Pietų aukštaičių ir rytų aukštaičių vilniškių priežastiniai veiksmažodžiai žodynuose

LITEWSKA JĘZYKOZNAWCZE PYTANIA XXXVII (1997) LEKSYKOGRAFII IR PROBLEMY LEKSYKOLOGII Gertrūda NAKTINIENĖ CZASOWNIKI PRZYCZYNOWE POŁUDNIOWOAUKSZTAJCKIE I WSCHODNIOAUKSZTAJCKIE WILEŃSKIE W SŁOWNIKACH 1. Trudności z przedstawieniem czasowników przyczynowych i zaopatrujących w akademickim „Słowniku języka litewskiego” (dalej — LKŽ) skłoniły do szerszego zainteresowania się ich użyciem w dialektach południowoauksztajckim i wschodnioauksztajckim wileńskim. Szczególnie problematyczne są derywaty z przyrostkami -(J)ytr, -(J)inti tych dialektów. Niektórzy z nich bezpodstawnie uznawani są za kauzatywne, np.: užremdėyti Pls (LKŽ XI 427), a nawet za sprawcze, np.: apleisdyti Rod (LKZ VII 243), atsakydyti Grv (LKZ XII 22), nuseridyti Grv, Rod (LKZ XII 356-357), priimdyti Dv, Rod, Knv, Arm (LKZ IV 66). Warto zatem przeanalizować, jakie czasowniki kauzatywne (i sprawcze?) zostały podane w „Słowniku gwary Łazun” (dalej — LzZ) oraz w „Słowniku gwary druskiennickiej” (dalej — DrskŽ), porównać ich dane z danymi LKŽ oraz pracami różnych autorów. Wybrano wszystkie czasowniki podane w LzŽ i DrskŽ, posiadające formalne i semantyczne cechy czasowników kauzatywnych (sprawczych) oraz wyrazy podstawowe odnotowane w tych słownikach lub w „Słowniku języka litewskiego”. 2. Czasowniki kauzatywne w LzŽ i DrskZ, inaczej niż w LKŽ, zazwyczaj nie są łączone z wyrazami podstawowymi. Jak stwierdzono we wstępie do LzŽ, zrezygnowano z oznaczania czasowników za pomocą kwalifikatorów gramatycznych, „ponieważ charakterystyka wielu z nich nie różni się od Ik.” " (LzŽ 11), a przyrostek -dyti i niektóre inne przyrostki mogą mieć więcej niż jedno znaczenie zależne od kontekstu, dlatego „bez dokładniejszej ich analizy taka charakterystyka może jedynie wprowadzać w błąd” (LzŽ 11). W DrskŽ występuje tylko kilka przypadkowych przykładów, w których czasowniki kauzatywne są łączone z wyrazami podstawowymi: a) kilka czasowników kauzatywnych oznaczono skrótami gramatycznymi, np. migdyti caus. usypiać (DrskŽ 210), b) kilkakrotnie użyte peryfrazy „sprawiać, że...”, „zmuszać (kogoś do robienia czegoś)”, np.: siūgždyti, -0, -€ „sprawiać, że siugzdėti” (DrskZ 377), (DZ,prz.), 2 pidyti, pūdžia, -ė „zmuszać do gnicia” (DrskZ 285), plukdyti, phikdo, plikdé 1. „uczyć, zmuszać do pływania” (DrskZ 274). Ograniczając objętość słowników, wybrano sposoby prezentacji, w których wyrazy porównuje się z odpowiednikami języka ogólnego, podanymi w DZ, LzŽ objaśnia się „jak Ik. " (po wyrazach, których znaczenie i forma są zgodne z DZ) oraz „jak Ik. 1” (po wyrazach, których forma nieco się różni, lecz pierwsze znaczenie pokrywa się ze znaczeniem podanym w DZ). Podobnie postępuje się w DrskZ. Łącząc wyrazy z odpowiednimi odpowiednikami podanymi w DZ, stosuje się następujące sposoby odsyłania: „jak bk.”, „jak bk. znaczeniu”, „jak bk. 154 znaczeniami- ". To, że czasownik w tych słownikach jest uznawany za kauzatywny, zwykle można zrozumieć tylko w sposób pośredni. Np.: lipdyti, lipdo, lipdė „jak bk. " (DrskZ 193) — por. lipdyti, lipdo, lipdė 1. prż. 2 lipti 1 (DZ, 372); skandyti, skando, skande „jak bk. znaczeniami” (DrskZ 