Lituanizmų prisitaikymas baltarusių šnektose ir jų atpažinimo būdai

KWESTIE LINGWISTYKI LITEWSKIEJ XXXVII (1997) PROBLEMY LEKSYKOGRAFII I LEKSYKOLOGII Elena GRINAVECKIENĖ PRZYSTOSOWANIE SIĘ LITUANIZMÓW W GWARACH BIAŁORUSKICH I SPOSOBY ICH ROZPOZNAWANIA Gwary litewskie, które z różnych przyczyn politycznych, społecznych i ekonomicznych w czasach historycznych znalazły się w otoczeniu gwar białoruskich i pod wpływem ich oddziaływania ulegały asymilacji, dostosowywały się do systemu języka białoruskiego, zasymilowały się, utraciły wiele istotnych cech swojego języka ojczystego, zwłaszcza jego żywotność, poprawność i obrazowość, a zarazem pozostawiły w nich stosunkowo wyraźne ślady swojego rzeczywistego istnienia na tych terytoriach. Dalszy rozwój słów pochodzenia litewskiego, które dostały się do systemu języka białoruskiego i się w nim zakorzeniły, jest bardzo niejednorodny i, ogólnie rzecz biorąc, złożony. Zależy on najczęściej od czasu zapożyczenia lituanizmu oraz od geografii jego powstania. Lituanizmy starsze i występujące na bardziej oddalonych od Litwy terytoriach białoruskich są tak zmienione i zeslawizowane, że często naprawdę trudno je rozpoznać. Nowsze, używane bliżej granicy litewskiej, do dziś nie uległy jeszcze w takim stopniu temu wpływowi i zazwyczaj łatwiej je zidentyfikować. Wieloletnie poszukiwania lituanizmów w gwarach białoruskich prowadzone podczas ekspedycji (zwłaszcza na terenach przygranicznych z Litwą i gwarami litewskimi) oraz ich szczegółowe badania (1956-1996) dostarczają wielu nowych danych, dość wiarygodnie uwydatniających cechy ich przystosowania do systemu języka białoruskiego, ujawniających naleciałości białoruskie i pomagających rozpoznać je stosunkowo dokładnie. Przede wszystkim lituanizmy najczęściej stopniowo zaczynają tracić swój pierwotny (przyniesiony) litewski kształt, zaczynają bezwarunkowo dostosowywać go do systemu języka białoruskiego, zachodzą istotne jakościowe oddalenia i odchylenia ich formy i treści od języka litewskiego, zaczyna się zmieniać rola i przeznaczenie ich części składowych, z języka białoruskiego nabierają od razu niezwykłych, nowych cech. Lituanizm, który przedostał się do gwar białoruskich i się w nich zadomowił, od razu, nagle traci swą intonację. A dzieje się tak dlatego, że język białoruski nie ma intonacji. A więc, włączając się w nie, zrzuca największą oznakę swej litewskości i narodowości — swoją odrębność, traci zdobiącą go szatę, ubożeje. Zauważyliśmy tylko, że, powiedzmy, w okolicach Kamajów (rejon Pastawski, Białoruś) i gdzie indziej w gwarach białoruskich nazwy miejscowości, nazwy rzek, nazwiska itp. pochodzenia litewskiego zachowały jeszcze swą rodzimą intonację akutową w dyftongach 7 u + /, m, nm, r, są wymawiane wyraźnie (LKK XXX 126-128). Ale jest to oczywiście już nietypowe, krótkotrwałe zjawisko. Zanik akcentów intonacyjnych jest, naszym zdaniem, najbardziej wyrazistym zbliżeniem akcentologicznego systemu lituanizmów do gwar białoruskich. 171 Tracąc akcent intonacyjny, lituanizm natychmiast, bardzo szybko traci również swój litewski akcent — od razu podporządkowuje się prawom ruchomego akcentu białoruskiego. Oto lituanizmy xoym < kšušas, noyx < Idužas i in., które w gwarach litewskich miały akcent stały w rdzeniu (np. kaušas, kaušo, su kaušu, kaušai i in.), teraz stają się wyrazami o akcencie ruchomym, już zgodnie z prawami właściwymi językowi białoruskiemu, np. kom, kayjmd, Kaijurom... Lituanizm Odra < banda i in., który miał akcent ruchomy (: banda, bandos, baidai, su banda...), teraz staje się wyrazem o akcencie stałym (:60ryra, 60781, Odai...) itd. Wraz z zanikiem akcentów intonacyjnych lituanizmów oraz slawizacją ich systemu akcentuacyjnego stwierdza