Izoliuotų lietuvių šnektų vertiniai etninėse Lietuvos žemėse Baltarusijoje

PYTANIA Z JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXVII (1997) PROBLEMY LEKSYKOGRAFII I LEKSYKOLOGII - Elena GRINAVECKIENĖ LITEWSKIE ODPOWIEDNIKI W ODIZOLOWANYCH DIALEKTACH LITEWSKICH NA ETNICZNYCH ZIEMIACH LITWY NA BIAŁORUSI Izolowane dialekty litewskie na etnicznych ziemiach Litwy na Białorusi — Lazūnai (rej. iwijski, obw. grodzieński- ), Rėdūnia (rej. werenowski, obw. grodzieński- ), Ramaškonys (rej. werenowski, obw. grodzieński- ), Apsas (rej. widzki, obw. witebski) i in., w ciągu niemal stu ostatnich lat, trwającym pod otoczeniem dialektów białoruskich, poprzez białoruski sposób życia, system jej gospodarki, bytu, stosunków produkcyjnych i politykę władz państwowych nieustannie doświadczają złożonych zmian struktury. Dane z prowadzonych przez nas przez około czterdzieści ostatnich lat badań tych dialektów pokazują, że stosunkowo dobrze zachowały one (lub zachowały) jeszcze podstawowe cechy swojego systemu językowego i, opierając się negatywnemu wpływowi sił oddziałujących na nie dialektów białoruskich, zachowały nawet najbardziej archaiczne, rodzime elementy swojej ekspresji (zwłaszcza dawne formy morfologiczne — stare miejscowniki, relikty czasowników atematycznych, a także dawną leksykę litewską itd.), których w innych naszych dialektach na Litwie pozostały zaledwie resztki albo zostały już one całkowicie utracone. Z drugiej strony, przez cały okres swoich kontaktów z dialektami białoruskimi (zwłaszcza na ich początku) były one wiarygodnym źródłem zarówno wielu zapożyczeń dialektów białoruskich, jak i kalk z języka litewskiego. Powiedzmy, na szczególną uwagę zasługują takie kalki jak naryxi (rarynIki) criaBaronb CBI IV 225 (o spękanych nogach pasterzy), których niewątpliwym źródłem jest litewskie gaidžiai (gaidėliai) gieda „t.p.” LKŽ III 18, 288; LKK XXX 155; LTT 1994: 63. Że rzeczywiście to białoruskie powiedzenie jest lituanizmem, dobrze pokazuje użyty tutaj nie rzeczownik nésens ‘kogut’, rozpowszechniony nie we wszystkich dialektach białoruskich, lecz — rosyjski meryx. A zatem dialekty białoruskie przejęły to powiedzenie z litewskiego jeszcze wtedy, gdy nie miały tam jeszcze słowa nésens Cia, gdy asymilacja dialektów litewskich dopiero się w nich kształtowała i gdy asymilowani Litwini byli w stanie przetłumaczyć to litewskie powiedzenie jedynie na język rosyjski. Utraciwszy lub tracąc stałą żywą więź z innymi dialektami Litwy i naszym językiem ogólnym, a zwłaszcza nie mając litewskich szkół i z trudem zdobywając litewską prasę, lecz będąc żywym organizmem długo utrzymującym się w pamięci ludzi, nadal wyrażają (lub wyrażały) między sobą sposób myślenia i życia ludzi swojej epoki za pomocą środków litewskich, jednak niemal codziennie stopniowo tracą zdolność dalszego rozwoju zgodnie z prawami rozwoju właściwymi językowi ojczystemu i cały czas się od niego oddalają. Ponadto Litwini z izolowanych litewskich gwar, rozmawiając między sobą wyłącznie po litewsku, oficjalnie są bezustannie poddawani wpływowi i ograniczani przez oddziaływanie całego arsenału środków języka białoruskiego i jego kultury oraz zmuszeni do pozytywnego i przychylnego reagowania na to wszystko. Stopniowo zaczynają przyzwyczajać się do takiego wpływu, z czasem stają się wobec niego bezkrytyczni, bardziej otwarci i podatni, a nawet zaczynają uważać za własne charakterystyczne środki wyrazu języka białoruskiego (zwłaszcza te, których nie ma język rodzimy), utożsamiać je z własnymi i stosunkowo 185 łatwo wplatać je do swojego języka, nawet nie czując, że zasadniczo jest to sprzeczne z duchem i naturą języka litewskiego, że są to obce, zgubne dla niego twory. A zatem wywołana tu początkowo sztuczna białorusyfikacja badanych przez nas gwar z czasem, przy braku jakichkolwiek środków ochrony ich czystości i wskutek słabnięcia oraz wygasania poczucia własnego języka, staje się zupełnie naturalnym, zwyczajnym zjawiskiem żywiołowej asymilacji, niebudzącym u mówiącego żadnych wątpliwości co do tego, że jest ono obce i szkodliwe. W porównaniu z innymi gwarami Litwy upowszechnia się w nich wiele leksykalnych i gramatycznych slawizmów, a ich słowotwórstwo