327) — por. skandinti, -a, -0 1. pr. skesti 1. (DZ, 704). To samo można powiedzieć o objaśnianiu za pomocą synonimów, np. mirkdyty, -ina, -ino „moczyć” (DrskZ 212) — por. $/apinti, -a, -o „czynić mokrym” (DZ, 817), tj. „czynić jakimś” jest zwyczajową peryfrazą czasowników kauzatywnych pochodzenia przymiotnikowego. Takie niedokładne charakterystyki znaczeń oraz niepodawanie ilustracji ze względu na zwięzłość sprawiają, że obraz leksyki gwarowej jest niepełny, a badanie semantyki i użycia często wręcz niemożliwe. Nie zawsze udaje się ustalić, czy znaczenia czasowników kauzatywnych i ich wyrazów podstawowych są zgodne; wyraz podstawowy niekiedy w ogóle nie jest podawany. 3. Najmniej różnic w stosunku do języka literackiego mają pierwotne czasowniki o innym stopniu oboczności samogłoskowej, które, choć nieregularnie, w słownikach (DZ, DZ, DZ,, LKZ) oraz w literaturze teoretycznej są uważane za kauzatywne (Jablonskis 1957: 289; LKG II 25; Paulauskienė 1994: 286 —287). Że i w tych słownikach gwarowych są tak traktowane, można jedynie wnioskować ze sposobu prezentacji, np. plėšti, -ia, -¢ „jak Ik. 1" (LzŽ 200) —por., plėšti, -ia, -ė pri. drzeć się. 1. „dreksti, zdzierać z powierzchni” (DZ, 573). Różnica formy od bk. odpowiedników zdarza się tylko jeden czy drugi. Należy wspomnieć czasownik grduti, -na, grove „powalać” (LzZ 84) obok griūti, griūna, griūvo (LzZ 87), czas. teraźn. I. III os. wariant kė/a obok kélia (DrskŽ 146). LzŽ nie užfiksowano znaczeń, które można byłoby bezpośrednio łączyć z czasownikami dziduti (LzŽ 68), traukti (LzZ 269), vefsti (LzZ 284) z czasownikami džiūti (LzZ 68), trūkti (LzŽ 271), virsti (LzŽ 288). Nie jest jasne, czy tych znaczeń w tej gwarze nie ma, czy też nie zostały one zapisane przez zbieraczy danych leksykalnych. 4. W LzŽ dość licznie występuje typ słowotwórczy czasowników kauzatywnych -inti, -ina, -ino. Większość z nich pokrywa się z odpowiednimi czasownikami bk., np.: b4A/tinti, -ina, -ino „jak lk.” (LzŽ 31): baltas (LzZ 31), balti (LzŽ 31); " rūginti, -ina, -ino „jak lk.” (LzZ 225): rūgti (LzZ 226) itd. נכון. LS &___.mmm. (LzZ 225): rūgti (LzZ 226) i t.t.}]} 񟿿] }]}? Huh malformed. Need obey only JSON. Could translate exact. Last weird artifact not in source. Need output. " ]}天天买彩票 Wait source last item. final proper. DAO. 奥门. peqata. Analogiczne derywaty z przyrostkiem -intfi spotyka się w Dieveniškės, np.: reik'a paval ginc’ (pavalgydinti) vaikūs (Lipskienė, Vidugiris 1967: 207). Wśród czasowników przyczynowych przedstawionych w DrskZ szczególną obfitością wyróżnia się podtyp tego rodzaju -yti, -ina, -Ino. W gwarze druskienickiej, podobnie jak w innych gwarach południowoauksztockich, czasowniki z przyrostkiem -inti przeszły do czasowników z przyrostkiem -y#/. Wahania tych przyrostków, choć niedostatecznie zbadane, są znane także szerzej, np., Š/apinti || šlapyti Ukmergė (LD 198). Przyrostek bezokolicznika -ytr prawdopodobnie powstał wskutek analogii do nowych form czasu przyszłego bez n, powstałych w wyniku działania prawa fonetycznego in/s>y 155 (Endzelynas 1957: 181; LKG II 265). W gwarze druskienickiej przyrostek -inti w ogóle nie występuje, dlatego w hasłach tych czasowników w DrskZ wysuwa się bezokolicznik z -ytr. Postępuje