Dėl balsių „a“, „o“, „e“, „ė“ kaitos slavizmuose

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA XXXVII (1997) LEKSYKOGRAFII IR LEKSYKOLOGII PROBLEMY Zigmas ZINKEVIČIUS DEL BALSIU 4, 0, €, KAITOS SLAVIZMUOSE Zamiast słowiańskiego a w litewskich zapożyczeniach występują samogłoski a, o, e, €; np. polskie panna w języku litewskim stało się pana, a pan — już ponas, jednak zamiast Zart, czas mamy Zertas ‘żarty, drwiny’, čėsas. Dlaczego tak jest? Celem artykułu jest przeanalizowanie tego zjawiska, ustalenie jego prawidłowości oraz przyczyn. W krótkim artykule nie sposób omówić wszystkich możliwości złożonego zjawiska, zadowolimy się jedynie najważniejszymi kwestiami. Przede wszystkim należy stwierdzić, że samą główną przyczyną tego zjawiska jest stopniowe zwężanie się w języku litewskim bałtyckiego długiego 4 i w końcu jego przejście w samogłoskę o. Doprowadziło to do pojawienia się dwojakich wariantów — z o i z 2 —, nierzadko nawet dubletów tych samych słów, np. obok arbata w gwarach mamy także arbota. Por. też pana i gwarowe pona, granycia ‘granica rozdzielająca’ i gronycia, kvasas ‘kwas’ i kvosas, talierka 'talerz' i tolierka (pierwotne źródło tego ostatniego słowa — niem. 7a//er). Dub­lety występują nie tylko w leksyce pospolitej, lecz także w leksyce nazw własnych, por. nazwiska pochodzenia patronimicznego: Adamonis, Adamkus, Adamkėvičius i Adomonis, Adomkus, Adomkévicius; Baltraméjus (Baltramiéjus), Baltramaitis, Baltramavicius i Baltroméjus (Baltromiéjus), Baltromaitis, Baltromavicius; Bartkus, Bartkévicius i Bortkus, Bortkévicius; Blažys, BlaZditis, Blazévicius i Bložys, BloZaitis, BloZévicius. Takich przykładów jest mnóstwo. Zwykle starsze warianty mają samogłoskę o, nowsze — a. Jednakże o wyborze między o i a decydował nie tylko czas zapożyczenia czy pojawienia się imienia własnego, lecz także różny stopień zwężenia długiego 4 w jednej lub drugiej gwarze w czasie, gdy zapożyczano wyraz. Ponadto nie należy tracić z oczu także adaptacji zapożyczeń, wykształconej skłonności do automatycznego zastępowania słowiańskiego a litewskim o również po tym, jak Litwini dawne 4 już przekształcili w o. Na wschodnich obrzeżach obszaru języka litewskiego, gdzie kontakty ze Słowianami są bardzo stare, wariantów z o mamy znacznie więcej niż gdzie indziej na Litwie. Tu mówi się na przykład także bokas ‘bak’, bolius ‘bal’, dokas‘dach’ (z dach,;gax), doktorius ‘doktor’, kanova ‘rów’ (karkasa), kavolkas ‘kawałek’ (białoruskie kxaBdrak, gen. sg. kaBdika), kova ‘kawa’, morka "znaczek pocztowy’ (marka, mapka), moza ‘smar’ (maz, masse), pora ‘para’ (para, napa), porabkas ‘parobek’ (mapabak), posas ‘paszport’, storsas ‘starszy’ (starszy, crapmsr), skola ‘szkoła’ (szkola <łac. schola), ultojus ‘leniuch’ (ryzeran), vota ‘wata’. Więcej przykładów zob. Baltistica X(1), 92 i XXII(2), 68-69. 196 Nie wszystkie te zapożyczenia i nie we wszystkich gwarach wschodniej Litwy należy uważać za stare, tym bardziej że w wielu miejscach dawne długie 4 zwężało się stosunkowo późno, a miejscami i dziś wymawia się 4 z odcieniem o albo nawet czyste a. Zresztą w takich gwarach wyrazy, które niedawno dostały się z języka literackiego lub innych gwar, zamiast 0 otrzymują dyftong uo, ponieważ w systemie tych gwar nie ma właściwej samogłoski o, np. mówi się armuénika, agranuomas, muožna, puol’ka, pamiduēras... oraz Adiol’pa ‘Adolfas’, Bruonius, Muonika itd. Niedawne warianty z o wskazują również takie wyrazy jak aktoras ‘hektar’, które pojawiły się w języku litewskim stosunkowo niedawno. Jednakże niektóre warianty z o, nieużywane w języku ogólnym, odnotowano na dalekim zachodzie Litwy, np. słowo posnia "pole, ziemia uprawna, zasiewy' (pasznia, mauris) używane jest w okolicach Mariampola, Łoździejów, Puńska, Szymonis; ronyčia “ścieżka przez pole' (rparuna) —w okolicach Skuodas, Mosėdis; kvosas'gira' i mozoti ‘mazać’ występują nawet w Małej Litwie (tam z pol. kwas, mazac). Niemało takich form, spotykanych obecnie tylko w gwarach, było używanych już w dawnych piśmiennictwach, np. aktova (z pol. oktawa) DP, SD, moliavoti ‘farbować’ DP, BB, pona mergelė, pana’ PK, SD, senotas ‘senat’ SD, seliova “seliawa' SD, slova‘Sława’ Ch, svobas ‘Szwab’ SD, tolieris'taka moneta, talar’ DP, folierka talerz" SD itd. Wszystko to obala wysuwaną przez niektórych językoznawców (J. Kazlauskasa, V. Maziulisa) hipotezę o istnieniu w językach bałtyckich długiego * O w miejscu współczesnego litewskiego o, zresztą niezgodną również z danymi zeslawizowanych dawnych bałtyckich nazw miejscowych, zwłaszcza hydronimów, por. nazwy rzek A607r5Ha (: obuolys), Haya — Nočia, Baka—Vokė i wiele innych. Zamiast słowiańskiej samogłoski o w języku litewskim występuje natomiast a, np. abazas “obóz wojskowy' (pol. 0boz), bagotas ‘bogaty’ (bogaty, 6orars), grašis “drobna moneta’ (grosz), lokamstva ‘chciwość’ (fakomstwo), macnus ‘silny’ (mocny). Por. także papas DP, MP, SD ‘prawosławny ksiądz’ (popas—późne zapożyczenie z rosyjskiego rom). To właśnie stanowiło podstawę adaptacji wyrazów pochodzenia słowiańskiego, polegającej na automatycznej zamianie ich o na litewskie a, a ich a — na litewskie o. Po afrykatach i spółgłoskach r, $, Ž nasi słowiańscy sąsiedzi mają samogłoskę a wtórnego pochodzenia, powstałą wskutek stwardnienia tych spółgłosek. Litwini w takich wyrazach często zamiast oczekiwanych o lub a mają é albo e, np. célius Tvr obok kolis w innych gwarach „miara długości równa 25,4 mm” (z pol. cal), andarėkas (undarėkas) Brsl zamiast andarokas (undarokas) w innych gwarach „spódnica” (z pol. andarak < niem. Unterrock), šarenčius Zml zamiast šarančius „skériai” (pol. szararicza, ros. caparua), pažėras Kls, Tvr, Lz zamiast paZaras „pożar” (pozar, moxap). Nasi wschodni sąsiedzi, przodkowie dzisiejszych Rusinów (Białorusinów), zaczęli utwardzać miękkie afrykaty oraz spółgłoski r, $, Ž w XIV wieku, 0 południowi sąsiedzi, Polacy, utwardzili je jeszcze wcześniej. Tak czy inaczej, w języku kancelarii Wielkiego Księstwa Litewskiego odzwierciedlają się już te stwardniałe spółgłoski. W ten sposób starożytne słowiańskie połączenia ca, Ča, ra, Ša, Za (=ce, ce, re, se, Ze) wskutek zmiękczenia c; Č5 r, Š, Ž' stwardnienia przekształciły się w ca, Ča, ra, sa, Za. W litewskich slawizmach zapożyczonych przed stwardnieniem mamy po tych spółgłoskach samogłoskę e, która w pozycji wydłużenia zwęziła się i przeszła w dzisiejsze €, np. cerepycia Sd, čerpė w słownikach z XVII w. < veperrnima (>brus. vapanirra). W zapożyczeniach uzyskany197 ch po stwardnieniu zamiast ė(e) mamy ofa), lecz miękkość spółgłoski jest zwykle zachowana, np. ciobras, ciobrélis „taka roślina lecznicza” obok ¢ébras, cébrélis — oba warianty występują już w tekstach XVII-wiecznych i trudno ustalić, gdzie