe fragmenty warstw gazet na okładce nie zostały zidentyfikowane dokumentacyjnie; 3) z arkusza papieru piśmiennego, po którego przyklejonej stronie ledwie widoczne są wyblakłe znaki rękopiśmienne; wygląda na to, że jest to próba napisania zaświadczenia powielającego wpis w księdze kościelnej, ponieważ w lewym górnym rogu wyraźnie widać cyfry 233 (być może numer kolejny wpisu), niżej zaś widać zwykłego członka Towarzystwa, który obiecał podarować Towarzystwu krzyż, krzyże przydrożne, kapliczki słupowe, kapliczki, zbiór akwarel, lecz nie przekazał go do kolekcji LMD, zasmucając tym doktora J. Basanavičiusa. * W artykule (Kruopas 1969: 183) wkradł się błąd: wydrukowano wyjeżdżając. Ta sama nieścisłość została powtórzona przy rejestracji rękopisu RtŽ po raz pierwszy w „Bibliografii Litwy” (zob. Gargasaitė 1990: 98). * Te odciski w artykule J. Kruopasa na s. 186 nazwano znakami wodnymi. Opieramy się na książce E. Laucevičiusa „Papier na Litwie w XV–XVIII w.” "[Artykuł J. Kruopasa został opublikowany w XIII w. -V.K.] *I Moj (Pr) 42.1 -5. 8 „Nowe dzieta”. 216 pozostałości niecałkowicie wyblakłego, napisanego ukośnie nazwiska [?]. Napisane najprawdopodobniej cyrylicą: [<...>?] Uypuū [?]. Na dole po lewej znajduje się jednolity. wyrazowy bezbarwny odcisk, którego ostatnią literą jest O. W RtŽ wymieniany rzadko. K. Būga jako pierwszy wskazał go skrótowo, oznaczając w RtŽ literą R, wśród źródeł swojego „Słownika języka litewskiego” (Būga 1924: XV). V. Urbutis, recenzując „Index lexicorum Poloniae”, poprawiając błędy tego dzieła P. Grzegorczyka i znacznie je uzupełniając, wspomniał o wschodnim słowniku, zawierającym 29 000 haseł, otrzymanym od M. Akelaitisa, który również należałoby uwzględnić (Urbutis 1968: 157). J. Kruopas jako pierwszy opublikował artykuł o RtŽ (Kruopas 1969). Opierając się na tym artykule Kruopasa, RtZ scharakteryzował A. Balašaitis w swoim zwięzłym przeglądzie litewskiej leksykografii (Balašaitis 1984: 93). RtŽ wraz z innymi ważniejszymi rękopisami został włączony do ogólnej „Bibliografii litewskiej *”, a także do jej uzupełnień (Gargasaitė 1990: 98). W ostatnich latach, gdy RtŽ wybrano na przedmiot szerszych badań, społeczeństwo zostało już zapoznane z przebiegiem prac oraz wynikami wstępnymi podczas międzynarodowej konferencji zorganizowanej przez Wydział Słowników Instytutu Języka Litewskiego, poświęconej 115. rocznicy urodzin K. Būgi i 110. rocznicy urodzin J. Balčikonisa, a także w referatach wygłoszonych na VII Międzynarodowym Kongresie Bałtystów (Kuprevičius 1995; Kuprėvičs 1995) oraz opublikowanych trzecich tezach referatu (Kuprevičius 1995,). RtŽ jest również wspominany w źródłach rękopiśmiennych. W Pomocniczym (katalogowym) kartotece i głównej (wyrazowej) kartotece Działu Słowników Instytutu Języka Litewskiego znajdują się fiszki oznaczone RtŽ. W pudełku pomocniczych kartotek „K. Skróty Būgi. i bibliografia”, w sekcji R przechowywane są dwie karteczki, w przegródkach Nagłówków i Autorów również znajduje się po jednej karteczce. W głównym kartotece LKŽ znajdują się fiszki artykułów RtŽ: 1) na których własnoręcznie K. Būga wybrał i „oznaczył przykłady wypisane na fiszkach z RtŽ skrótem Ryt.