się odwrotnie niż w LKŽ, gdzie podaje się łącznie fakty z wielu dialektów i gwar. Tutaj warianty bezokolicznika o tym samym rdzeniu, gdy formy czasu teraźniejszego i czasu przeszłego prostego są zbieżne, trafiają do jednego artykułu słownikowego. Sufiks bezokolicznika -yti w LKŽ podawany jest jako wariant sufiksu -inti, np.: sadsinti(- -yti), -ina, -ino Drsk, Grv (LKZ XII 217-218). Z tego podtypu czasowników wyodrębniają się: a) warianty akcentuacyjne, np.: dZiovyti, -ina, -ino (DrskŽ 82), ilsyti, -ina, -ino „męczyć” (DrskZ 119), juokyti, -ina, -ino „jak w języku ogólnym; pod względem znaczenia” (DrskŽ 129); b) warianty znaczeniowe, np.: nugeibyti, -ina, -ino „uśmiercać” (DrskŽ 97), gyvyti, -ina, -ino „ożywiać” (DrskŽ 104), grynyti, -ina, -ino „czynić biednym” (DrskZ 113): por. gryninti, -a, -o „czynić czystym” (DZ, 187). 5. W porównaniu z językiem ogólnym typ słowotwórczy czasowników kauzatywnych -yz, -0, -ė w gwarach południowoauksztockich i wileńskich gwarach wschodnioauksztockich jest rzadki. W LzŽ i DrskŽ znaleziono zaledwie po jednym lub kilku przykładach, np.: junkyti, -o, -ė 1. „odzwyczaić od ssania”, 2. „uczyć” (DrskZ 127): junkti (DrskŽ 128), gesyti, géso, gésé zob. gesinti (LzŽ 79). 6. Bardzo produktywny jest typ derywacyjny wariantu przyrostka -yti -dyt/-dyti, -o, -ė. Wiele czasowników z tego typu derywacyjnego jest takich samych jak w języku ogólnym, np.: 1) gydyti, -0, -ė „jak 1k.” (LzZ 79): 1 gyti (LzZ 81), migdyti, migdo, migdė „jak 1k.” (LzŽ 163): migti (LzŽ 163), tildyti, -o, -ė „jak 1k.” (LzŽ 267): titi (LzŽ 267) i in.; 2) klupdyti, klipdo, klūpdė „jak w języku ogólnym. " (DrskZ 159): klūpti (DrskZ 159), tupdyti, tūpdo, tūpdė 1.“ daryti, kad tupéty” (DrskŽ 422): tupėti (DrskŽ 422); žėldyti, -o, -ė 1. “daryti, kad zelty” (DrskZ 474): Zélti (DrskŽ 474) ir t. t. W gwarze druskienickiej zaobserwowano przypadki przechodzenia czasowników o-tematowych do a-tematu, np.: girdžia (DrskŽ 102) “girdo”, migdžia (DrskZ 210) “migdo”, pūdžia (DrskZ 285) “pūdo" i t. t. Przejście form o-tematowych tych sufiksów do Ja-tematu w gwarze Gervėčiai opisała J. Kardelytė, np.: girdz'a—girdžia “girdo”, rddz’a~ rodžia “rodo”, unšildz' a —anšildžia “įšildo" (GrvT 82-83). Według danych Z. Zinkevičiusa formy i-tematowe czasowników przyczynowych z przyrostkiem -dzaobserwowano w wielu gwarach wschodnioaukštaitskich. “Jednolity czas przeszły zapewne dał początek wahaniu, por. gydo, gydė oraz snaudžia, snaude” (LD 344), 7. Znaleziono niewiele czasowników przyczynowych typu słowotwórczego -dyti, -dina, -dino (ich formy czasu teraźniejszego i przeszłego jednokrotnego w słownikach zwykle podawane są bez -d-), np. Sokdyti, -ina, -ino 1. „daryti, kad šoktų” (DrskŽ 383), trukdyti, -ina, -ino 1. „gaisinti laiką, kliudyti” (DrskZ 420) ir t. t. 8. Tik du žodžiai LzZ rasti su formomis -yti, -ija, -ijo — baltyti, -ija, -ijo (LzZ 31): baltas, balti (LzŽ 31) ir slaviškos šaknies čfstyti, -ija, -ijo „valyti” (LzŽ 48) — yra visai netipiški šios sistemos dariniai. 