i fonetyka zbliżają się do białoruskich. Nigdzie indziej na Litwie nie używa się tutaj, np. w Rod., Ram., Lz., Aps., takich białoruskich zapożyczeń, zwłaszcza terminów, jak a/aščika (por. br. ramamdiika) ‘kobieta z gołą szyją’, aprėnkos (por. br. arsineki) “kelmučiai, takie grzyby’, asnava (por. br. acuaBa) ‘osnowa’, asuskas (por. br. amrymak < acymak) ‘piętka bochenka, papentukas- ’, atbirankos (por. br. an6ipasxi) ‘wybierane’ [płótna], badil’ai (por. br. 6ansuuie) ‘padaigi’, bahinas (por. br. 6aryn) ‘gailiai’, ceg/a (por. br. usrna) ‘cegła’, cūg/"ai (por. br. myrni) ‘Zgslai’, kmara (por. br. xmapd) ‘chmura’, muséstas (por. br. MbmiacTE1) ‘szary’, pilas (por. br. mewn) ‘kurz’, plitkas (por. br. musitki) ‘płaski’, skurotas (por. br. ckypar) ‘nietoperz’, zaranicka (por. br. 3apaniuka) ‘jutrzenka’, Žiža (por. br. XbIXKa) ‘gnojówka’, Zuzka (por. br.xyiika) ‘grudka’ i in. albo konstrukcji składniowych, takich jak: ožka mazasne Ožio; kduka mazasné varnos (por. br. xa3a Ménplia Kasna), rapsas išvalo laukus nog Sviriepu: (por. panc pacubrurgainp INIaJIS an CBIp3MIEI), vaikai sniegus laidžia vienas vienam (por. br. n3éui Kiuaroub CHEWKI an3iH anHamy), darbas tamé, kad uždarbuic' (por. br. pa606ra Y TM, mTo6 3apa6ins) i in. Są to dość łatwo rozpoznawalne zanieczyszczenia obcego języka. Jednakże tutaj stosunkowo obficie używa się również takich białorutenizmów, które na pierwszy rzut oka wydają się zupełnie niewinnymi słowami i wyrażeniami, a których słowiański charakter udowodnić jest dość trudno i kłopotliwie. Oto w tych litewskich gwarach zamiast zwyczajnych litewskich wyrażeń krótka (długa) noc (dzień), na wzór sąsiednich gwar białoruskich, pojawia się mały (wielki) dzień (noc) Lz., Rod., Aps. (por. br. Hou néram Manas; 3iMO# BsUIIKAS HOY), np., pie Jono paci dzidz'aus- 'a dziena, paci mažaus'a nakcis Lz., Rod., zamiast zimna (słaba) zima — silna (mała) zima Lz., Rod. (por. br. kxpšnkas (Manas) 3iMA). Zamiast kura siedzi w gnieździe; ptak siedzi na drzewie; brodawka wyrosła na ręce; mieszkamy w samym zagłębieniu; ćmy usiadły na ubraniu znowu z tego samego powodu; tutaj mówi się vista sédzi gūštoj; paūkštis sédzi medzi; mes sėdzim pac'0j klonėj; karpa sėdos in véido; mal'os sėdės un adziežos Lz., Rod., Ram. (por. białor. xypa csansiup Ha AŽIIAX; y magnéyky nayHEen KYDBI CSUIBĖJI!S MBI CHAJI3IM Ha xYTapBkI; GapėjjayKa csui3Inb Ha Gapamsé; MOm cémi Ha amséxy), zamiast puntagalviai (pundžiai) — samtūkai Aps., Ram. (por. białor. naudiūnikxi || anauėniri § Jryxax), zamiast mezgimas —rišimas Rod., Ram., Lz. (por. białor. Basauue), zamiast skrandis (védarukas) nevirškina (némala) —vėdarūkas nevirina Lz., Rod. (por. błr. Xanynak He BAIS), zamiast apiénkos im plono koto — apiénkos im plonos kojaitės Lz., Rod. (por. błr. anéHpki Ha TOHKaW HOUIKe), zamiast dudenai (niūkiaiu, ūtarinau) ir suspain'ojau — dudenaū (nidkiad, 186 ūtarinau) ir suspanc'- ojau Aps., Rod., Lz. (por. błr. ryrapsuia i criyranacs), zamiast ja pavadzino Jonu — jū pravadzino Jonū Rod., Lz. (por. błr. aré nipasséani 5iKamn), zamiast nusnéré plaukai — išleido plaukai Lz., Rod. (por. błr. BBUIS3IIi Bajackl), zamiast mūs Apvogė — mūs apresrmko Lz., Rod. (por. błr. Hac a6a6panri) i in. To wszystko są kalki z sąsiednich gwar białoruskich, powstałe wskutek zaistnienia sprzyjających temu warunków. Przede wszystkim, będąc bezmyślnie przekładanymi na język litewski białoruskimi słowami, nadają one odpowiedniemu słowu litewskiemu sztucznie właściwe językowi białoruskiemu znaczenie, które do tego czasu było językowi litewskiemu nieznane i faktycznie zupełnie niepotrzebne. W ten sposób na pierwszy rzut oka jakby za darmo rozszerzają znaczenia niektórych litewskich słów. Mimo to znaczenie nadawane danemu słowu jest mu narzucane z zewnątrz, przez odebranie go odpowiedniemu słowu litewskiemu, które w rzeczywistości nie jest semantycznym odpowiednikiem słowa białoruskiego. W ten sposób takie litewskie słowo, nieposiadające swojego białoruskiego ekwiwalentu znaczeniowego, zostaje w tych gwarach odizolowane, wypierane z użycia i z czasem całkowicie zapomniane, zanika. A to jest już bardzo niebezpieczne nie tylko dla odizolowanych gwar, lecz także dla całego języka