Ž, uzupełniając kartotekę LKŽ” (Kruopas 1969: 185); 2) pieczęcią Akelaitisa, słowo. zaznaczyć 2050 jednostek leksykograficznych wypisanych ręką E. Samaniūtė (później — Otrebskiej). Charakter pisma RtŽ jest drobny, szczególnie w wierszach wstawionych. Grafolożka Rūta Čapaitė, przejrzawszy strony 100–548 kserokopii RtŽ, potwierdziła, że poprawki jaśniejszym atramentem (wstawki), podobnie jak i główne, staranne wiersze tekstu, zostały napisane tą samą ręką. Bardzo indywidualne grafemy d, f charakteru pisma autora RtZ oraz części pionowych grafem B, D, F, T (pionowe kreski, „osie” liter), mające kształt litery S, przypominają te same grafemy S. Daukanto i J. Butavičiusa, a odróżniają na przykład teksty J. Pabrėžy, w których elementy charakteru pisma tych grafemów są inne. W pismach J. Pabrėžy zauważono tylko jeden grafem mający omawiany tu element charakteru pisma — twierdzi R. Čapaitė. Należy ostrożnie wywnioskować, że w RtŽ jest wiele wstawionych niezbyt starannych wierszy o ścieśnionym charakterze pisma, powstałych przy próbie wstawienia ich między to, co napisano wcześniej. 217 że autor RtŽ był współczesnym S. Daukantasa lub osobą młodszą (J. Butavičius był prawie o 13 lat młodszy od S. Daukantasa, a J. Pabrėža wysyłał rośliny ze swojego zielnika księdzu J. Fedoravičiusowi, floryście, młodszemu od siebie o 5 lat (Dagys 1938: 180)). Każda strona RtŽ jest mniej więcej co 7 mm pedantycznie rozrysowana cienkimi, ledwo widocznymi liniami poziomymi, przeznaczonymi do starannego i prostego zapisywania wokabuł. W niektórych miejscach widoczne są małe otworki, jakby po ukłuciach igłą: punkt na początku i na końcu linii. Te poziome linie przecinają cztery pionowe, tworzące cztery kolumny. U góry wszystkich stron narysowano po jednej linii nad nagłówkami kolumn a i b, w których podano zakres grafem słowa (nagłówki kolumn zapisano kolejno od 1 b do 352 a włącznie, dalej już ich nie oznaczano). Najwyraźniej autor RtŽ zamierzał pisać lub numerować coś jeszcze bardziej szczegółowo, jednak tego nie zrealizował, ponieważ tekst RtZ przedstawiono tylko w dwóch kolumnach, oddzielonych pionową kreską. Ortografia RtŽ jest wzorowana na polskiej, w niej „dominuje zasada fonetyczna: pisze się zgodnie z wymową” (Kruopas 1969: 190). Używane są następujące litery: samogłoski a, €, i, y, i; spółgłoski b, ¢, cz, d (i wariant d z indywidualnym indeksiem górnym), g, J, 4, /1 (indywidualny wariant z indeksem górnym), m, m, p, r, s (i /), sz, t, w, 2, Z, Z (oraz warianty 3, 3 3 z indeksami dolnymi). Palatalizację oznacza się literą r (przed samogłoskami szeregu tylnego i przedniego). Złożone dwugłoski (i)ai i (i)ei w RtZ są oznaczane (Jey. W grupach wyrazowych dopełniacza RtZ przeważa wspólna leksyka ludowa, spotyka się wyrazy używane w gwarach wschodnich, np. Garsiot [„gardZiuotis”; por. łot. garšot „próbować”](80), Greimas (92), Greczium“ [„obok, w pobliżu*”- ](92), Griczia (92), Pustit, ostrzy¢® (361), Sulobt, skarmič* (421), Pawenis, cien(316)<- ...