się także całkowite zrównanie ich akcentowanych i nieakcentowanych sylab długich z krótkimi. Wszystkie samogłoski lituanizmu tracą iloczas i krótkość. Wszystkie stają się jakościowo jednakowe, tak jak w języku białoruskim, np. aramypam ‘osobno’ (< atddūrom ‘izolowanie’) (CBT I 103), 6ax3nka “buoželė' Lis. (< buožėlė + ka), rapynsi (< arūodai), r'inéus' Rod. (< gyluonis), riBénxa ‘czajka’ Achr. (< gyvėlė + ka), T'y6in (LKK XXX 116) „nazwa lasu” Rod. (< Guobynas), xykyus „prosiątko” (LKK XXX 116); „świszczek” (Mar., 86), (< kūkūtis, kaukūtis- ), xynenéup Rod. (< kopinėti), nauziuka Kur. (< puodynė + ka), mminčip Kam. (< $nypsti), tpykaens Kir. (< trūkžolė- ), BizixaBams Bok. (< vyzdėti) „szukać” i in. Ustalono, że podczas białorutenizacji swojego wyglądu zasadniczo nie zmieniają te lituanizmy, których system fonetyczny (głównie gwarowy) i akcentuacja pokrywają się z białoruskim, np. amikyna ‘leń’ (CBI I 87) (< apykula ‘to samo”), Gym6sina (< gwar. bumbéla, białor. bambéle), xarypka “rozcięcie z przodu męskich spodni’ (CBI IT 597-598) (< keturka ‘to samo”), xymiua “brukowanie nierówności drogi gałęziami’ Rag. (< tarm. kumsa, bk. kamsa „t.p.”), crabnd „msza” Kam. (< misa „tam pačiam puslapyje” ) Bsimna „Žioplys” (CBI 1389) (< vépla‘t.- p.’), Bar'exa (CBI I 389) (< tarm. Végéla, księga miętus), Banca (CBT I 281) (< osa ‘jw.”), kiparura (CBI II 464) (< kerépla) i in. Cała końcówka -as jest odrzucana tylko w starszych lituanizmach, np., apyx (< ardodas), OpoHkT/- OpyHKT ‘branktas’, KxoYu (< kaušas), kaput (< kérsas), noyx (< ldužas), poiicr (< raistas), cuiMoyp (< stirhburas), ckmot/mkimioT ‘skliutas’, xarap (< Zagaras) i in. Jeśli po odrzuceniu tej końcówki powstają dwa trudniej wymawialne spółgłoski, między nie wstawia się 3(a), np., cseipan/- cBipax (< svifnas). Istnieją lituanizmy, w których z końcówki -as odrzuca się tylko spółgłoskę -s. Takie rzeczowniki rodzaju męskiego zostają w ten sposób przekształcone w rodzaj nijaki. W ten sposób litewskie słowa dwóch rodzajów stają się lituanizmami trzech rodzajów, np., 6pdOxxra (< brafktas), 6épana (< béralas), 'nieprzewiane ziarna', poiera (< raistas), mBapra (< Švarkas), xOxna ‘sierść na karku zwierzęcia' (< kak/as ‘kark’), KOTa (< akūotas), xnykra/xunyrra/xnyxra “kożuch' (CBI II 1481) < Zlugtas), ! W tekście artykułu wybuchowe białoruskie r oddaje się zmodyfikowaną literą r ze znakiem akutowym-r". 172 Onca? (< Apsas) i ir in. Końcówki lituanizmów -is, -ys są zwykle całkowicie odrzucane. Spółgłoski x, nr znajdujące się w końcówce wymawia się twardo, wszystkie pozostałe — miękko. np. riréns (< gigélis), rin (< gylys), xyx» (< kūlys), kypsėns „taka ryba” (< kurmėlis- ), nar'ėcs (< lagésis), KyKyub (< kūkūtis ‘prosiaczek’ i kaukūtis ‘świstak’), 6pOn3ens (< bradinys- ), par'dOūm (< ragaišis), A6ams ‘nazwa własna’ (< Abuolis ‘Jabłoń’ < obuolys) i in., jednak spotyka się przypadki, gdy odpada tylko końcówka -s, np. ckinyunsi (< skilandis), a forma lituanizmu staje się liczbą mnogą, lub zdarza się, że zamiast końcówki -is występuje końcówka -4, np. mxinéuna (CBI' V 479) < skilandis, rzeczownik staje się rodzaju żeńskiego. Bliżej granicy z Litwą końcówki lituanizmów —as, -is stosunkowo rzadko pozostają nienaruszone, np., képkiic (< karklys) ‘karklas- ’, r'ér’ic ‘nieproszony gość na weselu’ (< gūogis) Vid., p33ac (< rėžas) ‘rėžis’, Bar'anac ‘jastrząb’ (vanagas) (< Rod. ir it. Końcówka litewskich słów -a w lituanizmach najczęściej pozostaje nienaruszona, np. HOwTa (< našta), kymima (< tarm. kumsa, bk. kamsa), 66una (< banda), crabna (< stabda), ssiuna (< vépla ‘vépla’) i in., jednak czasami obok niej w różnych gwarach występuje także końcówka -72, np. myTpa/nyTps (< putrd). Gwarowa końcówka litewskiego