Izoliuotų lietuvių šnektų vertiniai etninėse Lietuvos žemėse Baltarusijoje

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVII (1997) LEKSIKOGRAFIJOS IR LEKSIKOLOGIJOS PROBLEMOS Elena GRINAVECKIENĖ KALKI IZOLACJONALNE LITEWSKICH GWAR NA ETNICZNYCH ZIEMIACH LITWY NA BIAŁORUSI Izolowane litewskie gwary na etnicznych ziemiach Litwy na Białorusi — Lazūnai (rej. Vyžios, obw. grodzieński), Ródūnia (rej. Varanavo, obw. grodzieński), Ramaškónys (rej. Varanavo, obw. grodzieński), Ápsas (rej. Vidžių, obw. witebski) i in. — przez niemal sto lat, w czasie trwającego otoczenia przez białoruskie gwary, pod wpływem białoruskiego sposobu życia, systemu gospodarczego, bytowego i stosunków produkcyjnych oraz polityki władz państwowych nieustannie doświadczają złożonych zmian strukturalnych. Dane z prowadzonych przez nas przez około czterdzieści ostatnich lat badań tych gwar pokazują, że stosunkowo dobrze zachowały one (lub zachowały) podstawowe cechy swojego systemu językowego i, opierając się wpływowi negatywnych sił oddziałujących na nie gwar białoruskich, utrzymały nawet najbardziej archaiczne, rodzime elementy swojej ekspresji (zwłaszcza dawne formy morfologiczne — stare przypadki miejscownikowe, relikty czasowników atematycznych, a także dawną leksykę litewską i in.), po których w innych naszych gwarach na Litwie pozostały zaledwie szczątki albo zostały one już całkowicie utracone. Z drugiej strony, przez cały okres kontaktów z gwarami białoruskimi (zwłaszcza na ich początku) stanowiły one wiarygodne źródło zarówno wielu zapożyczeń w gwarach białoruskich, jak i kalk z języka litewskiego. Na przykład na szczególną uwagę zasługują takie kalki jak пятухи (пятушки) спяваюць СБГ IV 225 (o popękanych nogach pasterzy), których niewątpliwym źródłem jest litewskie gaidžiai (gaidėliai) gieda „to samo” LKŽ III 18, 288; LKK XXX 155; LTT 1994: 63. O tym, że to białoruskie wyrażenie jest rzeczywiście lituanizmem, dobrze świadczy użyty tu rzeczownik niezakorzeniony powszechnie w gwarach białoruskich — пе́вень ‘kogut’, lecz rosyjski петух. A zatem gwary białoruskie przejęły to wyrażenie z litewskiego jeszcze wówczas, gdy nie znały tu jeszcze wyrazu пе́вень, gdy asymilacja gwar litewskich dopiero się w nich kształtowała, a asymilowani Litwini potrafili przetłumaczyć to litewskie wyrażenie jedynie na język rosyjski. Utraciwszy lub tracąc stały, żywy kontakt z innymi gwarami Litwy i naszym językiem ogólnym, a zwłaszcza nie mając litewskich szkół i z trudem zdobywając litewskie druki, a zarazem będąc żywym organizmem, który długo utrzymuje się w pamięci ludzi, nadal wyrażają (lub wyrażały) za pomocą środków litewskich sposób myślenia i życia ludzi współczesnych, lecz niemal każdego dnia powoli tracą zdolność dalszego rozwoju zgodnie z prawami właściwymi rozwojowi języka ojczystego i nieustannie się od niego oddalają. Ponadto Litwini z izolowanych gwar litewskich, posługujący się litewskim tylko w rozmowach między sobą, w życiu oficjalnym bezwzględnie podlegają oddziaływaniu i ograniczeniom ze strony całego arsenału środków języka białoruskiego i jego kultury oraz 185 są zmuszeni reagować na to pozytywnie i przychylnie. Stopniowo przyzwyczajają się do takiego wpływu, z czasem stają się wobec niego bezkrytyczni, bardziej otwarci i podatni, a nawet zaczynają uważać charakterystyczne środki ekspresji języka białoruskiego (zwłaszcza te, których nie ma w języku ojczystym) za własne, utożsamiać je ze swoimi i stosunkowo łatwo wplatać je do własnej mowy, nie zdając sobie nawet sprawy, że w istocie stoi to w sprzeczności z duchem i naturą języka litewskiego, a środki te są obcymi, zgubnymi dla niego tworami. Tak więc zapoczątkowana tu początkowo sztuczna białorutenizacja badanych przez nas gwar z czasem, wobec braku jakichkolwiek środków ochrony ich czystości, a w rezultacie osłabienia i zaniku poczucia własnego języka, staje się całkowicie naturalnym, zwyczajnym zjawiskiem spontanicznej asymilacji, niebudzącym u mówiącego żadnych wątpliwości co do tego, że jest obce i szkodliwe. W porównaniu z innymi gwarami Litwy upowszechnia się w nich wiele slawizmów leksykalnych i gramatycznych, a ich słowotwórstwo i fonetyka zbliżają się do białoruskich. Jak nigdzie indziej na Litwie, tutaj, na przykład w Rod., Ram., Lz., Aps., używa się takich białoruskich zapożyczeń, zwłaszcza terminów, jak alašėika (por. br. галашэйка) ‘kura o nagiej szyi’, apiėnkos (por. br. апянькі) ‘opieńki, takie grzyby’, asnavà (por. br. аснава) ‘osnowa’, ašùškas (por. br. ашуўшак < асуўшак) ‘skorupka bochenka, końcówka bochenka’, atbiránkos (por. br. адбіра́нкі) ‘wybierane’ [płótno], badì’ai (por. br. бадылле) ‘pozostałości po żniwach’, bahūnas (por. br. багу́н) ‘bagno’, ceglà (por. br. цэгла) ‘cegła’, cūgl’ai (por. br. цўглі) ‘wędzidło’, kmarà (por. br. хмара) ‘chmura’, mušėstas (por. br. мышчасты) ‘szary’, pìlas (por. br. пыл) ‘kurz’, plìtkas (por. br. плыткі) ‘płytki’, skurōtas (por. br. скурат) ‘nietoperz’, zarānička (por. br. зара́нічка) ‘jutrzenka’, žižà (por. br. жыжа) ‘gnojówka’, žūika (por. br. жуйка) ‘przeżuwaczka’ i in., albo konstrukcje składniowe, takie jak: ožkà mažāsnė ožio; káuka mažāsnė vārnos (por. br. каза́ меньша казла́), rāpsas išvālo laukùs pog svirìepu· (por. br. рапс расчыща́юць паля́ ад свірэпы), vaikai sniegùs láidžia viėnas vienám (por. br. дзе́ці кідаюць сне́жкі адзі́н аднаму), dárbas tamè, kad uždárbuic’ (por. br. работа ў тым, чтоб заработать) i in. Są to dość łatwo rozpoznawalne zanieczyszczenia obcym językiem. Jednakże stosunkowo często używa się tu także takich białorutenizmów, które na pierwszy rzut oka wydają się zupełnie niewinnymi słowami i wyrażeniami, a ich słowiańskie pochodzenie trudno wykazać. Otóż w tych gwarach litewskich, zamiast zwyczajowych litewskich wyrażeń krótka (długa) noc (dzień), na wzór sąsiednich gwar białoruskich pojawia się mały (duży) dzień (noc) Lz., Rod., Aps. (por. br. ноч ле́там малая; зімой вялікая ноч), np. pie Jōno pacì dzidz’áus’a dzienà, pacì mažáus’a nakcìs Lz., Rod., zamiast zimna (słaba) zima — mocna (mała) zima Lz., Rod. (por. br. крэпкая (малая) зіма). Z tego samego powodu zamiast kura siedzi na jajach; ptak przysiada na drzewie; brodawka wyrosła na ręce; mieszkamy w samym dole; mole usiadły na ubraniu mówi się tu kura siedzi na jajach; ptak siedzi na drzewie; mieszkamy w samym gospodarstwie; brodawka siedzi na twarzy; mole usiadły na ubraniu Lz., Rod., Ram. (por. br. ку́па сядзіць на яйцах; у падпе́чку даўне́й куры сядзе́лі; мы сядзі́м на ху́тары; баро́даўка сядзі́ць на барадзе́; мо́лі се́лі на адзе́жу), zamiast grzyby huby (pundžiai) — chochle Aps., Ram. (por. br. пало́йнікі || апало́нікі ў лужах), zamiast dzierganie — wiązanie Rod., Ram., Lz., zamiast żołądek (brzuch 186 neviškina (nėmala) – vedarūkas nevišina Lz., Rod. (por. biał. жалудак не варыць), zamiast apiėnkos im plóno kóto – apiėnkos im plonós kojáites Lz., Rod. (por. biał. апенкі на тонкай ножке), zamiast dudenai (niūkiau, ūtarinau) ir suspáin’ojau – dudenai (niūkiau, ūtarinau) ir suspánc’ojau Aps., Rod., Lz. (por. biał. гутарыла і спыталася), zamiast jū pavadžino Jonù – jū pravadžino Jonù Rod., Lz. (por. biał. яго празвалі Янам), zamiast nusnėrė plaukai – išlýndo plaukai Lz., Rod. (por. biał. вылезлі валасы), zamiast mūs ápvogẹ – mūs arгỳnko Lz., Rod. (por. biał. нас абабралі) i in. Są to wszystko kalki z sąsiednich gwar białoruskich, powstałe w sprzyjających ku temu warunkach. Przede wszystkim, będąc białoruskimi wyrazami mechanicznie tłumaczonymi na język litewski, sztucznie nadają odpowiedniemu wyrazowi litewskiemu właściwe językowi białoruskiemu znaczenie, dotąd nieznane językowi litewskiemu i w rzeczywistości zupełnie mu niepotrzebne. W ten sposób pozornie bezpłatnie rozszerzają znaczenia niektórych wyrazów litewskich. Jednak znaczenie nadane danemu wyrazowi jest mu narzucone z zewnątrz, odebrane odpowiedniemu wyrazowi litewskiemu, który w rzeczywistości nie jest semantycznym odpowiednikiem wyrazu białoruskiego. W ten sposób taki wyraz litewski, niemający białoruskiego ekwiwalentu znaczeniowego, zostaje w tych gwarach odizolowany, wyparty z użycia, a z czasem zupełnie zapomniany i zanika. Jest to zaś bardzo niebezpieczne nie tylko dla gwar izolowanych, lecz także dla całego języka litewskiego. Wskutek tego ubożeje leksyka tych gwar, chwiana i niszczona jest ich semantyka, poważnie szkodzi się całemu językowi litewskiemu, który ulega zniekształceniu i wynarodowieniu; zachodzi jednostronna dwujęzyczność. Dobrze widać to choćby na takich powiedzeniach. Oto zamiast mán gyvenime nesisėkė Lz., Rod., Ram., Aps. mówi się mán gyvenime nesivedė (por. biał. мне невелося). Wyrazowi nesivedė sztucznie nadaje się tu znaczenie litewskiego wyrazu sėkėsi, a sam sėkėsi, pozbawiony znaczenia, zostaje odizolowany. Albo w zdaniu mán pildosi sapnai czasownik pildosi zastępuje się tu czasownikiem įsidūoti, który w języku litewskim w ogóle nie ma takiego znaczenia (por. LKŽ II₂ 885): mán insidúoda sapnai (por. biał. мне удаюцца сны), a zamiast buvo garončka ‘gorączka’ i nenūmušė daktarǎi używa się tu znowu wyłącznie būvo garončka ir neapsodžino daktarǎi (por. biał. не апсадзілі), chociaż znaczenie czasownika apsodinti ‘poskromić’ jest znane jedynie gwarom litewskim mającym kontakty z Białorusinami (por. LKŽ III 279), a i w nich jest ono niewątpliwie również kalką z białoruskiego. W zdaniu kur tu in daktarų dasistósi – brangù zamiast czasownika patėkti użyto tu czasownika дасты́цца, przetłumaczonego z białoruskiego morfem po morfemie – dasistósi (por. także LKŽ XIV 876) i in. W porównaniu z innymi białoruskimi zapożyczeniami w tych gwarach kalki są późniejsze, wywołane silniejszym wpływem gwar białoruskich; pojawiły się w nich już po ukształtowaniu się i w trakcie rozszerzania jednostronnej dwujęzyczności litewsko-białoruskiej. A zatem kalki tych gwar, powstałe tu w nurcie silnej asymilacji gwar litewskich, są najczystszym produktem ostatecznie ukształtowanej — późnej dwujęzyczności. Rozpoznanie ich jest dość trudne przede wszystkim dlatego, że mimo obcego znaczenia mają litewski wygląd. Właśnie on budzi pewne wątpliwości co do uznania ich za kalki. Jednak brzmienie takiego 187 „litewskiego” wyrazu zaczyna mimo wszystko niepostrzeżenie wydawać się nieharmonijne, inne niż brzmienie pozostałych wyrazów litewskich, razi ucho i dlatego zaczyna się szukać przyczyn, które do tego doprowadziły. Daugelis tiriamosiose šnektose vartojamų vertinių yra susiaurinę lietuvių kalbos leksikos raiškos būdus ir priemones. Štai tokiu būdu išstumiami iš vartosenos kai kurie vaizdingi ir taiklūs lietuviški būdvardžiai. Sakysime, gyvulių, paukščių, drabužių, augalų, daiktų spalvoms nusakyti šių šnektų lietuviai jau neturi lietuvių kalbai ir jos tarmėms plačiai žinomų būdvardžių, kaip šìrmas, -à ‘baltas su maišytais tamsiais plaukais’ (apie arklius), šėmas, -à ‘šviesiai, tamsiai ar melsvai pilkas’ (apie karves), raìbas (apie paukščius), juodmárgis (apie karves, šunis), žalmaìgis (apie karves), raìnas (apie kates), pìlkas (apie paukščius, daiktus), dryžuotas (apie paklodę, bulvę, buroka), kanapėtas, rauplėtas (apie veidą), supelėjęs (apie duoną) ir kt. ir vietoj jų vartoja šiam reikalui dažniausiai dvi spalvas žìlas (kai spalva tamsesnė, lygesnė) ir márgas (kai spalva šviesesnė, dėmėtesnė), pvz., žìlas (márgas) arklys, kumelys, tėlias, veršis, šuo, gaidys, katinas; žìla (márga) karvė, kumelė, kalė, višta, katė; žìlas vilkas, mó lis, vánagas, karvelis, karklas, šienas, širšių lizdas, žvirblýs; žìla varna, kielė, žąsis, duona (supelėjusi), žìli batai, marškiniai; žìlos samanos; žilìckas katinas, žilavóta strolìà ‘strazdas’, márgas veidas (burokas), margà paklodė, bùlvė, márgickas telìukas. Ir taip yra tik todėl, kad pramaišiui su jais gyvenantys baltarusiai bemaž dvi šiam reikalui skirtas spalvas ir patys turi. Tai jų сівы і рабу́, pvz., сівы (рабу́) конь (вол, кнур, жэрабе́ц, пе́вень, кот, саба́ка), сіва́я (раба́я) кабыла (каро́ўка, ку́ра, сві́ня, ко́тка), сівы воўк (ка́ршун, галу́б, во́ран, мох, хлеб), сіва́ варо́на (плі́ска, глі́на, гусь), сівыя ту́флі (ма́йткі), рабу́ твар (бура́к), раба́я пасці́лка (бу́льба, плаце́начка) ir kt. Taigi ir šių vietų lietuviai, senąsias savo lietuviškas spalvas amžiams iš atminties išdildę, naujai pasisavino vien neabejotinus vertinius iš baltarusių сівы ir рабу́ – žìlas ir márgas. Juodmárgiam veršiui ar juodmárgei karvei pavadinti šalia jų dar kartais pasitaiko išlikusi senoji lietuviška jo spalva kéršas (keršùlis), pasiskolintas iš tų lietuvių net ir pačių baltarusių (plg. jų кяру́па каро́ва, каршнава́ты вол – СБГ II 597). Juodmárgė karvė ir juodmárgis šuo dar kartais čia vadinamas kitu vertiniu iš baltarusių, pvz., juodai balta karvė, juodai baltas šuo (plg. br. чо́рна з бе́лым каро́ўка, чо́ра-бе́лы саба́ка), o žalmaìgė karvė – retsykiais ir vertiniu raudónai balta karvė (plg. br. красна́ з бе́лым каро́ўка)¹. Gry­nai baltarusių šnektų įtakos dėka šiose šnektose vartojamas apibendrinantis br. мыць vertinys praùsti(s) vietoje iš čia išstumtų lietuvių kalbai įprastų mazgóti(s), pláuti(s), trìnkti(s), skalbti(s) veiksmažodžių, pvz., sesuvà praùs’a kasàs (gálvu, rankàs, púodu, rūbùs); pirm’au išpraus’a k’aùlės pílvù (plg. br. се́ня ху́сты мыла; мыць го́лаву, ру́кі ir kt.). Dlatego że mieszkający razem z Litwinami z tych okolic Białorusini nasi 1 Podobnych kalk słowiańskich, dotąd nierozpoznanych przez nikogo, zupełnie niepotrzebnie spotyka się i dziś nawet w naszej bk., np. „Jis panašus į gauruotą rudai baltą (= žalmarģį) elnią... LA 1996. 