> Wokiata'' [„koperta, pudełeczko”](535) (Kruopas 1969: 188), odnotowano germanizmy: Marka, marka, czeski /moneta, szešč groszy. Szepa, szafa. Szepinis, szafowy, występują latywizmy (a nawet niezaadaptowane wyrazy łotewskie): Cuka, swinia. Cukutia, swinka. Dabut, dobyd; ż. Douguwa- “, dz3wina /r3eka; Zenkis“. Zenkia, chtopiu |? ), obfituje w slawizmy. Klucz do kwestii opracowania rejestru, jak się zdaje, zastosował leksykograf J. Kruopas: „Leksyka RtŽ wskazuje, że został on zestawiony ze słów i ich form języka ludowego. Nie widać, aby jego autor korzystał ze źródeł pisanych. Jedynym słowem, które można by podejrzewać o zapożyczenie z przekładu Biblii Chilinskiego, jest Zetas, mizerak, ubogi“ (187), ponieważ, jak pokazuje „Język litewski * Tamże wstawiono również Griaczium, w rzędzie, przy, obok. ? W RtŽ napisano: Pustit, ostrzyč; zawiewač; ješč smaczne; w cytowanej na s. 1. Odpowiednik Žodis zapisano osczyč. 0 RtŽ: Sulobt, skarmič zposé Cały główny wiersz RtZ: Wokrafa, krobka. 12 zauważono jeszcze jeden hydronim: ~ Mūša (Musza, bije; musza r3eka w powiece Upitskim- ). Be le. odpowiednika. 218 Odpowiedni artykuł w Słowniku- [”] (t. VII) z takim znaczeniem /ęfas odnotowano tylko u Chilińskiego, natomiast w znaczeniach zbliżonych „lichy, mało wartościowy” występuje on jeszcze w pismach M. Daukšy i K. Sirvydasa” (Kruopas 1969:189). Metodę leksykograficzną ujawnia wybrana struktura artykułu Słownika. Artykuł RtŽ składa się z: 1) litewskiego hasła i 2) polskich odpowiedników znaczeniowych. Znaczenia polisemantów ujawniają użyte polskie wyrazy o różnych znaczeniach. Hasła podane są alfabetycznie według form gwarowych i podzielone na 21 działów literowych: A, B, C, D, E, G, I (ta grafema w RtŽ pełni również funkcję J. Sama grafema J także jest używana, jednak na pozycji początkowej hasła pojawia się tylko gdzieniegdzie w wierszach dopisanych później), K, L, £, M, N, O, P, R, S, T, U, W, Z, Z. Różne formy morfologiczne tego samego wyrazu wyodrębniono jako osobne hasła: „Rzeczownikom podaje się wiele przypadków, a czasownikom — formy koniugacyjne i imiesłowowe” (Kruopas 1969: 184). Większość wyrazów litewskich ma tylko jeden polski odpowiednik. Brak ilustracyjnych przykładów oraz frazeologii (jako ilustracji —V.K.) (Kruopas 1969: 191). Jednakże frazeologizmy (lub skostniałe połączenia wyrazowe), jako jednostki leksykograficzne, występują. Występują one jako hasła i są podawane według pierwszego słowa, np. Nieć akis réybsta, aš w oczach cmi sie. Niet akis suzaliwa, az w oczach zazieleniafe. Część form, aby precyzyjnie rozróżnić ich znaczenia gramatyczne, jest akcentowana: oznaczona diakrytykami podobnymi do grawisu i akutu: Akis, oczy. Akis, oko. Akis, w oc3ach. Botagu, biczow. Biczem, batogiem. Bogu. bogom /mit. Jałowcowy. Jodłowy, z jodły. Grūndia, "skrobytaal? ), skrobat Grundia, pierścień, krążak. Skowka Iewos, Ewy. do Ewy nalezgcy. Ičwos, czeromchy; hujwy. Iéwu, czeromche; Ewe; hujweę. Jewū, czeromchy, huzwow ir tt. Diakrytyki uwydatniają i wyjaśniają przypadki homonimii. W ten sposób unika się ewentualnych homografów. Oznaczenia gramatyczne RtZ są nieliczne i rzadkie: 1) Lp. liczba pojedyncza i Lm. liczba mnoga, 2) r. Z rodzaj zenski. Stosowane są również skróty innego rodzaju: 1) 7 £. d. i tak dalej, 2) /m. imi¢ — przy nazwach własnych. Do scharakteryzowania semantyki wyrazu używa się również nieskróconego pełnego słowa