litewskiego. Wskutek tego zubożane jest słownictwo tych gwar, podważana i niszczona ich semantyka, wyrządzana jest poważna szkoda całemu językowi litewskiemu, jest on okaleczany, wynaradawiany, zachodzi jednostronna dwujęzyczność. Dobrze widać to choćby na takich wyrażeniach. Oto zamiast mdn gyvénime nesisekė Lz., Rod., Ram., Aps. mówi się man gyvénime nesivedė (por. białor. Mxe xeBendca- ). Słowu nesivedė sztucznie nadaje się tu znaczenie litewskiego słowa sėkėsi, natomiast samo sėkėsi, pozbawione znaczenia, zostaje odizolowane. Albo w zdaniu man pildosi sapnai czasownik pildosi jest tu tłumaczony na język litewski czasownikiem įsidūoti, który w ogóle nie ma tego znaczenia (por. LKŽ II, 885): man insidūoda sapnai (por. biał. MHe yzarona CHbI), a zamiast buvo garonėka „upał” i nenumusé daktarai ponownie użyto wyłącznie wyrażeń būvo garončka i neapsodzino daktarai (por. biał. He ancamsini- ), chociaż znaczenie czasownika apsodinti ‘poskromić’ jest znane jedynie w litewskich gwarach mających kontakty z Białorusinami (por. LKŽ III 279) i które również w tych gwarach jest bez żadnych wątpliwości kalką z języka białoruskiego. W zdaniu kur fu in daktarų dasistosi —brangu zamiast czasownika patékti użyto przetłumaczonego morfem po morfemie z białoruskiego czasownika mactymicst —dasistosi (por. także LKŽ XIV 876) itd. W porównaniu z innymi białorutenizmami tych gwar kalki są późniejsze, wywołane intensywniejszym wpływem gwar białoruskich, powstałe w nich już po uformowaniu się i rozszerzeniu jednostronnej dwujęzyczności litewsko-- białoruskiej. Zatem kalki tych gwar, ukształtowane tutaj w nurcie silnej asymilacji gwar litewskich, są najczystszym produktem ostatecznie uformowanej — późnej dwujęzyczności. A rozpoznać je jest dość trudno przede wszystkim dlatego, że mimo obcego znaczenia ich wygląd jest litewski. I właśnie on budzi pewne wątpliwości co do podejrzewania ich o bycie kalkami. Jednak takiego 187 Brzmienie „litewskiego” słowa tak czy inaczej mimowolnie zaczyna wydawać się nieharmonijne, inne niż brzmienie pozostałych litewskich słów, razi ucho i dlatego zaczyna się szukać przyczyn, które uczyniły je takim. Wiele kalk używanych w badanych gwarach zawęziło sposoby i środki wyrazu leksyki języka litewskiego. W ten sposób z użycia wypierane są niektóre obrazowe i trafne litewskie przymiotniki. Powiedzmy, że do określania barwy zwierząt, ptaków, ubrań, roślin i przedmiotów Litwini z tych gwar nie mają już szeroko znanych językowi litewskiemu i jego dialektom przymiotników, takich jak Šrifmas, -a „biały z domieszką ciemnej sierści’ (o koniach), sémas, -a „jasnoszary, ciemnoszary lub niebieskoszary” (o krowach- ), rdibas (o ptakach), juodmargis (o krowach, psach), Zalmargis (o krowach- ), rainas (o kotach), pilkas (o ptakach, przedmiotach), dryZiiotas (o prześcieradle, ziemniaku, buraku), kanapėtas, rauplétas (o twarzy), supelėjęs (o chlebie) itd., i zamiast nich używają w tym celu najczęściej dwóch określeń barwy: ži/as (gdy barwa jest ciemniejsza, bardziej jednolita) i mdrgas (gdy barwa jest jaśniejsza, bardziej pstra), np. Zilas(mdrgas) arklys, kumelys, tėlias, veršis, šuo, gaidys, katinas; žila (marga) karvė, kumėlė, kalė, višta, katė; żilas wilkas, molis, vanagas, karvėlis, karklas, šiėnas, širšių lizdas, žvirblys; Zila varna, kielė, žąsis, dūona (supelėjusi), żili butai, marškiniai; żilos sūmanos; Zilickas katinas, Zilavota strolia ‘droźdż’, margas včidas (burak), marga paklode, būlvė, margickas teliūkas. I tak jest tylko dlatego, że mieszkający z nimi po sąsiedzku Białorusini sami posiadają niemal dwa kolory przeznaczone do tej sprawy. To ich ciBsl i pa6si, np., ciBel (pa6Bbi) KOHb (BOI, KHYp, X3pabén, rIŠBeHs, KOT, cabdka), ciBas (pabas) kabwuta (kapOyka, Kypa, CBIHS, KOTKa), CiBBI BOYK (KApILYH, rany6, BOpaH, MOX, xi1eb), ciBa BapOHa (ruticka, IIiHa, TYCh), ciBEIS TYOJII (MANTKI), pabsl TBap (Gypar), pabas maciiika (671562, ruranénauka) ir kt. A zatem i Litwini z tych miejsc, wymazawszy na wieki z pamięci swoje dawne litewskie nazwy kolorów, nowo przyswoili sobie wyłącznie niewątpliwe kalki z białoruskich ciBst i pa6st — Zilas i margas. Na określenie czarno-białego wołu lub czarno-białej krowy