słowa -a po stwardniałym /lituanizmie również pozostaje zachowana, np. 6ym6sina (< gwar. bumbéla, lit. standard. bambėlė). Ponieważ system gwar białoruskich nie ma samogłoski € właściwej językowi litewskiemu (gwar. ė), najpierw znika ona z lituanizmu. Wszystkie é-tematyczne. Lituanizmy slawizując się stają się najczęściej rzeczownikami 7o-tematycznymi, rzadziej —o-tematycznymi, np. mimMna (< gwar. pimpė, lit. standard. pėmpė), payréus (< raugiéné), caycéus (< sausiéné), xp$ums (< krūsnė), nyneka (< dūlkė), Ilaninra (< Patiltė) „nazwa łąki” Vid., T'eproxxius (< Girtuoklynė) „część lasu” Vid., pacaxina (< rasakilė), Tlanpykua (< Padrūksė) „nazwa łąki” Vid., sipuina (< virtinė) i in. Zdarzają się przypadki, gdy końcówka € slawizującego się (zwłaszcza dawno zapożyczonego) lituanizmu może również odpaść, np. SDKIPKEJIL „taka turzyca” (< fuūodžoleė „to samo”) i jego rodzaj żeński staje się rodzajem męskim. r-tematyczne. Końcówka lituanizmów -is również jest zazwyczaj odrzucana, spółgłoska, która znalazła się na końcu, jest najczęściej miękka, np. kein (< klėtis), ceepin (< svirtis), KHėMapacIp (< nérimastis) i in., chociaż zdarzają się przypadki, gdy ich -zs zostaje zastąpione końcówką -1a, DVZ., BipUIHS/IIBIpIIHS/CIBipHS „svirtis” (drąg do podnoszenia- ). Lituanizmy z końcówką -(s) us (zarejestrowane przez nas wyłącznie w nazwiskach) również ją odrzuciły, jednocześnie usuwając spółgłoskę przyrostka -v-, np. Kynéiu (< Kulévicius), Jlykkčių (< Lunkėvičius) Rod. Takie usunięcie spółgłoski przyrostka -evič- -vinajprawdopodobniej powstało u Litwinów podczas zapożyczania tych nazwisk (por. okolice Dziewieniszek. analogiczne nazwiska, Uscinéic’us ‘UstinaviCius’, Vaskéleic’us “Vaškelevičius", * Zdarzają się przypadki, gdy badacze jego gwary w latach 1985–1987, nie zwróciwszy uwagi na inne przypadki tego rzeczownika (np., éxy na Onca; xsrš nan Oncam itd.), dość nieodpowiedzialnie uznali nieodmienny rzeczownik miejscowy Onca ‘Opsas’ za rzeczownik rodzaju żeńskiego i tak traktowali go w całym artykule (zob. LKK XXVIII 99; por. także Turska 1982: 67). Końcówkę -uo lituanizmów odnotowano w bardzo niewielu przypadkach, a wraz z ich slawizacją los ich końcówek jest różny, np., cryMa (< stuomud, a może od stama) ‘stuomuo’, ura3raMAnKb (< selmuo, a może od Selmenys). Białoruskie lituanizmy w liczbie mnogiej w mianowniku zawsze mają słowiańską końcówkę -7(s1) i, podobnie jak w języku białoruskim, nie mają rodzaju, np., p3ar"iki (< rėzginės), 6pasr'yusi (< brazgūnai), nymnonakurde! ‘purienos’ (< gwar. pumpolakščiai), par'ymi ‘rogutes’ (< ragutės), nYnsI (< /ūpos), 349 (< žiaunos), arėxansir (< gwar. atažalos, lit. og. atžalos), 6ans3ėni (< balZienai, balžienos), rėxrx1 (< 1177). 173 gaktos), x3r'imi (< Zaginiar) ir itd. Do lituanizmów nierzadko dołączane są białoruskie przyrostki zdrobniałe, które najczęściej nie nadają utworowi znaczenia zdrobniałego, np., Kuūriuka (< kielė + iuka), kanymka ‘kauptukas’ (< kadp-ti+- ymka), KOūpaura ‘kairys’ (< kairys+auka), xioyciuka ‘kas mėgsta klausytis po langais’ (< klaus-yti- +iuka), 6ypbanka (< burbulas- +xa), 6pynrauka ‘branktas’ (< OpyHra+- auka, OpyHKTa- +auka), mousinka (< puodyné- +xa), KyMnsuoK (< kurūpis+- auox) i in. Chociaż rdzeń lituanizmów najdłużej opiera się wpływowi slawizacji i na jego podstawie najłatwiej można je rozpoznać, jednak i on ulega różnorodnym zmianom, przybiera stosunkowo trudny do przewidzenia kierunek rozwoju, wyróżnia się właściwościami wokalizmu i konsonantyzmu często niezwykłymi dla języka litewskiego. Jak już wcześniej ustaliliśmy, niemal we wszystkich przypadkach zwęża się jego akcentowana samogłoska a oraz a pierwszego członu dyftongów i dwugłosek i przechodzi w o, np., 60xxa (< banda), 6ponxr (< branktas), xpoyu (tarm. kraūšas) “kriaušis', moyx (< /dužas); nėūcams (< paisyti), r’éxtel (< gaktos), créui (< stačias), poiicr (< raistas), comus (< samtis) i in. (zob. LKK XXVII 124). Zanikają również dyftongi zo i au w lituanizmach, ponieważ są one nietypowe dla języka białoruskiego. Zanikający dyftong uo w różnych gwarach i w różnym czasie dał trzy rodzaje refleksów: o, a, u, np., EjyraBiusi (< tarm. Juodek nai, bk. Jūodelėnai), r'a6a (< guobas), apyn (< arūodas) (zob. LKK XXVII 125-128), au — cztery — oy, 0, a, u, np.,noyx (< laužas), noxaBicxa (< /duzZas+- asicka), kanymka ‘kauptukas’ (< kadpti + yma), kykyus ‘Svilpukas’ (< kaukutis- )® i in. (Zr. Baltistica 1989: 70-80). W białoruskich $nektach mamy lituanizmy z nieregularnie zmiękczoną spółgłoską rdzeniową, np., xwxr10Hsx ‘kleć’, cionTEIHa ‘suktinis’, KUIIOMOKI ‘kłumpie’ itd. Nieco słabiej slawizują lituanizmy podniebienną 77 przed kir gir wybuchową g, wskazujące, że zachowujące je wyrazy mogą być najczęściej pochodzenia litewskiego, np., igr'ipsraxik “tęcza', Binr'pa “Wingra, nazwa rzeki koło Kamajów. Przykłady k'0f/a i k'oulé “świnia' (Rozwadowski 1995: 42) z 3 tekstów gwary litewskiej Zieteli, wydanych w 1995 r., zapisanych w latach 1901-1903 przez wybitnego polskiego językoznawcę prof. J. Rozwadowskiego, pokazują, że najprawdopodobniej pod wpływem gwar białoruskich już w samej gwarze litewskiej, dopóki jeszcze żyła, mógł się rozpocząć proces monoftongizacji litewskiego dyftongu au. 174 raj’, pYHKIJII “buraki' itd. Białoruskie i polskie terytoria, na których takie z występuje, polska językoznawczyni H. Turska uważa za obszary substratu litewskiego (zob. Turska 1982: 64 i nast.), a wybitny polski dialektolog prof. Stanisław Glinka, znalazłszy w białoruskich i polskich gwarach okolic Augustowa obce językom słowiańskim podniebienne a, słusznie uważa je za relikt języka litewskiego, którego użytkownicy żyli w tych okolicach w czasach historycznych (Glinka 1990: 119-120 i dołączona mapa). Zauważono również, że białoruskie lituanizmy zamiast litewskiej spółgłoski 4 mają spółgłoskę ch, np., r'OxrxI (< gaktos), xypcranua ‘poruszać się’ (< kurstytis- ), proxae1nb ‘chrząka’, xoxxra “włosy na karku świni' (< kaklas), xmo6a (< kliūbas ‘wiązać się’), xaitnyxa ‘ladacznica’ (< kiadle +yxa), xypxyY (< kurniad) itd. Jest to nic innego jak wskaźnik slawizacji lituanizmu; por. także odwrotną prawidłowość w słowiańskich zapożyczeniach gwar litewskich: kata (< br. xara), koc ‘chociaż’ (< br. xomrs). Warto zaznaczyć, że niektóre gwary białoruskie często układają właściwą Słowianom spółgłoskę cA również zamiast £ w zapożyczeniach z innych języków słowiańskich lub z innych gwar białoruskich, np., xYprxa “kurtka’ Sal. (< ros. xyprka 't.p.'), xarap ‘zapalenie’ (< ros. rarap ‘t.p.”), xBangpa “kwartał miesiąca' (< ros. kBampa 't.p.'), xapMmymka (< ros. kapmyuika t.p.'), xopT Mal. (< ros. Kypr), xoxmow (< ros. koxmou ‘t.p.”). To, w naszym rozumieniu, szczególnie cenna cecha, pozwalająca wszystkie białoruskie słowa mające takie ca podejrzewać albo o inne pochodzenie, albo o pokrewieństwo z innymi ich gwarami. Tak więc przy rozpoznawaniu białoruskich lituanizmów koniecznie trzeba mieć na uwadze te skutki ich slawizacji, uwzględniać je i stosować. Dosyć trudno rozpoznać lituanizmy, gdy początkowa spółgłoska ich rdzenia wskutek nieetymologicznej wymiany zostaje zastąpiona inną, zniekształcającą ich pierwotną postać. Zauważono następujące częstsze przypadki takiej wymiany spółgłosek: a) Na początku wyrazu s zastępowane jest przez $mmipak ‘skwarek’, mxmor ‘skliutas’, mMdpriia ‘smark’, nUIOKIN5IHA ‘łuska, kora’, mkinénna ‘skilandis- ’, nrkryn3iok ‘skilandis- ’, mBipias "dźwignia" i in. b) Początkowe