będącego nazwą rodzajową (1.) (albo jednej — kilku jego sylab): waga, drzewo, grzyb, midologja? )., moneta, roslina), ryba, tkanina itd. Skróty i nazwy rodzajowe podawane są po ukośniku przechylonym w prawo(/). Znaki interpunkcyjne stosuje się konsekwentnie: między synonimicznymi |]. wyrazami zapisuje się przecinek, między znaczeniami różnymi — średnik (tym samym oddzielane są lub wskazywane znaczenia litewskiego wyrazu). W wielu wierszach RtŽ nie można się obejść bez obu wspomnianych znaków. Np. : Isideja, wfozyfa sig; wyniosta sie Visa RtZ Vokabula yra tokia: Zefas, mizerak, ubogi, nedz3ar3. Cyt. str.: znaczeniami. "* Zredagowano: cyt. str. wydrukowana przez Szyrwida. 219 /kura. Karsztu, gorących; czesanych; czesałby. Lieki, zostajesz, pozostajesz, zostawiasz, zostawujesz. Linkia", chylił; działać; ptoza do sat; Polac3ka. Te, gloska: TM ""*. Užtopis, zalata; zatatawszy. Zuwey, ginątes; fowifes. Tik RtZ yra užfiksuotos kai kurios leksemos: Acziuwiste, wdsiecinosc. Dreykafta, rozpustnica; rozpustnik. Dubinuot, boftač, boftem napęd3ač ryby. Dubulis, boftacz, boftuch. Dwyley, we dwoje, w dwoje, pasą. Grundia, kolco, krążek. Skowka. [Eeylfei, wycieka | o roślinach i tt. (por. Kruopas 189). Warto zauważyć, że leksem ~ kurmiarauslis występujący w RtZ (Kurmiarousley, kretowiny, kopec kretone/- Kurmiarouslis, kretowizna) w ogóle nie został uwzględniony w rejestrze LKŽ. RtŽ został sporządzony (najpóźniej) do XIX w. Pod koniec lat 40.–50. XIX w. przepisywano go (najwcześniej) od 1848 r. (wskazuje na to znak papierni w Kučkuriškės na stronach RtŽ). Twierdzenie dotyczące czasu napisania (sporządzenia) słownika potwierdza osobliwość ortografii RtŽ: jak wspomniano, złożone dwugłoski (ijai, (i)ei oznaczano jako (7)ey, a w ten sposób pisano po polsku do lat 40. XIX w. Dopiero później upowszechnił się zapis omawianych dwugłosek za pomocą j. Zapis omawianej spółgłoski w tej pozycji upowszechnił się po wielkiej dyskusji, która rozpoczęła się w Wilnie, została ożywiona przez A. Felińskiego (Y.0§ 1917: 59-60), przy udziale profesora Uniwersytetu Wileńskiego J. Lelewela (Kaupuž 1973: 170), jego oponenta J. Śniadeckiego (Kaupuž 1973: 171) i innych, a zakończyła się tym, że w latach 1830–1840 aj(ej) wyparło z polskiej ortografii ay(ey) (Bajerowa 1986: 39). Pisownia z j upowszechniła się również w etnograficznej Polsce. Innego niż (7)ey oznaczenia złożonych dwugłosek w RtŽ nie zauważono. Nawiasem mówiąc, podobna pisownia w stylu polskim występuje również w zachowanych drukowanych zabytkach piśmiennictwa łatgalskiego (Stafecka 1995,: 277-279) „Evangelia Toto Anno” (1753, w Wilnie), przypuszczalnie będących przekładem zbiorowym, któremu przewodził jezuita Janis Lukaševičius, „kurš pėc tautibas bijis lietuvietis, labi pratis latviešu valodu, darbojies Varaklanos un Preilos, vėlak Izvalta un Puša”, a także „Eysa satasiszona Historyas Swatas”, wydanym w Mohylewie około 1770 roku (Stafecka 1995: 45-47). Data 1848 roku byłaby sprzeczna z prawdopodobną na podstawie cech ortograficznych RtŽ datą z 1840 roku, z 4(5). dziesięciolecia, można jednak zgodzić się z poglądem, że zmiana polskiej pisowni niekoniecznie od razu musiała zostać zastosowana do