jest to wynik normalnego rozwoju fonetycznego, a gdzie wytwór hiperkorekcji, tym bardziej że pochodzenie słowiańskiego wa6ps jest niejasne. Należy powiedzieć, że dublety typu če(če) || či zostały dotknięte adaptacją dźwięków i hiperkorekcją jeszcze bardziej niż wahanie a|| 0. Dlatego dalej będą podawane tylko bardziej charakterystyczne przykłady tego zjawiska, przy czym tu i ówdzie podejmowane będą próby przypuszczalnego wyjaśnienia przyczyn ich takiego wokalizmu. Zaczniemy od wyrazów z € ,e, które zostały odnotowane w starych pismach. Najpierw podaje się wyrazy mające taki wokalizm w pozycji po ¢ čebatas ‘długi but z cholewą' DP, Vln, SD, KN z ge60rs> y060r (zapożyczenie tatarskie?). Por. čebatorius ‘szewc’ DP, SD < weboraps; čėdyti “oszczędzać, szanować’ Mz, WP, BB, MP, SD z mazuzs (sł. * Ščediti); cerka ‘kieliszek’ Ch, SD z czarka (hiperkorekcja?); cernylas ‘atrament’ BB z weprmio (białorus. wapmina). Z czasem wyparł je rodzimy wyraz rašalas; czertas ‘diabeł’ Mz, DP, WP, KN z weprs (brus. wopr, pol. czart, czort); Césas ‘czas’ z vacs (najprawdopodobniej hiperkorekcja); czesnakas BB, Ch, SD z vecHoks (brus. vacrHok); čėstis 'szczęście' Mz, BB, DP, Ch, KN z cvacrse (sł. *sacestse). Por. céstlyvas ‘szczęśliwy’ Lex, sceslyvas ‘t.p.” KN (brus. cvacriiBer); Céstis, Cestis ‘cześć; uczta' Mz, BB, DP, Ch, PK z vecrs; cestavoti ‘vaiSinti’ Mz, BB, DK, KN od vecrBoBars, Cetvergas ‘czwartek’ DP, PK, WP od werseprs (białorus. vausepr); pécétis ‘pieczęć’ Mz, BB, Vin, PK, SD od * meuars> nears. Por. péciotis ‘tamże.” S. Dauk. Pozycja po r (miękkie r zmiękło tylko w języku białoruskim, zresztą nie we wszystkich jego gwarach): récka ‘półkorzec’ Mz, O od pxxxa (białorus. paxka); rėdas ‘szereg, porządek’ Mz, DP, Ch od pags (białorus.paz); rėdyti „tvarkyti, puošti“ iš DAIMHTE, Pozicija po £: šėnavoti gerbti, mylėti' Ch, KN iš lenk. szanowac<- vva. schonen ir sénavoné ‘pagarba’ Ch iš lenk. szanowanie (hiperkorekcija?); šėpa ‘spinta’ SD iš mana ar lenk. szafa<vok. Schaff (hiperkorekcija?); šėporius' prievaizdas, tarnas' KN iš lenk. szafarz < sva. schaffari (hiperkorekcja?); sétra ‘namiot’ DP z pol. szatra (zapożyczenie z języków tureckich, por. tat. cadyr; forma litewska z € najprawdopodobniej objaśniana jako hiperkorekcja). Pozycja po Z Zédnas "każdy; ani jeden’ BB, WP, Ch, KN z xazwsr, xazers, pol. zadny (hiperkorekcja?); zéglius, żėglis 198 „buré” MP iš pol. Zagiel (<niem. Segel). Używał ir Bretkūnas, w którego pismach może to być zapożyczeiš nie z języka niemieckiego. Por. Zég/iorius ‘żeglarz’ MP; żėkas‘kościelny, uczeń’ Mz, BB, WP, DP, MP z pol. Zak < lot. diacus, diaconus (w języku litewskim hiperpoprawność?); Zelavoti‘żałowaBB < ć’ xaropars, pol. Zafowačir Žžėlaba“żałoba’ Ch iš xaro6a (hiperkorekcijos?). Por. Ža/abha ‘żałoba’ BB; Zertas, juokas, pašaipos KN iš xaprs ar lenk. Zart< wa. schėrz. Por. Zertavoti ‘Żartować, drwić' Ch iš pol. Zartowač Przykłady su e, €, nieodnotowane w dawnych pismach, lecz występujące we współczesnych gwarach: Pozicija cėrius“car' Ad, Tvr, Dsn, Šlčn, Lz z po G é zaps (przerobione z rbcaps < łac. Caesar); ¢édas ‘sadze’ Ad, Dv, Lz i čedas't.p. ' Grv, Žž, Bsg, Vb z vazgz, pol. czad (hiperkorekcja?). Por. dioda ‘to samo’ PIS, Kltn; cejus ‘herbata’ Ad z wai < tot. caj ‘(hiperkorekcja?