188 dłoń i wnętrze dłoni nazywa się tylko jednym słowem дало́нь (por. br. сала на далонь таўшчынёй; далонь звярбіць – грошьы буду лічыць – СБГ II 18), dlatego również w tych litewskich gwarach na określenie dłoni używa się tylko kalki białoruskiego далонь – dėlnas, np. lašin'ai per dėlnu. Rod., Ram., Lz. Ponieważ w tych gwarach białoruskich nasze tył pięty i pięta oznacza się tym samym słowem пятка, dlatego zarówno tył pięty, jak i piętkę, podobnie jak Białorusini, Litwini nazywają tu jednym słowem užkulnis, np. sukienką ‘sukienka’ lig užkulnių (por. br. сукенка да пяткі). I, patrząc naszymi oczami, takie zdanie wypowiedziane po litewsku brzmi nietypowo, dziwnie, nienormalnie, martwo, natomiast przedstawicielom tych gwar, myślącym już bardziej po białorusku, wydaje się całkiem dobre, poprawne, nawet bez uświadamiania sobie, że z leksyki tych gwar na zawsze w ten sposób znikają dobre litewskie słowa dłoń i piętka. To samo dotyczy utożsamiania tu czasownika kándžiotis z kramtytis oraz przysłówka tirštai z tánkiai. Ponieważ w tych gwarach białoruskich czasowniki kándžiotis i kramtytis wyrażane są tylko jednym ich кусацца, a przysłówki tirštai i tánkiai – tylko jednym ich густа́, dlatego również Litwini z tych gwar, mówiąc po litewsku, tam, gdzie kándžiotis i tirštai byłyby niezbędne, pod wpływem myślenia po białorusku, na wzór gwar białoruskich zawsze używają wyłącznie kramtosi i tánkiai, np. zamiast gyliai kándžiojasi ar pievoj tirštai šieno mówią tylko gyliai kramtosi, pievoj tánkiai šieno (por. br. г’ілі кусаюцца; у лузе густа сена). Takimi i podobnymi wypowiedziami ponownie bardzo szkodzi się żywotności, precyzji, trafności słów i pięknu litewskich zdań – w tych przypadkach gwary te wyraźnie tracą czasownik kándžiotis i przysłówek tirštai. Ich znaczenia, podobnie jak znaczenia innych słów, przejmują ślepe kalki z języka białoruskiego. W ten sposób litewszczyzna zostaje tu wynaturzona, zubożona, a jej żywotność jest zagrożona. W tych gwarach występują kalki z białoruskiego, w których każda morfema jest całkowicie zależna od odpowiedniej morfemy białoruskiej i stanowi najwierniejsze odwzorowanie jej treści, wyrażone litewskimi (nierzadko już także białoruskimi) środkami słowotwórczymi. Należy do nich wiele czasowników przedrostkowych, których znaczenie leksykalne jest czysto białoruskie. Do utworzenia takiego znaczenia tych czasowników o litewskiej powłoce użyto przedrostka niezbędnego w języku białoruskim, zwykle białoruskiego lub zbieżnego z białoruskim przedrostka litewskiego (istnieje pogląd, że to on powoduje tu powstanie białoruskiego znaczenia wyrazu, jest najistotniejszą cechą znaczeniową kalki białoruskiej), a także różnych przyrostków (na przykład zdrobniających i in., powstałych pod wpływem języka białoruskiego), najczęściej litewskich, np. razaugdinėti ‘kiełkować’, np. búl’bos razaugdinėja (por. br. бульба разрастаецца), razvesdinėti ‘rozcieńczać’, np. tėl’u pienu· raik’a vúnden’u razvezdzinėc’ (por. br. трэба вадой развясці), razsiklodinėti ‘rozpościerać się’, np. žolė rasiklodzinėja prag žamės (por. br. траўка расцілаіцца па зямлё), pririšdinėti ‘przywiązywać’, np. рыбывяздзінеја beržal’ais stógu· in lotàs (por. br. прывязваюць страху), atmušdinėti ‘odłupywać’, np. sk’l’utù pirmucinės skiedras atmuždžinėja (por. br. склюгам шчэпкі адбіваюць), išpaisindinėti ‘plewić’, np. miežūs išpaisindzinėja (por. br. ячмень выпойсывают) i in. Takie nietypowe dla naszego oka (i ucha) czasowniki nie wzbudzają podejrzeń co do ich 189 zaliczenia do kalk. Są one, naszym zdaniem, niewątpliwe, wyraźne i prawdziwe oraz pokazują, że wpływowi białoruskiemu w litewskiej morfologii nieco łatwiej ulegają przedrostki, wolniej – przyrostki, a najwolniej i z największym oporem – rdzeń, który przez pewien czas może też pozostać całkowicie niezmieniony. W tych gwarach są kalki, które z litewskiego punktu widzenia wydają się mało odpowiednie do opisania zamierzonej sytuacji, a pod silnym wpływem białoruskim całkowicie wyparły z języka litewskie środki wyrazu i zajęły ich miejsce; czasem tworzą dwuznaczną lub zupełnie niejasną myśl, sprawiając wrażenie, że mówiący po litewsku, który ich używa, w rzeczywistości nie zna litewskiego, np. varpėlė lėja ‘dojrzewa’ gru·dukūs Rod. (por. br. жыта налівая); žvirbl’ai kala ‘dziobią’ gru·del’ūs Rod. (por. br. вераб’і клююць зёрашкі); miltai minkštai ‘drobno’ sumálta Rod. (por. br. мука мя́хка сме́лена); mán