pisowni litewskiej. Być może autor RtZ nie zamierzał drukować swojego rękopisu, lecz chciał go jedynie używać do celów osobistych (do nauczania, wykładania języka litewskiego), dlatego też nie zmieniał pisowni, przepisując z brulionu na czystopis. Miejsce sporządzenia (przybliżone) — dość rozległy obszar: Biržai(?) — Tverečius — Ciskodas, na co wskazuje forma czasu przeszłego czasownika duoti būt. kart. czasu devé (Būga 1961: 571), a w RtZ poświadczone są następujące czasowniki: Acidiawia, oddat sig. Acidiawiey, oddatfes sig. Diawia, daf, " RtŽ gravis nad n. 220 data. dał. Dawaj, dajesz. Dawiam, daję. Dawisz, dawszy. Dawiała, dał; wdał Dawiej, dajesz; wdajesz. Idiawiou, udafem. Padiawia, podat; podata, podato. Padiawiey, podateš. Padiawiou, podatem. Padiawis, podawszy. Pardiawia, prjedal. Pardiawiey, prjedafes. Sprzedawcy, sprzedaje. Sprzedawać, sprzedawać. Sprzedawam, sprzedaję. Sprzedaje, sprzedaje się. Sprzedawcy, sprzedajcie się. Sprzedawcom, sprzedajemy się. Poddaje się, poddać się, zdać się, schylić się. Poddawajcie się, poddajcie się. Pasidiawiou, poddafem sig. Sudiawia, zadat Sudiawiey, zadale$. Sudiawiou, zdatem. Uzudiawia, zadat czego. / Uzudiawiey, zadafeS, taip pat yra daiktavardžiai Diawimas, danie. Idiawimas, udanie. Padiawimas, podanie, tradycya. Sudiawimas, zadanie, raz. Iš obszar tworzenia części słownika wskazuje tłumaczenie przedrostka (leksemu ~jabłko: Obali, jabtko) uo a[?], (mapa į Zinkevičius4 a), toponimu 1966: 504; 59 — Litwa: Letuwa, Litwa. Letuwnikia, Litwinka, Litwaczka. Letuwoy, w na Litwie, 44?)"* Litwie. Tłumaczenie przedakcentowego fe letuwos, litwy į 2, (2 (Zinkevičius 1966: 506; mapa 61)), w niniejszym artykule cytowane wyrazy łotewskie (lub zlituanizowane) wskazują na obszar į Semigalii na terenie dzisiejszej — Łotwy, hydronim — Daugawa: Douguwa, d3wina /r3eka wskazuje na granicę Łatgalii: prawy brzeg Daugawy należy już do Łatgalii, a nie do Semigalii. W RtŽ występują: Aria [~ arė]“, oral Arcziu, oratbym. Form itekcziu, wpadtbym o: ario, arczio, itekczio nie ma (por. Kruopas 1969:185). Jak dotąd nie zauważono form fonetycznych charakterystycznych wyłącznie dla północnych mieszkańców okolic Poniewieża, dlatego obszar poniewieski jako przestrzeń powstania RtŽ należy wyeliminować. Zatem chronotop RtŽ mógłby być następujący: czas — 1840–1850, miejsce — część Litwy z Łatgalią: Birże (?)-Ciskodas–Twerecz. Autor RtŽ pozostaje na razie nieustalony. Prawdopodobne jest, że autor RtŽ był księdzem katolickim, być może zakonnikiem, ponieważ niektóre wokabuły RtŽ wyraźnie wskazywałyby na wyznaniową przynależność piszącego: wyrażana jest kanoniczna cześć dla Najświętszej Maryi Panny: Marija, Mary[? )a /imię Matki Boskiej. Blowieszcziey, Zwiastwowanie N. P. M., randamas emocingas kreipimasis j Kristy: A /ezau! o Jezu!, uznaje się, że papież jest najwyższym kapłanem: Popieża, papieza, glowy kosciofa, a zwolennik Kalwina jest zjadliwie określany jako bambiz: Bumbizas, bumbis, Kalwin... Motywy napisania RtŽ mogły być takie, jak wskazuje leksykograf J. Kruopas: „Wydaje się, że [RtŽ] przeznaczony jest do nauki języka litewskiego i częściowo mógł zastępować również podstawy gramatyki” (Kruopas 1969: 191). Tę myśl potwierdzają niektóre momenty działalności Kazimierza Krzysztofa Daukszy: wspomniana osoba była nauczycielem ewangelickiej szkoły parafialnej w Birżach, wykładała również język litewski, napisała słownik języków litewskiego i polskiego, którego mogła używać podczas lekcji“ (Subačius 1991: 58). 