p-, a także v zastępowane jest dźwięcznym b-, np., GYKuIThI ‘gałęzie opuszczone do wody, aby ryby miały się gdzie ukryć’, 60icaup ‘zważać’, 6ipOATHI ‘zwisające’ i in. c) Początkowe k zastępowane jest dźwięcznym g-, np., r's6mst (< kéblas), ‘nieudany- ’, riymMOB/- ITy OBI (< klūmpės) i in. d) W rzadszych przypadkach na początku wyrazu g pojawia się zastąpione przez d-; /przez n-; Jį I, np., npa6čcerTkI (< grebėstai- ), uypba (< mopba) „gruba drzazga”, xuOTpBInA (< judre +ina) „taki chwast, który skręca len” itd. e) Występują też lituanizmy z nieetymologicznie zmienioną spółgłoską rdzenia, np., nanyOaiura „ten, kto długo się grzebie” (< dial. pacupžila, lit. ogóln. paciupdila- ), p33BiHbl (< rėzginės), péyriau „płaczek” (< raudoti+au), Kyusua/Kynsxa (< Kulse)), KapraHKOcE „człowiek o zadartym nosie” (< karkanosis) itd. W gwarach białoruskich występują zapożyczenia tego typu również z innych języków słowiańskich, np., Tpyasi (< ros. TpyYTHH), sipMaJIKa (< ros. sipMapka) itd. Analogiczne przypadki nieetymologicznych zmian spółgłosek występują także w zapożyczeniach litewskich i 175 białoruskich z innych języków lub gwar, np., šėkštas (< kékstas); KOGaura „dołek pod piersią” (< x6mauka „to samo”), KpbIBITHIK „taka roślina lecznicza” (< ros. TpbLINnyYTHHK „to samo”), Kyxypkxa „kamizelka” (< ros. TyXypka „to samo”), 6aTiamka „metalowa manierka wojskowa” (< ros. 6axmaxka „to samo”) itd. Niewiele trudności z rekonstrukcją lituanizmów występuje także w tych przypadkach, gdy opuszczona została początkowa, zazwyczaj rdzenna spółgłoska wyrazu, rzadziej — samogłoska, np., Kapay (< skarocius), npor'a (< spraga), KiyHki „stawy” (< IWIKTYHKI < IUTYHKI < šlaūnys), proxaem (< kriuksi), ikcBa (< viksva), iar'ipsraxix (< vingiarykštis), kOTKi (< akuotai), Bipnras ‘dźwignia’ (< cipins), pacxxėžyranua ‘rozpościerać się’ i in. Tego typu zapożyczenia występują także w zapożyczeniach gwar białoruskich z innych gwar białoruskich oraz z języka rosyjskiego, np., smpyk (< BaripyK), sHTpOGbBI (< BeHTPOOHI), SpyLIKa (< maspyuika), siyki (< Bayki) i in. Niezależnie od pierwotnej postaci takich leksemów, zdarza się, że — nie szukając jej — podaje się także dość błędne i nieuzasadnione ich etymologizacje. Tak stało się, dajmy na to, z wspomnianym xOrxi (akuotai) (BCBM I: 102; V: 104). Lituanizm, ulegając slawizacji, czasami przybiera dodatkową samogłoskę lub spółgłoskę, np., acBėp/ acBip ‘dźwignia’, rapyx ‘spichlerz’ i in. W tych przypadkach jego rdzeń pozostaje niemal niezmieniony, lituanizm brzmi po litewsku i stosunkowo łatwo go rozpoznać. Zdarza się, że w temat lituanizmu zostaje czasami wtrącona spółgłoska, np., ryneira (< gūžta), XiyHki „stawy” (< nKJIIYKHKI) i in. Wtrącona spółgłoska tematu, ogólnie rzecz biorąc, nie ma większego wpływu na rozpoznanie leksemu — szczególnie pomaga w tym jego znaczenie oraz litewskie brzmienie całego wyrazu. W białoruskich gwarach występuje niemało lituanizmów z wypadniętą spółgłoską albo nawet całą sylabą (synkopa- ), np., HepyM ‘niepokój’ (< neramumas), OpynuTa ‘branktas’, mryMsaTa (< Suamete- ), mys (< Šunauja), manays (< Šalavija), kypauki „pięty nóg” (< rYKapauri < kaūkaras+aukxi) i in. W białoruskich gwarach występują również zapożyczenia tego typu pochodzenia słowiańskiego, np., kananyxa ‘wierzba’ (< xazaxamyxa ‘t. samo’), Kanmanka „taki wóz” (< kaamaka ‘t. samo’), MaKapra ‘żniwiarka’ (< MapbrHapka ‘t. samo’), caMap3cera „maszyna do siekania” (< caxaMap3era ‘t. samo’), suHiurda „jęczmienianka” (< sumeniurga t. samo’) i in. Zmianę wywołaną przez białoruskie gwary w roli części składowych lituanizmu w wyrazie dobrze ukazuje niekiedy traktowanie całego lituanizmu (wraz z jego końcówką) wyłącznie jako tematu, do którego