sópa po šaukštel’ù ‘dołek pod mostkiem’ Lz., Rod., Ram. (por. br. мне баліць пад лыжачкай), jai margumà ‘dėmėtumas, kanapėtumas’ in véido Lz., Rod. (por. br. ёй рабаццё на твары); miegmù daug nór’u Rod. (por. br. сплю ве́ле хачу) i wiele in. Ze względu na duże oddalenie tych kalk od litewskich sposobów wyrażania, naszym zdaniem najłatwiej je rozpoznać. Litewskie słowa i wyrażenia oddające przetłumaczoną myśl białoruską mogą być niekiedy w tych gwarach uznawane za niezbyt typowe dla języka litewskiego, ale mimo wszystko dość litewskie. Oto białoruskie ńicki (но́гі, во́чы, нос), высо́кі (но́гі) w tych gwarach litewskich tłumaczy się nie poprawnymi litewskimi słowami trumpas (trumpós kójos, trumpós ‘trumparegės’ ákys) ani kum̃pas (kum̃pà nôsis, snãpas), ilgas (ilgós kójos, ilgós ‘toliažiūrės’ ákys), lecz kalkami – žemas (áukštas): žẽmos, áukštos kójos, žẽmos ákys, žẽma nôsis, žẽmas dz’ùbas2. Niewątpliwymi kalkami są także inne słowa tych gwar użyte w nietypowym dla litewskiego znaczeniu. Weźmy na przykład czasownik nugrū́ti, znany w Rod., Lz., Ram. w dwóch znaczeniach nieswoistych dla języka litewskiego – ‘zmienić się’, np. kap šẽnsta šeškùs, nugrūna (por. br. спада́я) spalvà oraz ‘spaść’, np. šãsas kap užgīs, nugrūš (por. br. адпада́ець). Zupełnie podobnie obce znaczenie ma tu wiele innych części mowy, zwłaszcza najbardziej ruchliwa część mowy – czasowniki, np. išaugti ‘wyrosnąć’, išaugo gerai dúona Lz. (por. br. вы́рас до́бра хле́б), apstóti ‘opaść’, np. niežai apstój vaikùs (por. br. капо́ста апсту́піла), badýti ‘kłuć’, np. k’àulb· bado kaklàn (por. br. ко́ляць кабана́), prisidairýti ‘przyjrzeć się’, np. mergìna pryglùdairìb ‘gražì (por. br. дзеўка прыгляда́цца харо́ша), padengti ‘pokryć’, np. kumėlė padenkta (por. br. кабы́ла пакры́та), uždengti ‘zamknąć’, np. mokì·klà uždenkta (por. br. школа закры́та), įsidúoti ‘udać się’, np. mán dúona neinsiđau (por. br. мне хлеб не удаўся), prisidúoti ‘wydawać się’, np. tì prizdúoda (por. br. там ве́льмі страшна – прыдае́цца), prisierdýti ‘przyjść do głowy’, np. galvón nepriserdo, kap mušć šėnu (por. br. мне ў го́лаву не прыходзіцця, каб біцъ ста́рага), nueiti ‘zniknąć’, 2 Uzasadnione jest także używanie wyrazu žemažiūris, -ė, odnotowanego obecnie (DŽ, 952), wyłącznie jako kalki słowiańskiej (por. br. ён ні́скі на во́чы, яro ні́скі зро́к). 190 np., māno sveikatà nuvėj (por. białor. маё здароўе ўшло), razsieiti „rozejść się”, np. bijo, kab siena nerasivėtu (por. białor. расхадзілася сцяна), prigniaužti „przycisnąć”, np. kap pirštu prign’āuž’u, sópa (por. białor. каб прыцісну, баліць), įleisti „włożyć sobie”, np. nastrūosa inláidži cukierku, tai gerai (por. białor. у рот пускаць цукерку), išsielti „wysypać się”, np. išsilėjo galvā – vienū šāšū (por. białor. вылілася галава – адні стрўпы), lišti „pasować”, np. kas man landa, aš válgau (por. białor. я ем што мне лезя), pérsimainyti „przemienić się”, np. samtūkai „kijanki” pérsmainys un žēbu· (por. białor. паляўнікі пераменяюць на жаб), pamėsti „przestać, zaprzestać”, np. pàmetem pōterus kalbēc (por. białor. пакідалі пацеры гаварыць), atsimušdinėti „odbijać się”, np. man acimużdžinėja kilbasā (por. białor. мне адбіваецца кілбаса), primušdinėti „przybić”, np. klūono duràs prymuždžinėja (por. białor. дзверы прыбіваюцца), sumušdinėti „wybijać”, np. klūono āpasu· sumuždžinėja ir kūlia (por. białor. збіваюць сярэдзіну умнаў), sunėšti „unieść”, np. negal’ū sunės’c’ to kvāpuļ’o (por. białor. не зне́су гэтых пахаў), prispūsti „nadąć się”, np. ānas tokis pryspūti (por. białor. ён надзьмуўшысь), žusplešdyti „męczyć się”, np. béržo rāguitēs žusplēsdo (por. białor. бярозавыя санкі задираюцца), razsiskirdinėti „rozchodzić się”, np. c’anai siena rasiskirdžinėja (por. białor. сцяна разлучаецца), įsispirdyti „opierać się”, np. insispirdo šaudūosna kuolālis (por. białor. калёчек упіраецца), išspirti „nabrzmieć”; np. kárvės tešmuvà išpirtas (por. białor. вымя выперта), dastóti „dostać”, np. pęnsijų· džidelbr· dastós (por. białor. даста́нець пэнсію), svilinti „piec, palić”, np. mán svilina po pus’au (por. białor. мне паліць у сярэдзіне), pravarinėti „usunąć, rozproszyć”, np. móka kvarābu· ‘choroba’ pravarinėc (por. białor. уме́я хваро́бу прагнаць), išvažiuoti „wywrócić się”, np. kuōlas išvažāu (por. białor. кол выехаў), verštis „obracać się”, np. viiko kaklas nėšverc’a – vieno káulo (por. białor. шыя воўка не варочаецца), suvesdinėti „rozgniewać”, np. ānas mus suvezdzinėj (por. białor. ён нас звёў), vėstis „powodzić się”, np. mūm nėšvedė k’aulè·s (por. białor. нам не вяльсь свіні), išvisti „urodzić się”, np. kumelis cik išvīrto ir stojos (por. białor. жарабёк вываліўся і стаў), užvyti „zasypać śniegiem”, np. žuvita kel’ai (por. białor. забеены дарогі), a także przysłówek pravės’au „chłodniej”, np. tėsta gūli pravės’au (por. białor. ляжыць прахладней) i wiele innych. Zauważono jednak, że starsi przedstawiciele tych gwar, wyrażając zamierzoną myśl, niekiedy wypowiadają ją na dwa sposoby – jak dawniej, czysto litewskim wyrazem o rodzimym znaczeniu, a także kalką o obcym znaczeniu z białoruskiego, np. blī’nā prybsvilė· / pryūdegė (por. białor. блін прыпаліўся), padlágė klójas / stātos an bálk’u (por. białor. падло́ра стаўіцца на бэлкі), jau ānas žudzīrė· / žūverte kójas (por. białor. ён завярнуў ногі), luntà su luntù suspirdzinėja / susciūnka (por. białor. дошка з дошкай спатыкаецца) i in. Jest to, naszym zdaniem, istotny fakt wskazujący, że użycie kalk z białoruskiego nie jest tu jeszcze powszechne. Naszym zdaniem, dla języka litewskiego niepotrzebne, lecz dla tych gwar litewskich już z pewnością niezbędne są liczne kalki z białoruskiego, wyraźne i dobrze utrwalone (rodzime litewskie wyrazy o odpowiednim znaczeniu zostały już przez nie, niestety, niemal zapomniane), np. mán gerai gi·vėnasi (= żyje mi się dobrze, por. białor. мне добра жывецца), mán širdis mušasi (= bije, por. białor. сэрца б'ецца), mán sveikatà nupūole· (= osłabłem, por. białor. 191 zdaróye ūpala), mán nezdúoda válgi·c’ (= nie mogę jeść, por. białor. mne ne ūdáeicė eści), mán tokìs válgrìmas nepraeina (= nie smakuje, por. białor. не праходзіць такая яда) i in. W tych gwarach występują kalki, których białoruska (słowiańska) proweniencja może wydawać się nieco wątpliwa. Skłonni jesteśmy zaliczyć do nich rzeczowniki drebuliāi i supyklà „kołyszące się miejsce na bagnie”, np. un drabul’ù bál tos sámānos āugo; un drabul’ù stojos. Rod. – LTT 1994: 59 (por. białor. на траціне белы мох рос; стаў на траціну), l’ùne supi·klà. Aps. (por. białor. у люне траціна), degmatìs „upał”, np. nog degmacìes vaìko ausèl’e susmorčūjiì. (por. białor. з гарачыны вушкі яго зморшчыліся), žilainė „zarośnięte błotnisko”, np. tì· tok’à žilainė, niẽkas neáuga. Rod. (por. białor. там такі сівак, нічто не расце) i in. Za uznaniem ich za kalki przemawia, naszym zdaniem, kilka ich cech. Semantyka wyrazu drebuliāi daje pewne podstawy, by uznać ten wyraz za bezpośredni odpowiednik białor. траціна, jego kalkę, ponieważ drebuliāi, podobnie jak białor. траціна, wiąże się najściślej ze znaczeniem białoruskiego czasownika траці́ „poruszać tam i z powrotem albo w górę i w dół” (ТСБМ V 541–542). Tę opinię w pełni potwierdza również brak wyrazu drebuliāi w tym znaczeniu w LKŽ II₂ 674. Po dokładniejszym przyjrzeniu się znaczeniu wyrazu supyklà wydaje się jednak, że również jego znaczenie jest bliższe białor. траціна niż lit. liūnas, ponieważ faktycznie jest szersze niż znaczenie wyrazu liūnas. Ponieważ supyklà oznacza obiekt, który, podobnie jak białor. траціна, kołysze się, drga pod wpływem sił zewnętrznych, natomiast ruchy obiektu określanego przez liūnas są nieco inne – łagodniejsze, słabsze – liūnas sam się kołysze, ugina, chwieje; por. też liumpynė „miejsce, które się ugina”, liumpėti „uginać się, chwiać” (LKŽ VII 611–612). To z kolei byłaby jedna z przesłanek, by sądzić, że supyklà mogło dać początek wyrazowi траціна. Z drugiej strony supyklà należy uznać za nowy wyraz tych gwar (sufiks -ykla jest zasadniczo nowy w języku litewskim – por. Skardžius 1943: 601). Ponadto supyklos w tym znaczeniu nie odnotowano w LKŽ XIV 195. Te cechy wyrazu supyklos oczywiście nie wykluczają możliwości uznania go za kalkę. Uznanie dėgmatì „wielki upał” za kalkę umożliwia przede wszystkim zapewne dość nietypowa budowa słowotwórcza tego wyrazu. Ponieważ w gwarach białoruskich niemal obok siebie używa się dwóch rzeczowników o tym samym rdzeniu i znaczeniu „wielki upał”: го́рач i гарачыня (zob. СБГ I 465, 424), sądzimy, że bezpośrednim litewskim odpowiednikiem го́рач mogło być degumà o tym samym znaczeniu (zwłaszcza że derywaty z sufiksem -uma są tu popularne i oznaczają nie obiekty abstrakcyjne, lecz konkretnie przejawiające się rzeczy, np. tankumà „gęstwina”, tamsumà „ciemność”, tolumà „dal” i in. – Rod., por. też LKK XXX 137), który na wzór białor. го́рач jest tu rozumiany w języku litewskim jako wyraz bezsufiksalny; do wyrażenia znaczenia białor. гарачыня użyto natomiast drugiego sufiksu -tis, który – podobnie jak pierwszy – oznacza obiekty bardziej konkretne niż sufiks -ynas (por. LKGr I 290; por. też używany tu wyraz z tym samym sufiksem nėkėstis „nienawiść”). W ten sposób źródłem degmatìs był najprawdopodobniej wyraz *degumatìs. Naszym zdaniem, uznaniu dėgmatì za wyraz pochodzący od dėgmečio (dėgmetis), jak skłonny jest sugerować LKŽ II₂ 367, sprzeciwiają się nie tylko jego akcent, lecz także semantyka. 