obok nich czasami pojawia się jeszcze zachowana dawna litewska nazwa jego maści kėršas (keršūlis- ), zapożyczona od tych Litwinów nawet przez samych Białorusinów (por. ich kKsipnura KapOdBa, kspiaBatsl BOJI — CBI II 597). Czarno-biała krowa i czarno-biały pies bywają tu jeszcze czasami nazywane inną kalką z białoruskiego, np. juodai balta karvė, juodai baltas šuo (por. biał. sėpma 3 6ėjibiM KapOyka, uOpa-6€nbl cabaka), a Za/marge karvė — niekiedy także kalką raudonai balta karvė (por. biał. kpacma 3 GėjIbIM kapOyka)- '. Wyłącznie pod wpływem gwar białoruskich w tych gwarach używany jest uogólniający br. Mei kalką prastų s) w miejsce wypartych stąd zwyczajnych dla języka litewskiego czasowników mazgoti(- s), plauti(s), triūkti(s- ), skalbti(s- ), np. sesuva praūs'a kasas (galvu, rankas, piodu-, ru-būs); pirm'aū išpraus'a k’atles pilvu (por. br. cėHs xYCTbI MEDIA; MBI TOJIaBY, PyKi itd.). Z tego powodu, że żyjący przemieszani z Litwinami z tych miejsc Białorusini nasz ' Analogicznych, lecz dotąd przez nikogo jeszcze nierozpoznanych kalk ze słowiańskiego zupełnie niepotrzebnie zdarza się także i obecnie nawet w naszym języku literackim, np. Jis panašus į gauruotą rudai baltą (= Zalmargj) elnią... LA 1996. 188 dłoń i wnętrze dłoni nazywają tylko jednym nandus (por. br. cana Ha mandHp TaŠIIIbIHEI; nanoHb CBApOIIB —rpOnIEI 6yay Jriusiub —CBI II 18), dlatego i w tych litewskich gwarach do oznaczania dłoni używany jest tylko kalkowany z białoruskiego manéus wyraz —délnas, np. lašbni'ai per délnu-Rod., Ram., Lz. Ponieważ w tych białoruskich gwarach nasze ūžkulnis i kulnas oznaczane są tym samym słowem nstrxa, dlatego zarówno ūžkulnis, jak i kulniūkas, podobnie jak Białorusini, tutejsi Litwini nazywają jednym słowem ūžkulnis, np. sukienka ‘suknelé’ Jig ūžkulnių (por. br. cykénka Jia nsitki). I, patrząc z naszego punktu widzenia, takie zdanie wypowiedziane po litewsku brzmi niezwyczajnie, dziwnie, nienormalnie, martwo, natomiast przedstawicielom tych gwar, myślącym już bardziej po białorusku, wydaje się ono całkowicie dobre, poprawne, nawet bez uświadamiania sobie, że z leksyki tych gwar na zawsze w ten sposób usuwane są dobre litewskie słowa plastaka i kulniūkas. To samo można powiedzieć o utożsamieniu tutaj czasownika kandžiotis z kramtyti oraz przysłówka tirštai z fankiai. Ponieważ w tych br. W gwarach czasowniki kandZziotis i kramtytis są wyrażane tylko jednym z ich xycéduua, a przysłówki tirstarir i tarkiai — jednym jy rycra, dlatego też Litwini posługujący się tymi gwarami, mówiąc po litewsku, tam, gdzie kandžiotis i tirštai byłyby bezwzględnie potrzebne, z powodu myślenia po białorusku, na wzór gwar białoruskich we wszystkich przypadkach używają wyłącznie krarūtosi i tankiai, np. zamiast gyliai kandžiojasi lub pievoj tirštai šiėno mówią tylko gyliai kramtosi, pievoj tankiai siéno (por. br. r'ini Kycaronua; y Jry3e rycra cėra). I takimi oraz podobnymi powiedzeniami ponownie bardzo szkodzi się żywości, precyzji, trafności słów i pięknu litewskich zdań — w tych przypadkach gwary te wyraźnie tracą czasownik kandžiotis i przysłówek tirštai. Ich znaczenie, podobnie jak znaczenie innych słów, przejmują ślepe kalki z języka białoruskiego. W ten sposób język litewski zostaje tutaj zniekształcony i zubożony, a jego żywotność zostaje zagrożona. W gwarach tych występują kalki z białoruskiego, których każda morfema jest całkowicie zależna od odpowiedniej morfemy białoruskiej, stanowi najdokładniejszą fotografię jej treści, wyrażoną za pomocą litewskich (a nierzadko już nawet białoruskich) środków słowotwórczych. Wśród nich jest wiele czasowników z przedrostkami, których znaczenie leksykalne jest czysto białoruskie. A do stworzenia takiego znaczenia tych czasowników mających litewską powłokę użyto niezbędnego dla języka białoruskiego, zazwyczaj białoruskiego lub zbieżnego z białoruskim litewskiego przedrostka (istnieje pogląd, że to on właśnie warunkuje pojawienie się białoruskiego znaczenia w wyrazie, jest najbardziej istotną cechą znaczenia białoruskiej kalki) oraz różnorodnych (powstałych, powiedzmy, pod wpływem języka białoruskiego zdrobniałych i in.), najczęściej litewskich przyrostków, np. razaugdinėti ‘kiełkować’, np. būl'bos razaugdzinėja (por. brus. 6ynn6a paspacraens), razvesdinėti ‘rozcieńczać’, np. tėl'u pienu“ raik'a vūnden'u razvezdzinėc' (por. brus. rp36a Bandit passscui), razsiklodinėti ‘rozpościerać się’, np. žolė rasiklodzinėja prag žamės (por. brus. Tpaška pacuindiuna na samné), pririšdinėti ‘wiązać’, np. prairsiždžinėja beržal'ais stogu“ in lotas (por. brus. TmpbIBBS135IBaIOII crpaxY), atmušdinėti ‘odłupywać’, np. skl'utū pirmucinés skiedras atmuždžinėja (por. brus. cxmoram wy3nki anbisarons), Spaisindinéti ‘troszczyć się’, np. miežūs iSpaisindzinéja (por. brus. suménnb BeMOCHBaONB) itd. Takie niezwykłe dla naszego oka (i ucha) czasowniki nie budzą podejrzeń co do ich 189 zaklasyfikowania do kalk. Są one, naszym zdaniem, niewątpliwe, wyraźne, prawdziwe i pokazują, że pod wpływem białoruskim z litewskiej morfologii łatwiej poddają się przedrostki, wolniej — przyrostki, a najwolniej i najbardziej opornie — rdzeń, albo też przez pewien czas pozostaje on całkowicie niezmieniony. W tych gwarach istnieją kalki, które, patrząc z litewskiego punktu widzenia, wydają się jakby z trudem nadające się do opisania pożądanej sytuacji i wskutek silnego wpływu białoruskiego całkowicie wyparły z ich języka litewskie środki wyrazu i zajęły ich miejsce, niekiedy tworzą dwuznaczną lub całkiem niejasną myśl, sprawiając wrażenie, że używający ich w ten sposób człowiek mówiący po litewsku w rzeczywistości nie zna litewskiego, np. varpéle: Ičja ‘dojrzewa’ gru-dukus Rod. (por. brus. xxira Hanisas); Žvirb/'ai kala ‘wydziobują, rozdziobują’ gru-del’us Rod. (por. brus. Bepa6'i xyious 3ėpauui); mąka minkštai ‘drobno’ surna/ta Rod. (por. brus. MykKa msixka cMénena); man sopa po saukstel’t “dołek nadobojczykowy’ Lz., Rod., Ram. (por. brus. Mxe 6anius mam nsokaukait), jar marguma ‘piegowatość, konopatość’ na twarzy Lz., Rod. (por. brus. eit pabanué Ha TBApEI); miegmi dużo nor’u Rod. (por. brus. crumo Bėjie xauy) i in. in. Te kalki, ze względu na ich znaczne oddalenie od sposobów wyrażania właściwych językowi litewskiemu, naszym zdaniem, chyba najłatwiej rozpoznać. Litewskie słowa i wyrażenia oddające przetłumaczoną myśl białoruską w tych gwarach czasami można zakwalifikować jako niezbyt typowe dla języka litewskiego, ale mimo to dość litewskie. Oto białoruskie x/ckf (HOri, BOuBI, HOC), BBICOKI (HOT) w tych gwarach litewskich tłumaczy się nie poprawnymi litewskimi słowami frurūpas (krótkie nogi, krótkie „tramparegės” oczy) czy kurūpas (garbaty nos, dziób), ilgas (długie nogi, długie „toliaziiirés” oczy), lecz kalkami —Zémas (Aukštas): żėmos, aukštos kojos, Zémos akys, Zema nosis, žėmas dz'ubas i in. Niewątpliwymi kalkami są również inne słowa użyte w tych gwarach w znaczeniu nie-litewskim. Na przykład czasownik nugriūti znany jest w Rod., Lz., Ram. w dwóch znaczeniach nietypowych dla języka litewskiego — ‘zmienić się’, np. kap sénsta šeškūs, nugrūna (por. biał. cnanas) spalva, oraz ‘spaść’, np. $asas kap uZgis, nugrūs (por. biał. armanédenp). Całkiem podobnie w obcym znaczeniu używa się tu także wielu innych części mowy, a zwłaszcza najbardziej ruchliwej części mowy — czasowników, np. i8dugts „wyrosnąć”, išaugo gerai dūona Lz. (por. biał. BEtpac n166pa xxe6), apstoti ‘napastować’, np. nieżai apstoj vaikus (por. biał.KapdcerTa ancrynina), badyti ‘kłuć’, np. k'aūlsr bado kaklan (por. biał. xénsus kabaua), prisidairyti ‘popatrzeć’, np. mergina pro1zdairsic’ grazpr (por. biał. n3éyka npeirsanduua xapodura), padengti ‘zapłodnić’, np. kuméle: padenkta (por. biał. xabsina nakpsita), uždengti ‘zamknąć’, np. moki-kla uZdenkta (por. biał. mkona 3akeipra), įsidūoti ‘udać się’, np. man diona neinsidau (por. biał. MHe xi1e6 He yaaycs), prisidioti ‘zjawić się’, np. ti prizditoda (por. biał. ram BėjibMi cTpaurHa —npsmaéuua), prisieidyti ‘zmieścić się’, np. galvon nepriseido, kap mūšč' sėnu (por. biał. MHe Y ronaBy He npeIxOn3inua, kab Ginb crapara), nuerts ‘zniknąć’, ? * Teraz (DŽ, 952) uzasadnione jest użycie žemažiūris, -ė, również będące wyłącznie słowiańską kalką (por. br. ėH ricki Ha pvz., mano sveikata nuvėj (por. br. maé 3mapOye „pritvinkti;” 190 Yumė), razsieiti „išsiskirti”, np. bijo, kab siena nerasiveitu- (por. br. pacxanzinaca