9. Abiejų — Druskininkų ir Lazūnų — šnektų priežastiniams veiksmažodžiams būdingas variantiškumas. LzŽ pasitaiko variantų tarp -inti, -ina, -ino ir -(d) yti, -0, -ė veiksmažodžių, pvz.: gesyti, gėso, gėse žr. gesinti (LzZ 79): gesinti, -ina, -ino (rt.) „kaip lk.” (LzZ 79), pirkdyti, pirkdo (pirkdžia), pirkdė žr. pirkdinti (LzZ 195): pirkdint, -ina, -ino „pirkti” (LzZ 195), sdldyti, -o, -ė zr. saldinti (LzZ 228): saldinti, -ina, -ino 156 „kaip 1k.” (LzZ 228). Warianty -(d)yti, -0, -ė całkiem zasadnie wskazuje się jako -intr, -ina, -ino jako podstawowe: te ostatnie są najczęstsze spośród wszystkich odnotowanych w LzŽ czasowników kauzatywnych. W gwarze druskienickiej, podobnie jak w innych gwarach południowoauksztockich, te typy i podtypy derywacji są jeszcze bardziej pomieszane i obfitują w warianty sąsiednie. Ponieważ najczęściej wariują formy czasu teraźniejszego i czasu przeszłego prostego, zwykle podaje się je w tym samym artykule, np.: gydyti, gydzia (-ina, -ino), -€ (-ino) „jak bk. znaczeniu” (DrskŽ 99), girdyti, girdžia (-ina), -ė (-ino) 1. „jak bk. znaczeniu” (DrskŽ 102), migdyti, -ina (migdžia), -ino (migdė) (DrskZ 210), žūdyti, -ina (-0), -ino (-ė), zob. žudyti (DrskŽ 484): žudyti, žūdo, žūdė (nj.?) „jak bk. " (DrskŽ 484) itd. Takie mieszanie, gdy zamiast form tematów na -a używa się form z -/na i odwrotnie, jest dość szeroko rozpowszechnione w gwarach południowoauksztockich. Zdaniem Z. Zinkevičiusa „początek mieszaniu mógł dać bezokolicznik, który szeroko waha się między formami z -ytr i -inti” (LD 344). A zatem prawo fonetyczne, które zmieniło formę czasu przyszłego, zmusiło do zmiany bezokolicznika, a ta zmiana pomieszała typy słowotwórcze czasowników kauzatywnych. Jednakowy czas przeszły, który spowodował wtargnięcie tematu na -sa do czasu teraźniejszego tematu na -a, jeszcze bardziej pomnożył warianty. 10. Derywaty z przyrostkami -(d)yti, -(d)inti w gwarach południowoauksztockich i wileńskich gwarach wschodnioauksztockich, podobnie jak w języku literackim. (por. LKG II 262), lecz częściej, mogą oznaczać nie tylko kauzatywność, ale także a) zwykłą czynność (najczęściej o nieokreślonym czasie trwania), np. audyti, aūdo, aūdė „obuwać (się)” (LzZ 26), b) powtarzającą się lub testową czynność związaną z dźwiękiem, np. knibZdyti, knibždo, knibždė „brzęczeć” (DrskŽ polių c) powtarzającą się czynność o nieokreślonym czasie trwania (iteratywność, duratywność), np. vesdyti, vėsdo, vėsdė zob. vesdinėti (LzŽ 285). Według twórców LzŽ iteratywne czasowniki duratywne -dytr, -inti są dość rozpowszechnione w gwarze lazuńskiej (LzŽ 8). O derywatach duratywnych w gwarach diebieniskiej, gierwieckiej, lazuńskiej i zietelskiej pisał już P. Arumaa (Arumaa 1930: 57-58, 63, 68, 78). W gwarach radońskiej i lazuńskiej stwierdzono użycie przyrostka -dyti zamiast -(d)inéti lub obok niego w tych samych znaczeniach (Vidugiris 1961: 224, 227). Przeanalizowano użycie przyrostków iteratywnych -dyti, -(d)inė(dy)- ti w gwarze gierwieckiej (GrvT 77, 82-83). Dość często spotykane w słownikach objaśnienie leksykalne wskazuje na to, że jednak nie zawsze można dokładnie określić charakter użycia 157 czasownika w konkretnym zdaniu. Np.: imdyti, irūdo, irūdė, “brać, brać wielokrotnie” (LzŽ 92), sukdyti, sūkdo, sūkdė “kręcić, wyginać” (DrskZ 355). Podobne zjawisko stwierdzono w opisie gwar ramaszkańskiej i zietelskiej. Czasowniki z przyrostkiem -dyti w tych gwarach mogą nie