192 Zaliczenie do kalk žilainė ‘szłynynę’ umożliwia przede wszystkim zapewne opis jej barwy na przykładzie czysto białoruskich gwar, por. žilainė – to ich cibák. Šlỹnas jest w istocie niebieskoszary, a badani Litwini, w przeciwieństwie do większości innych gwar litewskich na Litwie, nazywają ten kolor žila; por. też litewskie pilka vārna, w izolowanych gwarach litewskich žila vārna oraz białoruskie cibák варо́на. Okoliczność ta przemawia za założeniem, że białoruskie cibák może być całkiem prawdopodobną przyczyną powstania žilainė. Žilainė ponadto dotąd nie była znana gwarom litewskim, a jej przyrostek -ainė, inaczej niż w języku litewskim, jest dodawany nie do rzeczowników (por. Skardžius 1943: 286–287), lecz dokładnie tak jak w gwarach białoruskich – do przymiotników. Zatem wymienione właściwości žilainės zapewne nie stoją na przeszkodzie zaliczeniu jej do kalk. Takie kalki są bez wątpienia najbardziej niebezpiecznymi zapożyczeniami dla każdego języka, a tym bardziej dla jego izolowanej gwary. Szczególnie gdy jest ich wiele i z dnia na dzień przybywa ich coraz więcej. Prawdopodobnie w największym stopniu przyczyniają się one do wynaturzenia, a nawet zagłady systemu każdego języka ojczystego. Jak można je rozpoznać, napotkawszy je w języku (gwarze)? Jakie są ich podstawowe, typowe cechy? Na czym polega ich charakterystyka i klucz do identyfikacji? Jak wynika z licznych przykładów takich niewątpliwych kalk podanych tutaj, używanych w zbadanych przez nas izolowanych gwarach litewskich na Białorusi – kalki te to słowa sztucznie zlepione z dwóch części, będące koniecznością tych gwar; pierwsza część to litewska forma, pod którą kryje się, w którą odziano białoruską treść – właściwe językowi białoruskiemu znaczenie. Takie dwoiste wyrazy, będące w tych gwarach zjawiskiem rzeczywistym i licznym, na pierwszy rzut oka wydają się zupełnie niewinne, niemal takie same jak inne wyrazy języka litewskiego, jednak skrywając w istocie znaczenie wyrazu nieznane językowi litewskiemu, zapożyczone z języka białoruskiego, podszywają się pod swojskie, a z ich wnętrza wydobywa się, wręcz wyrywa się zgubny ładunek – niszczyciel litewskości wyrazu. W rzeczywistości nie pełni on tu żadnej roli kulturowej, nie pokazuje, czego pozytywnego nauczyła się izolowana gwara litewska od białoruskich. To prawdziwy, głęboko ukryty ładunek wybuchowy, napełniony obcymi wpływami, nieustanne źródło białorutenizacji gwar, przesłonięte zewnętrznym pięknem jego litewskiej formy. W istocie gwałtowny i stale nasilający się wpływ tego wewnętrznego źródła jest tak potężny, że z czasem niszczy także piękną zewnętrzną powłokę, zmieniając ją w coś bezwartościowego, nieobrazowego, a nawet nic nieznaczącego; por. pamušti ‘zabić’ (np. vagiai jų pamušė, por. białoruskie набілі), razvírti ‘ugotować’ (np. razvírė kopūstai; por. białoruskie развары́лась капуста), žėmas nosiūkas ‘krzywy dziób’ (np. varno žėmas nosiūkas, por. białoruskie у варо́ны nícki носік), po vienai šaliai ‘po jednej stronie’ (np. tarpupėdžiai šeši – po vienai šaliai trys ir po kitai trys, por. białoruskie на адной старане) itd. Tak nieuzasadnione rozdęcie znaczenia wyrazu niszczy zgodność jego formy i treści z językiem ojczystym; taki wyraz staje się językowym śmieciem, a zanieczyszczona nim izolowana gwara, pozostawiona w obecnych warunkach bez żadnej opieki i bez lituanizacji, staje się nieuprawianym ugorem, z każdym razem zbliżającym się do całkowitego zaniku, do nieodwracalnego zarośnięcia białorutenizmami. Podstawy rozpoznawania licznych przykładów takich niewątpliwych kalk podanych tutaj, używanych w izolowanych gwarach białoruskich, a także to, na czym polegają ich charakterystyczne 193 cechy i jak je wyjaśnić, są już nieco uchwytne. Są to niemal te same kryteria ich rozpoznawania, na podstawie których ustalaliśmy kalki litewskie w gwarach przygranicznych białoruskich (zob. Baltistica 1990: 165). Przede wszystkim ważne jest dostrzeżenie i ujawnienie tego, co jest wrodzone i swoiste dla znaczenia takich wyrazów, oraz wyczucie tego, co