cnana), prigniduzti „prispausti”, np. kap pifštu“ prign'auž- 'u, sopa (por. br. xa6 npsnicny, Garin), Jléisti „įsidėti”, np. nastrūosa inlaidzi cukičrku- ", tai gerai (por. br. y por myckams nykėpry), išsilieti „iSberti”, np. išsilėjo galva —vienū“ šašū (por. br. BEDIIInaca rajiaBa —ai crpyusl), sti „tikti”, np. kas man landa, aš valgau (por. br. s em mITO MHe JIĖ3a), pėrsimainyti „pavirsti- ”, np. samtūkai „buozgalviai” pérsmainys un z€bu- (por. br. manditHiki nepeMeHsIOLLIA Ha Xan), pamėsti „nustoti, liautis", np. pametém poterus kalbéc’ (por. br. makina nanepsl raBapeii), atsimusdinéti „atsirligti”, np. man acimuzdzinéja kilbasa (por. br. mae anbiaermua xinbacd), primusdinéti „prikalti- ”, np. klūono duras prermuzdzinéja (por. br. n3épel npsIOIBaromua), sumusdinéti „suplukti- ”, np. kldono apacusumuzdzinéja ir kulia (por. br. 36iBarows caps3n3iny ymHa), sunésti „pakelti”, np. negal'ū sunés’c’ to kvapul’o (por. br. He 3Hecy r3THIX Naxay), prispusti „pasipusti”, np. anas tokis preisputi (por. br. én Hapyyumics), Zusplesdyti „plusotis- ”, np. bérZo raguités Zusplésdo (por. br. 6apb3asbia cauki 3auziparomiua), razsiskirdinéts „skirtis”, np, c'anai siena rasiskirdzinéja (por. br. cusana pasmygaenua), jsispirdyti „remtis”, np., insispirdo saudiosna kuolalis (por. br. xanduex ynipaemua), iSspirti BOUBI, ATG HicKi 3poK). np. karvės tesmuva ispirtas (por. br. Bsima Beiniepra), dastoti „gauti”, np. paasijudzidelsrdastos (por. br. gacramems nsmuciw- ), svilinti „gelti”, np. man svilina po pus’du (por. br. Mae naniue y cap3nsine), pravarinéti „pasalinti, iSsklaidyti”, np. moka kvarabu- „liga” pravarinéc (por. br. ymés xBapd6y NIparHane), isvazidoti „išvirsti- ”, np. kuolas išvažau (por. br. kon Briexay), verstis „suktis”, np. vilko kaklas nésverc- ’a —vieno kaulo (por. br. mis BOYKa He BapOuaenna), suvesdinėti „supykdyti”, np. dnas mus suvezdzinėj (por. br. én Hac 3BEY), vestis „sektis”, np. mim nésvedé k’aules (por. br. Ham He Baxicb CBiHi), ISvirsti „gimty”, np. kumells cik išvirto ir stojos (por. br. x3pabyk BeiBaiycs i cTay), užvyti „uzpustyti”, np. Zuvita kel'ai (por. br. 3aséensr napori), taip pat prieveiksmis pravės'- aū „vésiau”, np. tésta guli pravės'- aū (por. br. msxsinm npaxianuéin) ir d. kt. Jednakże zauważono, że dla wyrażenia zamierzonej myśli starsi przedstawiciele tych gwar czasami nadal mówią dwojako — jak dawniej czysto litewskim słowem o własnym znaczeniu oraz kalką z języka białoruskiego o obcym znaczeniu, np. bli-na prĖrsvilę“| prėrdegė (por. br. Guin npeimaniycs), padlage klojas| statos an balk’u- (por. br. mannéra craBinIua Ha 6371bKi), jau anas žudzirė:/- žūvertė kojas (por. br. én zaBapuyy HOri), /unta su luntū suspirdzinéja | susciūka (por. br. nouka 3 nouikai crateikdernia) i in. Jest to, naszym zdaniem, znaczący fakt, wskazujący, że używanie kalk z języka białoruskiego nie jest tu jeszcze powszechne. Naszym zdaniem wiele spośród najwyraźniejszych kalk z języka białoruskiego, niepotrzebnych językowi litewskiemu, lecz tym gwarom litewskim już niewątpliwie niezbędnych (swoje litewskie odpowiedniki znaczeniowe niestety niemal całkowicie zapomniały), występuje tu, np. man gerai gi'vėnasi (= aš gerai gyvenu, por. br. Mae n66pa xsIBčIma- ), mžn Širdis mūšasi (= musa, por. br. cdpnua Giėnua), man sveikata nupuūole: (= sumenko, por. br. …)🟾. Diaforetorej, karvės tesmuva ispirtas (por. br. Bsima Beiniepra), dastoti „gauti”, np. paasijudzidelsrdastos (por. br. gacramems nsmuciw), svilinti „gelti”, np. man svilina po pus’du (por. br. Mae naniue y cap3nsine), pravarinéti „pasalinti, iSsklaidyti”, np. moka kvarabu- „liga” pravarinéc (por. br. ymés xBapd6y NIparHane), isvazidoti „išvirsti”, np. kuolas išvažau (por. br. kon Briexay), verstis „suktis”, np. vilko kaklas nésverc’a —vieno kaulo (por. br. mis BOYKa He BapOuaenna), suvesdinėti „supykdyti”, np. dnas mus suvezdzinėj (por. br. én Hac 3BEY), vestis „sektis”, np. mim nésvedé k’aules (por. br. Ham He Baxicb CBiHi), ISvirsti „gimty”, np. kumells cik išvirto ir stojos (por. br. x3pabyk BeiBaiycs i cTay), užvyti „uzpustyti”, np. Zuvita kel'ai (por. br. 3aséensr napori), taip pat prieveiksmis pravės'aū „vésiau”, np. tésta guli pravės'aū (por. br. msxsinm