18 J. Kruopas pomylił się: że RtŽ rzeczywiście a, dowodzi wstawiony nieco niżej, ściśle według alfabetu, wiersz: Arialis, orzefek. 19 psychologicznie jest to bardzo prawdopodobne: zainteresować uczniów nietypowym wówczas środkiem dydaktycznym. 221 Istnieją powiązania RtŽ z innymi słownikami. Jest to wspomniany wschodni słownik K. K. Daukszy, o którym wiadomo, że zachowało się 104 kartki (208 s.) ze 142 (284 s.) i który przechowywany jest w zbiorach biblioteki Uniwersytetu Poznańskiego (Subačius 1991). Widoczne jest podobieństwo metody leksykograficznej RtŽ i słownika K. K. Daukszy, zbliżony jest czas powstania omawianych słowników. Duże różnice wykazuje jedynie pisownia RtZ i słownika K. K. Daukšy, ponieważ K. K. Daukša unikał polskiej ortografii i jego pisownia znacznie różni się od pisowni innych autorów tego okresu. „Zamiast używanych w pierwszej połowie XIX w. znaków cz, dž, sz, w, w słowniku stosuje się “ ('Tarkceti “Ciarkseti” 123),’d (mea'dojimas „medžiojimas“ 63v), c (rackiti "raškyti" 85v), v (pacvajstea "pašvaistė" 72v), dyftong au zapisywany jest jako av (smeafav “smelau, tepiausi” 99), wprowadzone zostały znaki u, f," (Subačius 1991: 58), natomiast autor RtZ konsekwentnie trzyma się polskiej ortografii. Ważne jest podkreślenie związku rejestru słownika K. K. Daukšy z Dictionarium K. Sirvydasa [Sirvydas 1642], ponieważ „Daukša włączył do swojego słownika niemało jego słów i fraz, choć w żaden sposób nie oznaczył przejętego materiału w tekście słownika. O tym, że jest to rzeczywiście leksyka słownika K. Sirvydasa, można wnioskować z podobieństwa fraz (litewskich lub nawet polskich), z neologizmów Sirvydasa lub po prostu z rzadkich słów jego Słownika, które Daukša wpisał do swojego. Na przykład u Daukšy Avksadajlis zfotnik 4v, a u Sirvydasa Zfotnik... auksadaylis 547; odpowiednio Bi.ndristea spofeczenstwo spofecznošč 8 —Spotecznošč... Draugiste /byndriste 417; Bifavietea grod 8 —Grod... Bifawiete /tiesawiete baioru 75; Blavsdineas sufejaty 9 —Suleiaty... Blauzdines wettos /apawis srugnotas 427; <...> Liguma zealunti murawa 58 —Murawa... liguma zelunti /weia 182; <...> Puslis [błąd?| menuo, Luty miesigc 84 —Luty... pusis /pustis 159; <...>Vajkagimdea pofoznica 127v —PotoZnica... Waykagimde 322; Vajkaveadis pedagog 127v —Pedagog... Waykawedis 228; Zie'dūs v puo’dis 138 —Garncarz... puodzius /ziedzius 66 —67 <...>. Jest oczywiste, że K. K. Daukša spędził dużo czasu nad słownikiem K. Sirvydasa” (Subačius 1991: 60). Wschodniość łączy słownik K. K. Daukšy i RtZ, reprezentujący zabytek litewskiej leksykografii wschodniej z połowy XIX wieku. LITERATURA Bajerowa I. 1986: Stan i ewolucja 1, Polski język ogólny XIX wieku. Katowice: Uniwersytet Śląski. Balašaitis A. 1984: Słowa i słowniki, Wilno: Mokslas. Būga K. 1924: Słownik języka litewskiego 1, Kowno. Būga K. 1961: Osiedlenie się Litwinów na terenie dzisiejszej Litwy. —Pisma wybrane 3, Wilno: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Katalog: Catalogus Nr. 10 (zeszyt rejestracyjny rękopisów otrzymanych przez LMD). Dział rękopisów LLTIB. F. 22 —1014, wpis 44. Dagys J. 1938: Ks. Juozapas Fedoravi¢ius — florysta Ziemi Iłuckiej i Zarasajskiej (1776—1860). —Gamta 3, 176-183. Gargasaité D. 1990: Słownik języków litewskiego i polskiego. — Bibliografia Litwy. Seria A. Książki w języku litewskim. 