pochodzi z zewnątrz. Dlatego do rozwiązania tego zadania niezbędna jest bardzo dobra znajomość języka ojczystego, ocena relacji znaczeniowych jego wyrazów zarówno w odniesieniu do całego języka litewskiego, jak i języka białoruskiego oraz jego gwar, uwypuklenie różnic i podobieństw między znaczeniami podejrzewanymi o białorutenizmy, wniknięcie w całokształt sposobów wyrażania się w obu tych językach, umiejętność porównywania odpowiednich niuansów znaczeniowych wyrazów oraz określenia stopnia bliskości ich znaczeń. A zatem konieczna jest bardzo dobra znajomość zarówno języka (w tym przypadku ojczystego), na który oddziałuje język obcy (białoruski), jak i języka obcego, który wpływa na izolowane gwary litewskie. Dopiero porównanie systemów obu języków, odmiennych i tożsamych sposobów wyrażania treści, pozwala stosunkowo skutecznie uwidocznić tendencje i drogi formowania się oraz powstawania takich kalk. Ale to oczywiście jeszcze nie wszystko. Choć dane z przeprowadzonych przez nas badań nie dostarczają na razie chyba więcej informacji dla charakterystyki kalk białoruskich, sądzimy, że dalsze badania uwydatnią i ujawnią nowe, bardziej wiarygodne cechy pozwalające je odróżnić. LITERATURA I ŹRÓDŁA Aps. – notatki E. Grinaveckienė z ekspedycji dialektologicznych w litewskich gwarach Apso (wsie Juodelėnai i Damošiai), przeprowadzonych w latach 1956, 1974, 1977, 1985 i 1991 (archiwum autorki). Baltistica 1990 – Baltistica 26(2), Vilnius: Mokslas. DŽ – Słownik współczesnego języka litewskiego, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijos leidykla, 1993. LA 1996 – Echo Litwy, 21 marca 1996, nr 56: 24. LKG I – Gramatyka języka litewskiego 1, Vilnius: Mintis, 1965. LKK XXX – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 30, Vilnius, 1993. LKŽ II₂ – Słownik języka litewskiego 2, Vilnius: Mintis, 1969. LKŽ III – Słownik języka litewskiego 3, Vilnius: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1956. LKŽ VII – Słownik języka litewskiego 7, Vilnius: Mintis, 1972. LKŽ XIII – Słownik języka litewskiego 13, Vilnius: Mokslas, 1984. LKŽ XIV – Słownik języka litewskiego 14, Wilno: Mokslas, 1986. LTT 1994 – Teksty gwar litewskich, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Lz. – Lazūnų lietuvių šnektos dialektologinių ekspedicijų, vykusių 1958, 1959, 1966, 1972, 1982 metais, E. Grinaveckienės užrašai (autorės archyvas). Ram. – Ramaškonių lietuvių šnektos dialektologinių ekspedicijų, vykusių 1960, 1992 metais, E. Grinaveckienės užrašai (autorės archyvas). Rod. – Notatki E. Grinaveckienė (archiwum autorki) z ekspedycji dialektologicznych dotyczących litewskiej gwary Rodūnia (wieś Senieji Smilginių), które odbyły się w latach 1973 i 1982. СБГ I – Слоўнік беларускіх гаворак паўночна – заходняй Беларусі і яе пагранічча I, Мінск: Навука і тэхніка, 1979. СБГ II – Слоўнік беларускіх гаворак паўночна – заходняй Беларусі і яе пагранічча 2, Мінск: Навука і тэхніка, 1980. СБГ IV – Слоўнік беларускіх гаворак паўночна – заходняй Беларусі і яе пагранічча 4, Мінск: Навука і тэхніка, 1984. S k a r d ž i u s P. 1943: Lietuvių kalbos žodžių daryba, Vilnius: Lietuvos Mokslų Akademija. 194 Instytut Języka Litewskiego. ТСБМ V – Objaśniający słownik języka białoruskiego 5, Mińsk: Białoruska Encyklopedia Radziecka im. Petpysia Броўкі, 1983. KALKI W IZOLATED LITEWSKICH GWARACH OBSZARÓW ETNICZNYCH NA TERYTORIUM BIAŁORUSI Streszczenie W niniejszym artykule analizowane są kalki w izolowanych litewskich gwarach Białorusi (Łazunów, Roduni, Ramaśkonów, Apsu), powstałe pod silnym wpływem białoruskich gwar, które przeniknęły tam już prawie sto lat temu. Przyjmuje się, że kalki te składają się z dwóch części – zewnętrznej i wewnętrznej. Część wewnętrzną stanowi znaczenie, treść, istotny element całego wyrazu, a zewnętrzną – forma, jego wygląd. Znaczenia – treść tych kalk – są obce językowi litewskiemu, zapożyczone z odpowiadających im wyrazów lub zwrotów białoruskich gwar. Forma – zewnętrzna postać – charakteryzuje natomiast te zapożyczenia jako wyraz litewski lub litewski zwrot. Znaczenie kalki jest elementem, który sprawia, że obcy językowi litewskiemu staje się nie tylko wyraz (zwrot), lecz ostatecznie prowadzi do wymierania całej gwary. W artykule wykazano, że kalki przeniknęły do tych gwar znacznie później niż zapożyczone wyrazy. Atmosfera jednostronnej dwujęzyczności, której rezultatem są te kalki i która ukształtowała się ostatecznie późno, sprzyjała wpływowi białoruszczyzny na litewskie gwary. 195