npaxianuéin) ir d. kt. Jélist „įsidėti”, np. nastrūosa inlaidzi cukičrku", tai gerai (por. br. y por myckams nykėpry), išsilieti „iSberti”, np. išsilėjo galva —vienū“ šašū (por. br. BEDIIInaca rajiaBa —ai crpyusl), sti „tikti”, np. kas man landa, aš valgau (por. br. s em mITO MHe JIĖ3a), pėrsimainyti „pavirsti”, np. samtūkai „buozgalviai” pérsmainys un z€bu- (por. br. manditHiki nepeMeHsIOLLIA Ha Xan), pamėsti „nustoti, liautis", np. pametém poterus kalbéc’ (por. br. makina nanepsl raBapeii), atsimusdinéti „atsirligti”, np. man acimuzdzinéja kilbasa (por. br. mae anbiaermua xinbacd), primusdinéti „prikalti”, np. klūono duras prermuzdzinéja (por. br. n3épel npsIOIBaromua), sumusdinéti „suplukti”, np. kldono apacusumuzdzinéja ir kulia (por. br. 36iBarows caps3n3iny ymHa), sunésti „pakelti”, np. negal'ū sunés’c’ to kvapul’o (por. br. He 3Hecy r3THIX Naxay), prispusti „pasipusti”, np. anas tokis preisputi (por. br. én Hapyyumics), Zusplesdyti „plusotis”, np. bérZo raguités Zusplésdo (por. br. 6apb3asbia cauki 3auziparomiua), razsiskirdinéts „skirtis”, np, c'anai siena rasiskirdzinéja (por. br. cusana pasmygaenua), jsispirdyti „remtis”, np., insispirdo saudiosna kuolalis (por. br. xanduex ynipaemua), iSspirti BOUBI, ATG HicKi 3poK). 191 3uapėje Ynaxa), nie mogę jeść-c’ (= nie mogę jeść, por. białorus. Mne He ynaéuua écui), takie jedzenie mi nie przechodzi (= nie smakuje, por. białorus. He npaxdOjzinb TaKas sina) itd. W tych gwarach występują kalki, których białorususkie (słowiańskie) pochodzenie może wydać się nieco podejrzane, wątpliwe. Do takich skłonni jesteśmy zaliczyć rzeczowniki drebuliai i supykla ‘grząskie miejsce w bagnie', np., un drabulf'ū rosły białe mchy; un drabul’d stojos. Rod. —LTT 1994: 59 (por. białorus. xa Tpacine GėjisI MOX poc; cTay Ha Tpaciny), /'iūne supi-kla. Por. (zob. brus. y mouse rTpacika- ), degmatis ‘upał’, np. nog degmaciės vaiko auséle-s susmorcerji-(por. brus. 3 rapaudIHEI BYIIKi sTO 3MOpurasINnica), Žilainė ‘Slynyné- ’, np. ti: tok’a žilainė, niėkas neauga. Zob. (por. brus. Tam Taxi ciBaK, HiuTO He pacué) i in. Naszym zdaniem kilka ich cech pozwala uważać je za kalki. Semantyka słowa Drebulių daje pewne podstawy, by uważać ten wyraz za bezpośredni brus. rpacixa odpowiednik, jego kopię, ponieważ drebuliai, podobnie jak brus. Tpacixa najściślej wiąże się z brus. znaczeniem czasownika Tpacui „pyxarrb Tyas! i Ha3al a60 YBepx i His” (TCBM V 541-542). Taką opinię w pełni potwierdza również brak słowa drebuliai w tym znaczeniu w LKŽ II, 674. Po dokładniejszym przyjrzeniu się treści słowa supyklė można by jednak sądzić, że również pod względem znaczenia jest ono bliższe br. Tpacixa niż lie. liūnas, ponieważ faktycznie ma szersze znaczenie niż /rūno. Ponieważ supykla oznacza obiekt, który, podobnie jak br. TpaciHa, kołysze się, drży pod wpływem sił zewnętrznych, natomiast ruchy obiektu oznaczanego przez liūnas nieco się różnią — są nieco łagodniejsze, słabsze — liūnas sam lIiula, liumpsi, linksi, por. też liumpyné „miejsce, gdzie się liumpsi”, /iumpėti „skłaniać się, kiwać się” (LKŽ VII 611-612). A to byłaby jedna z możliwości przypuszczenia, że supykla mogła powstać od rpacixa. Z drugiej strony supykla należy uznać za nowe słowo tych gwar (przyrostek -ykla, ogólnie rzecz biorąc, jest dla Litwinów nowy — por. Skardžius 1943: 601). Ponadto supykla w tym znaczeniu nie została odnotowana w LKŽ XIV 195. Cechy te supykla, bez wątpienia, nie wykluczają możliwości uznania jej za kalkę. O zaliczeniu dčgmatis do kalk pozwala przede wszystkim przypuszczalnie sądzić dość niezwykła budowa tego słowa. Ponieważ w gwarach białoruskich w tym samym znaczeniu „wielki upał” niemal obok siebie używane są dwa rzeczowniki z tym samym rdzeniem rėpau i rapausrusi (zob. CBI’ I 465, 424), jesteśmy zdania, że ich répau mógł mieć bezpośredni litewski odpowiednik w rzeczowniku deguma o tym samym znaczeniu (zwłaszcza że formacje z przyrostkiem -uma są tu popularne i oznaczają nie abstrakty, lecz obiekty przejawiające się konkretnie, np. tankuma „gęstwina- ”, tamsuma „ciemność- ”, toluma „dal” itd. —Rod., por. także LKK XXX 137), który pod wpływem białoruskiego ropau jest tu rozumiany po litewsku jako słowo bezprzyrostkowe, natomiast do wyrażenia ich rapausrust został użyty drugi przyrostek -tirs, oznaczający (podobnie jak pierwszy) również bardziej konkretne obiekty niż przyrostek -ynas (por. LKGr I290; por. także używane tu słowo z tym samym przyrostkiem nékestis „nienawiść”). W ten sposób źródłem degmatis najprawdopodobniej było słowo * degumatis. Uznaniu, że dėgmatis pochodzi od dégmecio (dėgmetis), jak skłonny jest sugerować LKŽ II, 367, w naszej opinii sprzeciwia się nie tylko jego akcentowanie, lecz także semantyka. 