dodawane są białoruskie końcówki. Na przykład w gwarach białoruskich, zamieszkałych głównie na pograniczu litewskim, słyszano lituanizmy z podwójnymi końcówkami — litewska —ja zazwyczaj występuje we wszystkich przypadkach jako uogólniona nieodmienna lp. końcówka mian. oraz białoruska, która zmienia się przy odmianie lituanizmu, np., r'éricel NMpbIunMNi a Bacdii. Śr. ‘nieproszeni goście — guogiai przyszli na wesele’;”, Por. „daug guogiy prisirinko’; rUISUTI KOIbIK 3 KApKITicay. Por. „pynė pintines iš karkly’; Bar'aackI kypsl JIarraronb. Rod. „vanagai vištas gaudo’; TpkI p33ackI 34MJIi Mey. Rod. „tris rėžius žemės turéjo” ir kt. Vadinasi, funkcja końcówki litewskiego słowa w tym przypadku zostaje całkowicie odizolowana, a rdzeń słowa sztucznie rozszerzony. Taka 176 modyfikacja lituanizmów bez wątpienia często może skomplikować ich dokładną rekonstrukcję. Czasami zdarza się również, że spółgłoska wygłosu rdzenia litewskiego słowa wskutek metatezy przesuwa się bardziej ku początkowi słowa lituanizmu, a wygłosem jego rdzenia staje się inna spółgłoska rdzenna, np., 6pyHTki < 6pyHKTH (< tarm. hrunktai, bk. branktar), 6pyHTKOY < GpyHKKTOS, npbnurabine 'perštėti" (< meplusiup persti’), ckBaperTynė (< skerstūvės), Kapxarna (< Keparura) ‘kerépla- ’, pdckau (< skarocius), Mėpsa (< MOVpa) maurai, BicxBa (< viksva). Podobne przypadki zdarzają się również w zapożyczeniach z innych języków słowiańskich, np. k66mik ‘kilbukas' (< rOxGik ‘t.p.”), npaėpx ‘praskiepas’ (< mpap3x 't.p.*). Rekonstrukcję lituanizmów w istocie utrudniają inne ich zmiany metatezyjne, najczęściej niezwiązane z wygłosem ich rdzenia. Oto na przykład lituanizm mop6a “stora skiedra' (CBI II 314) miejscami przekształcił się w pyas6a ‘t.p.” (CBI IV 314), a Barar'ac — w Bar'akac, anbynéiika ‘prieSgyna’ — w a6uynėnška ‘t.p.’, Bipuinka ‘virtinė' — w BaHUEpPKa t.p. ', HĖpbIMacIL ‘niepokój’ —į HéMapacup ‘to samo” i in. Analogiczne przestawienia sylab są charakterystyczne zarówno dla zapożyczeń gwar białoruskich, jak i litewskich, które dostały się do nich z innych języków lub gwar, np. br. isan3paxk ‘kubek z rączką’ (< le. radelek/- rondelek ‘to samo”), xaxman "liche szmaty, podarte ubrania' (< le. fakmany ‘to samo”), pansiora “Szorstkie prześcieradło' (< m3spyra “to samo.'), xpyctéinxi ‘truskawki’ (< le. fruskatki‘to samo.’) i in., lit. Šašvoklė “czerwona porzeczka’ (< vasokle ‘to samo.’) i in. Nie znając pierwotnej postaci takich leksemów, nie ustaliwszy dokładnie ich rdzenia, możliwość ich rekonstrukcji faktycznie się komplikuje lub całkowicie odpada. Dlatego szczególnie ważne jest w takim przypadku, podejrzewając, że są one zapożyczeniami, lecz nie znajdując większej liczby ich derywatów ani w gwarach białoruskich, ani litewskich, trzymać się przekonania, że ich rdzeń jest inny, i intensywnie go poszukiwać, zmieniając te leksemy zgodnie z kombinatorycznymi prawami ich fonetyki. Szczególnie trudno jest rekonstruować słowa gwar białoruskich podejrzewane o lituanizmy, odznaczające się nie jedną, lecz stosunkowo kilkoma złożonymi zmianami — monoftongizacją dyftongu rdzennego, nieetymologiczną wymianą spółgłosek, wypadaniem głosek i sylab (synkopą- ), przestawieniem sylab (metatezą) itp. Oto po długich analizach, porównaniach i uwzględnieniu lingwogeografii leksemu sokmxantpb "twarda trawa łąkowa' (i jego wariantów) wydaje się, że udało nam się ustalić, iż jest to najprawdopodobniej wyraz złożony (sx1-xans), który należy uznać za lituanizm. Jej źródłem najprawdopodobniej będzie dawne litewskie. jizodZoIė'vaistinė balų žolė, Actaea spicata’. W pierwszy jej człon najprawdopodobniej wskutek asymilacji lub z innych przyczyn został wstawiony x. Zatem SDKIPKAJIb < SŲUDKAJIb. O analogicznym