wyrażać powtarzalności czynności (Šukys 1960: 183; Vidugiris 1961: 223-225). W gwarze dievėniškiej przyrostek -dyti „może oznaczać zarówno czynność wielokrotną 206). (powtarzającą się często w pewnym odstępie czasu), jak i czynność jednorazową, rozszerzoną, oraz jej trwanie (Lipskienė, Vidugiris 1967: forma a), budowa zdań b), a często także zgodność semantyczna ich elementów w przypadku tych czasowników oraz czasowników przyczynowych i kauzatywnych języka ogólnego i innych gwar bywają podobne. Np.: pirkdinti, -ina, -ino 1. cur. pirkti 1: Dirbysiu Zagrele, pirkdysiu jautukus, kaldysiu noragėlius Klp (LKZ IX 1089) —2. „kupować”: LandZioja vaikai po tvoras, kelines palupa, rubaska palupa, ir tu pirkdin’ vel Lz —(LKZ IX 1089); nuredgdinti cur. nurengti 1: Bloko raštvedys juos nurengdino B. Sruog (LKZ XI 445) —nurengdyti „nurengti”: Paporino, kap ragana sesele pagriové ir nurengdé Zrm (LKZ XI 445). Przy podawaniu przypadków użycia tych znaczeń zdarzają się nieścisłości w opracowaniu leksykograficznym. Żadnymi przykładami niepoparte dopisanie skrótu cur. przy czasowniku w gnieździe rengdyti, którego wszystkie czasowniki przedrostkowe są prawidłowo objaśnione za pomocą bezprzyrostkowych odpowiedników języka ogólnego (LKŽ XI 445). odpowiednikami (LKŽ XI 445). Czasownik nusémdyti nie powinien być uznawany za kauzatywny, np. : Pastačiau per didelį sagoną, vandenio daug —nusemdžiaū kiek Rod (LKŽ XII 356-357). Czasownika užremdyti nie należy uznawać za kauzatywny caus. užremti 1: UZrerdom duris ir eisim gult Pls (LKŽ XI 427). Jest to najprawdopodobniej przykład iteratywnego znaczenia duratywnego. Nie znaleziono również w słownikach gwarowych LzZ, DrskZ czasowników kauzatywnych odpowiadających wszystkim kryteriom ich wyodrębniania (takich jak bk. dusdinti, kaldinti, siūdinti). Dwa przypadki skrótu cur. ER w DrskZ są przypadkowe: mirkyti, -ina, -ino cur. mirkti 1. „trzymać zanurzone”, 2. „polewać wodą” (DrskŽ 212); myždyti, myždo, myždė por. myžti (DrskŽ 213). Oba czasowniki podstawowe są nieprzechodnie, a głęboka struktura zdań nie odpowiada złożonej strukturze zdań z czasownikami sprawczymi [(podmiot inicjator + jego działanie koordynujące)> (podmiot wykonawca działania lub pośrednik + jego konkretne działanie) (obiekt + zmiana jego stanu lub działanie)- ]. Czasownika dirbdyti, dirbdo, dirbdė „jak w języku ogólnym” znaczenie”: pridi.rbd{i- )e patagra piju. | turės'u paki mirs'i (DrskŽ 68) podobieństwo do dirbdinti, -a, -o prp. dirbti 2 (DŽ, 122) jest jedynie zewnętrzne. O wiele mniej problemów z opracowaniem leksykograficznym stwarzają te przypadki, gdy czasowniki z przyrostkami gwarowymi -(d)yti, -(d)inti mają inne znaczenia leksykalne. Np.: nutvodyti „nuplūkti- ”: [Główki lnu] tłucze i nutvodo klepadłem Grv (LKŽ XVII 329) — nutvodinti cur. nutvoti 1: Rykštėmis nutvodina S. Dauk (LKŽ XVII 329). Jednak i tutaj może się zdarzyć jakaś nieścisłość. Nie powinno być skrótu cur. 158 przy czasowniku o zmienionym leksykalnie znaczeniu priimdyti cur. priimti. ] }prak? } 天天彩票中奖] }исидә? 