192 O zaliczeniu Zi/aing „bagno” do kalk pozwala przede wszystkim przypuszczalnie sądzić opisanie jego barwy wyłącznie na wzór gwar białoruskich, por. Žilainė — to ich cisar. Slynas w rzeczywistości jest niebieskawoszary, a badani Litwini, w przeciwieństwie do wielu innych litewskich gwar na Litwie, nazywają ten kolor 27/2, por. także litewskie pilka varna, Zi/a varna w izolowanych gwarach litewskich oraz br. ciBasi BapGHa. Ta okoliczność potwierdza pogląd, że br. ciBax może być całkiem prawdopodobną przyczyną zi/ainė. Zilainé ponadto do tej pory nie była znana gwarom litewskim, a jej przyrostek -ainė, inaczej niż w języku litewskim, jest dodawany nie do rzeczowników (por. Skardžius 1943: 286—287), lecz zupełnie tak samo jak w gwarach białoruskich — do przymiotników. A zatem wspomniane cechy zi/ainė prawdopodobnie nie przeszkadzają w zaliczeniu jej do kalk językowych. Takie kalki są bez wątpienia najniebezpieczniejszymi zapożyczeniami dla każdego języka, a tym bardziej — dla jego izolowanej gwary. Zwłaszcza gdy jest ich wiele i codziennie przybywa ich jeszcze więcej. To one bodaj w największym stopniu przyczyniają się do wynaturzenia, a nawet zagłady systemu każdego języka ojczystego. Jak można je rozpoznać w języku (gwarze), gdy się z nimi zetkniemy? Jakie są ich główne typowe cechy? Gdzie kryje się klucz do ich charakterystyki i identyfikacji? Jak wynika z licznych przedstawionych tu takich niewątpliwych kalk, używanych w badanych przez nas odizolowanych gwarach litewskich na Białorusi — te kalki są w rzeczywistości słowami sztucznie zlepionymi z dwóch części, których pierwsza — litewska forma, pod którą ukryta jest i w którą obleczona została białoruska treść — jej znaczenie charakterystyczne dla języka białoruskiego. Takie dwojakie słowa w tych gwarach, będąc rzeczywiście realne i liczne, na pierwszy rzut oka wyglądają zupełnie niewinnie, niemal całkiem tak jak inne słowa języka litewskiego, jednak w rzeczywistości skrywając w sobie obce językowi litewskiemu znaczenie słowa zapożyczone z języka białoruskiego, podają się za swoje, z których na powierzchnię wydostaje się, a nawet wybucha zgubny ładunek — niszczyciel litewskości słowa. W rzeczywistości nie odgrywa on tutaj żadnej roli kulturowej, nie pokazuje, czego pozytywnego nauczyły się od Białorusinów izolowane gwary litewskie. To prawdziwy, głęboko ukryty ładunek wybuchowy, wypełniony obcymi wpływami, stałe źródło białoruszczenia gwar, osłonięte pięknem jego zewnętrznej litewskiej formy. W rzeczywistości silny i z każdym dniem potężniejący wpływ tego wewnętrznego źródła jest tak wielki, że z czasem psuje także piękną zewnętrzną powłokę, czyni ją bezwartościową, pozbawioną wyrazu, a nawet nic nieznaczącą, por. pamusti 'zabić' (np. vagiai jų pamušė, por. br. ma6ini), razvirti „ugotować” (np. razviré kopūstai, por. br. passapsuiach Kamycra), Zémas nositikas ‘krzywy dziób’ (np. vafno Zémas nosiūkas, por. br. y BapOHBI HICKi HOCIK), po vienai „po jednej stronie” (np. tarpupédzZiai Sesi—po vienai šaliai trys ir po kitai trys, por. br. ma agué# crapané) itd. Tak bezpodstawnie rozdmuchane znaczenie słowa niszczy wierność jego formy i treści wobec języka ojczystego, takie słowo staje się śmieciem językowym, a zanieczyszczona nimi izolowana gwara, w obecnych warunkach zupełnie nieporządkowana i nielituanizowana, staje się nieuprawianym ugorem, z każdym razem coraz bardziej zbliżającym się do całkowitego zaniku, do nieodwracalnego zarośnięcia białorusycyzmami. Jakie są podstawy rozpoznawania licznych, przedstawionych tutaj, niewątpliwych kalk językowych, używanych w izolowanych gwarach Białorusi, gdzie kryją się ich charakterystyczne 193