- ). Por. cojus “to samo? Svné; Cérai ‘czary, uroki’ Lz, Svn¢, Rdm, Kp oraz eras ‘toż samo’ szeroko z vapzr (hiperkorekcja?). Pozycja po & Sebalbonai ‘taka roślina’ Sn i sabalbonai ‘toż samo’ szeroko z pol. szabelbon lub niem. (Prus Wschodnich) sabal/bone (hiperkorekcja?); sebas ‘żydowskie święto sobotnie’ Ds i §Gbas ‘toż samo’ szeroko z wabac, pol. szabas jidysz < Sabbes < hebrajskie sabba (hiperkorekcja?); séZelka ‘kałuża’ Mlt, Dkšt, Dglš i sėžiauka't.p. ' Tvr z caxesxa, pol. sadzawka (hiperkorekcja?). Por. sodzialka szeroko, sodzauka Ch, sožiauka DP, SD. Pozycja po Ž: Zéba ‘żaba’ Lz, Kls, Šlčn, Dbč, Zt, Nč z xa6a, Zaba (hiperkorekcja?). Dalsze badanie tych i innych słów (podano tylko bardziej charakterystyczne przykłady) powinno doprecyzować rzeczywiste przyczyny pojawienia się wariantów z a, o, €, e, tj. ustalić, gdzie mamy do czynienia z normalnym rozwojem dźwięków, a gdzie zadecydowała adaptacja, hiperkorekcja lub jakieś inne zjawiska. ŹRÓDŁA BB — Biblia, to jest Wszystkie Pisma Święte przełożone na język litewski przez Jana Bretkuna, proboszcza litewskiego w Królewcu (rękopis z 1590 r.). Ch-S.B. Biblia Chilińskiego, z wielką starannością przełożona dla ludu litewskiego..., wydrukowana w Londynie 1660 m. S. Dauk — Simonas Daukantas, jego pisma. DK — Katechizm, czyli nauka dla każdego chrześcijanina obowiązkowa... Wyłożony... przez księdza Mikołaja Daukszę.- .. Wydrukowany w Wilnie... 1595. DP — Postilla Catholicka... Przez księdza Mikołaja Daukszę.. z języka polskiego przełożona... W Wilnie W drukarni Akademii ... 1599. KN-(S. Jaugelis Telega) Psalmay Dowida szwenta- ... (Kniga Nobaznistes Krikščioniszkos ... antra karta perdrukawota... Kiedaynise... 1653). 199 MP -Postilla Lietwwiszka... Wilnivy per Jokubą Morkuną- ... Metuose- .... 1600. Mż-Mažvydas. Najstarsze zabytki języka litewskiego do roku 1570... Kowno, 1922. PK —Polski z Litewskim Katechism... Naktadem... Ma lchera Pietkiewicža.. W Wilnie: Drukowat Stanistaw Wierzeyski... Roku 1598. O -Dawniej. Rękopiśmienny niemiecko-litewski słownik archiwum królewieckiego (zwany słownikiem A. Krauzego) XVII w. słownik. SD —Dictionarium trium lingvarum, In usum Studiosae Iuventutis, Avctore.- .. Constantino Szyrwid.. Qvinta editio... Vilnae... M. DCC. XIII. Vln —Litewskie tłumaczenie Enchiridionu Lutra oraz epistoł i ewangelii autorstwa Bartholoméusa Willenta... Getynga... 1882. WP —Postylla wolfenbüttelska (rękopis biblioteki wolfenbüttelskiej z 1573 r.). O ZMIANIE SAMOGŁOSEK a, o, e, ¢ W SLAWIZMACH Streszczenie Zamiast słowiańskiego a leżą in litewskie. Zapożyczenia Samogłoski a, 0, e, €, przed, por.: panna, pan, zart, szas oraz lit. pana, ponas, Zertas, césas. Jak to wyjaśnić? W artykule zbadano to zjawisko; Wyciąga się wniosek, że w języku litewskim są one uwarunkowane przede wszystkim przejściem bałtyckich długich 3, č w bardziej zamknięte o, € oraz słowiańskich palatalizowanych ¢, Čč, r, $ i Ž w twarde spółgłoski, a także zmianą następujących po nich samogłosek. Przedstawione warianty w wielu przypadkach odzwierciedlają chronologię procesu zapożyczania; jest ona jednak dość niedokładna z powodu niesynchronicznego przejścia 4, č w węższe samogłoski, obserwowanego w dialektach litewskich, a także z powodu adaptacji i hiperkorekcji zapożyczeń, których nie zawsze łatwo wyjaśnić. Właściwe Zatem przyczyny, które Powstawanie niektórych wariantów im które określiły system samogłoskowy, są zu trudne do ustalenia. 200