1. „wziąć do ar siebie”: Viedma przyjęła dziecko pod swoją opiekę (ps.) Dv […], 2. „poczęstować- ”: Przyjął gości zarówno ciastem, jak i noragiem Rod […], 3. refl. „wziąć sobie do głowy; zapamiętać”: Co kto mówi, ja również zapamiętuję Arm (LKŽ IV 66). Te przykłady użycia możemy porównać z prawdziwym czasownikiem kauzatywnym nuirūdinti cur. su zrywać 1. Starszyzna zdjęła dach M. Valanč (LKŽ IV 66). W haśle nie powinno być skrótu cur. /ėisdyti, ponieważ przykłady ilustracyjne nie wszystkich jego czasowników przedrostkowych należy traktować jednakowo. Można dyskutować, czy czasownik j/éisdyti w zdaniu Aš Heisdyciau šviesią saulelę KWD 115 (LKZ VII 243) należy uznać za zaopatrujący, czy za przyczynowy. Jednak dane z Gierwian, Pelesy i Raduń nie wskazują na kuratywność, np. : Stępiony nóż przycisnął do paska, żeby był ostrzejszy Grv (LKŽ VII 244). 11. Cechy użycia przyrostków -(d)ytr, -(d)inti w gwarach południowo-wschodnio-litewskich i wileńskich gwarach wschodniolitewskich świadczą o od dawna znanej bliskości znaczeń 1) przyczynowych (kauzatywnych), zaopatrujących (kuratywnych) oraz 2) częstotliwych (iteratywnych), wielokrotnych (frekwentatywnych), ciągłych (duratywnych). Hipotezę o pochodzeniu czasowników kauzatywnych od iteratywnych (Delbrūck 1897: 119) uważał za możliwą również B. Serebrennikov, opierając się na często występującej bliskości tych przyrostków i ich znaczeń (Serebrennikov 1974: 175-176). Odpowiednie derywaty ide. języków nazywane są iteratywami-kauzatywami (Meje 1951: 191). Analizując litewskie iteratywy-- kauzatywy, ustalono zależność znaczenia derywatów od znaczenia wyrazu podstawowego. „Jeśli wyraz podstawowy oznacza aktywne działanie skierowane na obiekt, to derywaty są albo iteratywami (znaczenie wielokrotne często znacznie zatarte), albo kauzatywami. Jeśli wyraz podstawowy oznacza ruch lub jakiś inny samoistny proces, to jego derywaty mają znaczenie przyczynowe” (Kaukienė 1994: 204). Związek ten jest zauważalny również w przypadkach użycia łotewskich czasowników z przyrostkiem -ind-(spokrewnionym z litewskim gwarowym przyrostkiem -inoti). W języku łotewskim czasowniki z przyrostkiem -in, niekiedy mające również formant -d-, choć zazwyczaj wyrażają kauzatywność, mogą mieć także a) odcień iteratywności, np.: grabinat „brzęczeć, pobrzękiwać, szeleścić”, skubinat „zachęcać, ponaglać, pędzić, gonić” lub b) znaczenie iteratywne, np.: /uncinat (asti) „poruszać (ogonem), merdać (ogonem)”, purinat „trząść, potrząsać; spulchniać- ”. Czasowniki takie jak audinat, Šūdinat oznaczają albo czynność ciągłą (długotrwały proces), albo to samo co ich czasowniki podstawowe aust, šūt (MLLVG 339). W gwarach południowoaukštajckich i wschodnioaukštajckich wileńskich uwidacznia się wspólna cecha znaczeń tych przyrostków — ciągłość działania (duratywność). Wszystkie omawiane znaczenia czasowników: 1) iteratywne, frekwentatywne, duratywne oraz 2) kauzatywne, kuratywne mają wspólną cechę dłuższego trwania. Wyrażają one działania bardziej złożone pod względem czasowym niż działania czasowników podstawowych. W tych gwarach obficie używany przyrostek 159 -(J'inėti, oznaczający działania częste, powtarzalne, ciągłe, często ma znaczenie aspektu niedokonanego, podobnie jak w językach słowiańskich (Vidugiris 1961: 228-229). Możliwe, że sąsiedztwo języków słowiańskich podtrzymało ir również znaczenie ciągłości działania przyrostka -dyti (-dintr). Niezależnie od ir przyczyn tego zjawiska, takie czasowniki jak atsakydyti, nuserndyti, priimdyti, užremdyti itd. wydają się podobne do czasowników kauzatywnych, lecz oznaczają jedynie czynność wyrażaną przez wyraz podstawowy, trwającą dłużej. Przyrostek ten nie został przystosowany do wyrażania jeszcze bardziej złożonej sytuacji. Utworzone za jego pomocą czasowniki nie stały się czasownikami kauzatywnymi, implikującymi obecność podmiotu pośredniczącego (wykonawcy) na głębokim, a niekiedy także powierzchniowym, poziomie zdania. Por.: atnėšdinti 1. cur. atnešti 1: P/laučiūns daug... ragaišių per tarnus atnešdino kūmams K. Donel (LKŽ VIII 702); Baltazaras atnešdino aukso ir sidabro indus 1 (LKZ VIII 702). —atnešdyti 1. „atnešti”: Tu, sūneli, prauskis —aš tau čia valgytie atnešdysiu Aru 11 (Grv) (LKZ VIII 703). 12. Wnioski. 12.1. Czasowniki przyczynowe południowoi wschodnioaukštaitiskich wilniškiai nie zawsze są właściwie podawane w słownikach. Niedostatecznie precyzyjne opisy znaczeń i gramatyczno-leksykalnej grupy. Brak zdań ilustracyjnych sprawia, że obraz leksyki gwarowej jest niepełny, utrudnia badanie semantyki i użycia. 12.2. Więcej danych w słownikach gwarowych można znaleźć do badań formy. Najbardziej podobne do bk. odpowiedników są pierwotne czasowniki kauzatywne innego stopnia oboczności samogłoskowej. Istnieją różnice w użyciu czasowników sufiksalnych. W gwarze łazunskiej najliczniejszy jest słowotwórczy typ czasowników kauzatywnych -(d)inti, -ina, -ino, w gwarze druskiennickiej — typ —-(d')yti, -o, -€. W gwarze druskiennickiej sufiks bezokolicznika -inti w ogóle nie występuje. Południowoauksztocki przyrostek -yti, powstały wskutek analogii do nowych form czasu przyszłego bez zn, spowodował mieszanie się typów słowotwórczych. W czasie teraźniejszym wskutek analogii do form czasu przyszłego pojawiły się przypadki przejścia tematów na -o do tematów na -sa. Przyczyny te spowodowały mnogość wariantów. 12.3. Derywaty z przyrostkami -(Jyti, -(d)inti w tych gwarach mogą oznaczać nie tylko kauzatywność, lecz także zwykłą (zwykle trwającą) czynność lub iteratywność i duratywność. Dość często czasowniki z tymi przyrostkami mają inne znaczenia leksykalne niż bk. Niedokładności w opracowaniu leksykograficznym wyjaśnia podobieństwo formy i otoczenia syntaktycznego czasowników iteratywno-- duratywnych oraz kauzatywnych, wprowadzające w błąd. Wszystkie znaczenia derywatów z tymi przyrostkami — 1) iteratywne, frekwentatywne, duratywne oraz 2) kauzatywne, kuratywne — łączy wspólna cecha dłuższego trwania. W gwarach południowoauksztockiej i wschodnioauksztockiej wileńskiej te przyrostki nie uzyskały znaczeń kauzatywnych. Zatem znajomość faktów z geografii lingwistycznej może pomóc ustrzec się błędów w opracowaniu leksykograficznym. 160 LITERATURA I ŹRÓDŁA Arumaa P. 1930: Litauische Mundartliche Texte aus der Wilnaer Gegend, Dorpat: Postimees. Delbrück B. 1897: Składnia porównawcza języków indoeuropejskich 1, Strasburg. DrskZ-Naktiniené G, Paulauskienė A, Vitkauskas V. Słownik dialektu druskiennickiego, Vilnius: Mokslas, 1988. DŽ, —Słownik współczesnego języka litewskiego, Vilnius: Mintis, 1972. Endzelynas J.1957: Dźwięki i formy języków bałtyckich, Vilnius: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. GrvT-Kardelytė J. Dialekt Gervėčiai, Vilnius: Mintis, 1975. Jablonskis J. 1957: Pisma wybrane 1, Vilnius: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. Kaukienė A. 1994: Historia czasownika języka litewskiego 1, Kłajpeda. LD-Zinkevičius Z. Litewska dialektologia, Wilno: Mintis, 1966. Lipskienė J, Vidugiris A. 1967: Dialekt dieveniškiški. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 9, 183-222. LKG II —Gramatyka języka litewskiego 2, Wilno: Mintis, 1971. LKŽ III-XVII —Słownik języka litewskiego 3-6, Wilno: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidyka, 1956, 1657, 1962; 7-9: Mintis, 1966, 1970, 1973; 10-15: Mokslas, 1976, 1978, 1981, 1984, 1986, 1991; 16-17: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1995, 1996. LzŽ-Petrauskas J., Vidugiris A. Słownik dialektu lazuńskiego, Wilno: Mokslas, 1985. Meje A. 1951: Język ogólnosłowiański, Moskwa: Izdatel'stvo Inostrannoi literatury. MLLVG -Gramatyka współczesnego łotewskiego języka literackiego 1, Ryga: Latvijas PSR Zinatnu akadėmijas izdevnieciba, 1959. Paulauskienė A. 1994: Morfologia języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Serebrennikov B. 1974: Prawdopodobieństwowe podstawy w komparatystyce, Moskwa: Nauka. Šukys J. 1960: Bardziej charakterystyczne cechy gwary Ramaškonių. —Zagadni177-189. enia językoznawstwa litewskiego 3, Vidugiris A. 1961: Czasowniki z przyrostkami —ineti i -dinéti w gwarze Zieteli. — Prace Akademii Nauk Litewskiej SRR, Seria A, 2 (11), 219-231. CZASOWNIKI KAUSATYWNE POŁUDNIOWOAUKSZTAJCKIEJ I WSCHODNIOAUKSZTAJCKIEJ GWARY WILEŃSKIEJ WYSTĘPUJĄCE W SŁOWNIKACH Streszczenie Nie zawsze czasowniki kauzatywne południowoauksztajckiej i wschodnioauksztajckiej gwary wileńskiej są właściwie przedstawiane w słownikach. Opisy ich znaczeń i odrębnych grup gramatyczno-leksykalnych są mało precyzyjne, materiały ilustracyjne są niewystarczające, co nie pozwala stworzyć wyczerpującego obrazu słownictwa dialektalnego i utrudnia badanie jego semantyki oraz użycia. W gwarze Łazun najliczniejszy jest typ formantu czasowników kauzatywnych (-(d)inti, -ina, -ino, np. rūginti, -ina, -ino (LzZ 225), w gwarze druskiennickiej jest to typ -(d)yti, -o, -€ , np. skandyti, skarido, skaūdė (DrskZ 327). W poddialekcie druskienickim nie występuje przyrostek bezokolicznika -intr. Południowoaukštajcki przyrostek -yti, który przedostał się do dialektu przez analogię do nowych form czasu przyszłego bez „n”, spowodował mieszanie typów słowotwórczych. Zaobserwowano 161 przypadki przejścia tematów na -o w temat na -ja w czasie teraźniejszym, przez analogię do form czasu przyszłego, co wszystko prowadzi do obfitości wariantów, np. gydyti, gydžia (-ina, -0), -ė (-ino) (DrskZ 99). Derywaty z przyrostkami -(d') yti, -(d)inti w tych poddialektach mogą oznaczać nie tylko kauzatywność, lecz także czynność wspólną, iteratywność lub duratywność, np. /mdyti, imdo, imdé „imti, imineti’'(- LzZ 92). W ogóle nie występują czasowniki kuratywne. Nieścisłości w interpretacji leksykograficznej można wyjaśnić mylącym podobieństwem form czasowników iteratywno-duratywnych i kuratywnych oraz ich otoczenia składniowego. 162