pochodzeniu por. litewskie. zapożyczenie Šekstarnė ‘koło zębate’ (< Šeštarnė ‘t.p.”, LKZ XIV 617). Drugi jej człon —xa, bez wątpienia, powstał z litewskiego. gwarowego Za/€ “ziele'. Lituanizm sbxypkans (z wariantami) używany na terytoriach białoruskich, wystarczająco oddalonych od granicy litewskiej (zob. dołączoną do ABS XX 328 mapę), do dziś zachowujący w swojej fonetyce dawną litewską *a(> 0), będąc stosunkowo silnie poddanym wpływowi gwar białoruskich, bez wątpienia należy do dawnej warstwy zapożyczeń. Leksem złożony o tym samym znaczeniu 177 JLDKIĮXAH — prawdopodobnie powstała drogą metatezy z wariantu swojej krewniaczki SDKJDKAUJIb sDKIPK3Y (Zr. ABS XX 326-327). A więc moxmkai < soxmxay, por. lit. Samalas < masalas. Jeśli rzeczywiście udało nam się to udowodnić, w przyszłości podczas etymologizowania tych lituanizmów być może uda się uniknąć tych błędów, które na początku badań, dość jeszcze amatorsko poszukując ich litewskich odpowiedników, zostały już popełnione (zob. Becui 1969: 123-134). Albo oto brzmienie rzadkich, najprawdopodobniej również złożonych leksemów IIBIHTHIKIIOp ‘staroświecka odświętna długa wąska spódnica z licznymi fałdami rozszerzającymi się ku dołowi’, maHTraKJIėp "t.p.: i in. wariantów wzbudziło w nas podejrzenie, czy nie są to lituanizmy. Długo analizowano te słowa gwar białoruskich i doszliśmy do wniosku, że są to prawdopodobnie ponownie lituanizmy, których w naszym języku obecnie już nie odnotowano. Jednakże, mając w niej takie semantyczne odpowiedniki o analogicznej budowie, jak sp7mtaklosčiai (šimtaraūkiai, šimtarūkšliai, a także Simtakvoldzial) sijonai (LKŽ XIV 815, 817), oraz uwzględniając mimo wszystko litewskie brzmienie tych analizowanych leksemów białoruskich, istnieją podstawy, by sądzić, że i one w rzeczywistości mogły się w niej znajdować. Już wcześniej wyraziliśmy pogląd (LKK XXII 197–198), że ich pierwszy człon mógłby stanowić wyraz širūtas, drugi zaś — skliūras ‘skrawek, kawałek, pas tkaniny’ albo kliurmas ‘kawałek’ (ten ostatni, jak podejrzewamy, również być może utracił swoje początkowe s-, por. jeszcze skliumbas ‘kawałek’, skliūmbe- /skliumbe ‘to samo’. Co do możliwego powstania pierwszego członu leksemu maHTaKJIĖp rzrarra z Šrrūtas, por. lit. sanšūdis < šunšūdis (LKŽ XIV 505), a także lit. zapożyczenia šimkarka (< šinkorkė) ‘nalewaczka napojów w karczmie’, simkiioti (< Sinkiioti ‘nalewać napoje’ (LKŽ XIV 811). A leksemy r’yxanki, 6yxanki, Xyxanki, będąc jednoznaczne, mianowicie ‘głowonogi’, naszym zdaniem, również brzmią litewsko. Jednakże nie tylko ich litewskie brzmienie, lecz także brak typowej dla języków słowiańskich pleofonii (pełnogłosu, por. białor. raxasa, lit. galva), a zupełnie jak w języku litewskim ich dyftong -axpozwalają przypuszczać, że ich pochodzenie może być również litewskie. Warto zaznaczyć, że krewnych tych leksemów o takim znaczeniu nie znaleziono ani w języku białoruskim, ani w innych językach słowiańskich. Zaczęto porównywać te leksemy między sobą i analizować je sylaba po sylabie. Dane analizy pozwalają uważać je wszystkie trzy za niewątpliwe wyrazy pokrewne. Wszystkie trzy należy uznać za wyrazy złożone. Leksemowi ryxanki początek dały litewskie buūožgal/- v(iar) oraz białoruski przyrostek —ki. W miarę dalszego białoruszczenia lituanizmu wskutek znacznego wpływu superstratu zaszły w jego formie stosunkowo znaczne zmiany. Początkowo obca systemowi języka białoruskiego dyftongiczna głoska uo tego leksemu uległa monoftongizacji, a jego początkowe 6 wskutek odległej regresywnej asymilacji do wybuchowej głoski środkowej sylaby I’ przekształciło się również w wybuchowe r'. A więc: buožgalv(- jai) + xi > *Oyoxr'aiBki > Gyxr'a/IBKi > yxr'aIIBKI. Zachowane wybuchowe r' tego leksemu świadczy o tym, że jest on lituanizmem (w wyrazach białoruskich wybuchowe r' nie występuje). Później, w miarę dalszego białorutenizowania się leksemu, faktycznie trudne do wymówienia, a dla Białorusinów także nietypowe połączenia jego spółgłosek -r’ir i -JIBKuprościły się, przechodząc w -xi -JIK-. 