1547-1861. Uzupełnienia, Wilno. Kaupuž A. 1973: Z historii polskiej ortografii w Wilnie w pierwszej tercji XIX w. —Acta BalticoSlavica 8, 169-181. R Kruopas J. 1969: Rękopiśmienny litewsko-- polski słownik XIX-wiecznej drugiej połowy wschodnich gwar litewskich. —Prace Akademii Nauk Litewskiej SRR. Seria A, 2(30). Kuprevičius V. 1995: O wschodnim słowniku rękopiśmiennym (RtŽ). —Problemy leksykografii: semantyka, etymologia, prezentacja faktów gwarowych, zasady opracowywania słowników, poświęcone 115. rocznicy urodzin K. Būgi i 110. rocznicy urodzin J. Balčikonisa. Tezy referatów konferencyjnych. 16–17 marca 1995 r., Wilno, 24–25. Kuprevičius V. 19953: O metodzie leksykograficznej i chronotopie słownika litewsko-- polskiego. —Językoznawstwo. I Konferencja Studiów Bałtyckich. Streszczenia referatów naukowych, Ryga. Kupréviés V. 1995: O metodzie leksykograficznej słownika języka litewskiego i polskiego (RtZ). Baltistica VII. VII Międzynarodowy Kongres Bałtystów 1995 r. 13. —15. czerwca. Tezy referatów, Ryga. Instytut Języka Łotewskiego, 58-60. laucevičius E. 1967: Papier na Litwie w XV-XVIII w., Wilno. LKŽ 1, —Słownik języka litewskiego 1, Wilno: Mintis, 1968. Loš J. 1917: Pisownia polska w przeszłości i obecnie, w Krakowie. Otrębski J. 19670: Mikotłaj Akielewicz i jego „Gramatyka języka litewskiego“. —Acta Baltico-Slavica 7, 1-22. Pichler K. 1829: Oblężenie Wiednia, romans hist. 1-4, Wilno. Sirvyd as K 1642: Pierwszy słownik języka litewskiego | Przygotował K. Pakalka, Wilno: Mokslas, 1979. Stafecka A. 1995: Rzut oka na historię łotewskiego języka piśmienniczego. —Literatura łotewska, Ryga: Zvaigzne, 41-56. Stafecka A. 19953: Komentarze językowe. —Literatura łotewska, Ryga: Zvaigzne, 277-282. Subačius G. 1990: Słowniki Simona Daukantasa. —Studia odrodzenia litewskiego, \ "nis: Sietynas, 20–31. Subačius G. 1991: Słownik Kazimierasa Kristupasa Daukšy. —Baltistica 27(1), 56–67. Urbutis V. 1968: Piotr Gregorczyk, Index lexicorum Poloniae. Bibliografia słowników polskich. —Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1967, 153-158. 286 s. —Baltistica 4, Zinkevičius Z. 1966: Dialektologia litewska, Wilno: Mintis. Stosowane znaki ~ —transponowane do bk <...> —znak opuszczenia [?] —nieczytelne lub budzące wątpliwości rozpoznanie grafemu | —granica wiersza WSCHODNI AUKSZTAJCKI LITEWSKO-POLSKI SŁOWNIK RĘKOPIŚMIENNY NIEZNANEGO AUTORA Z POŁOWY XIX W. Streszczenie Słownik litewsko- -polski przechowywany jest w Dziale Rękopisów Instytutu Literatury i Folkloru (F1-1). Rękopis ma 548 ponumerowanych stron (format stron 1–338 wynosi 22,3 x 17,6, natomiast strony od 339 do 548 mają format —21,4 x 16,6). Nie znaleziono znaków wodnych. Wpisy z inskrypcją Kuczkuriszki pochodzą z 1848 roku. 223