178 Tak więc *r'yxr’anski > ryxaiki (zob. LKK XXVII 128; LKK XXX 120-121). Leksem XyxXaJki również musiał powstać od r'yxanki albo drogą asymilacji regresywnej (:r'yx-> xyx-), albo wskutek nieetymologicznej wymiany spółgłosek w nagłosie wyrazu (mniej prawdopodobne). Szczególnie trudno było udowodnić litewskie pochodzenie leksemu xyximki ‘pięty’ oraz licznych innych leksemów o tym samym znaczeniu (x6xamki, kOpkimiki itd.). Po szczegółowej ich analizie, wzajemnym porównaniu i zestawieniu, naszym zdaniem, dość wiarygodnie udało się ustalić, że faktycznie są one spokrewnione i genetycznie związane między sobą z lit. kaūkaras, kukaras ‘pagórek’ (zob. LKK XXVIII 162-164). Po długich analizach i wielkich rozważaniach wreszcie prawdopodobnie udało nam się ustalić lit. par’i, Jiar'apsI, cypar'i, cypyr'i i in. liczne ich warianty, mające to samo znaczenie ‘strugi, prądy, bruzdy’, litewskie pochodzenie. Leksemę par'i jau seniai įtarėme esant lietuviškos kilmės ir atkakliai ieškojome jos lietuviško atitikmens, tačiau vis dar gana nesėkmingai (Becui 1969: 128, LKK XVI 187, LKK XXVIII 164-165, LKK XXX 116). Vėliau susidūrę su tos pačios reikšmės jos variantais cypar’iir cypyr’i ir remdamiesi lietuviško dvibalsio uo virtimo baltarusių šnektų į a bei u dėsningumų galimybėmis (CBI' V 20, 21, LKK XXVII 126-127), pagaliau, regis, galutinai atradome tikslų jų lietuvišką atitikmenį. O jis — tai lie. srūogos, skirtingose baltarusių šnektose davusios įvairius savo variantus. Ir šie skoliniai baltarusių šnektose iš tikrųjų seni, nuėję ilgą raidos kelią. Taigi lie. srūogos pirmiausia vienur bus išvirtusios į *cpar'i, kitur į *cpyr’i (plg. r'a6 < guobas ir Ty6in < Guobynas), kurios ilgainiui, galbūt dėl tarimo patogumo ar dėl baltarusiams būdingo pleofonijos (polnoglasijos) dėsnio, bus išvirtusios į cypar’i ar cypyri ir tokios tose šnektose išliko. Kai lie. Sruogi białorusku wymawiano jeszcze jako *cpar'i, w niektórych ich gwarach z powodu zatarcia znaczenia wyrazu został zapewne opuszczony ich początkowy s- (por. ich npoėr'a < spraga). Tak właśnie z *cpar'i powstało par'i. Deminutywna forma wariantu Jrar'apbr < par'aJIbI < sruogéles (CBI II 603) powstała w wyniku metatezy. Niemała wnikliwość jest konieczna również przy dowodzeniu litewskiego pochodzenia leksemów pocrau (< skarocius), TpHIOJIATEI (< dribla), ajiyrans (< čiaudėti), marnyki (< Šapeliūkai), apYuka (< ėriūkas), usblp (< žvyras), mepar'i ‘perzvalgos’, pymaup "rupūžė", paHusKI “karvės rago vageles’, hydronimu Mapyr’a i in. Najwyraźniej poświadczają je wszystkie ich znaczenie oraz stosunkowo dość duże podobieństwo fonetyczne do litewskich źródeł o tych samych znaczeniach. Oto p6cxax — jest to wyraźny twór metatezy, pochodzący od lit. skarocius, leksem TpIr6xūarTa (kapOyka) bez wątpienia pochodzi od lit. dribla+ ater, por. także driblia “kas stambaus sudėjimo- ". Jej początkowe £— to wytwór nieetymologicznej wymiany spółgłosek, wywołanej procesem slawizacji, wskutek zaburzenia litewskiego związku jej brzmienia ze znaczeniem. Leksem w3itnaus “plepėti niekus’ prawdopodobnie już na gruncie słowiańskim uzyskał znaczenie przenośne, a litewskie gwarowe -aus jej rdzenia, ulegając redukcji, zredukowało się (por. SI. Or. 1990: 317). Leksem mrarnTyki 'nuovėtos?, bez żadnych wątpliwości —lite. gwar. šapelūkai z wypadnięciem nieakcentowanego e. Jesteśmy zdania, że litewskim źródłem leksemu spYmxa ‘avyte’ — 179