Pietų aukštaičių ir rytų aukštaičių vilniškių priežastiniai veiksmažodžiai žodynuose

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVII (1997) LEKSIKOGRAFIJOS IR LEKSIKOLOGIJOS PROBLEMOS Gertrūda NAKTINIENĖ CZASOWNIKI PRZYCZYNOWE W SŁOWNIKACH POŁUDNIOWAUKSZTAJCKICH I WSCHODNIAUKSZTAJCKICH WILEŃSKICH 1. Trudności związane z prezentacją czasowników przyczynowych i kauzatywnych w akademickim „Słowniku języka litewskiego” (dalej – LKŽ) skłoniły do bliższego przyjrzenia się ich użyciu w dialektach południowoauksztockim i wschodnioauksztockim wileńskim. Szczególnie problematyczne są derywaty tych dialektów z przyrostkami -(d)yti, -(d)inti. Niektóre z nich bezzasadnie uznaje się za przyczynowe, np.: užremdyti Pls (LKŽ XI 427), a nawet kauzatywne, np.: apleisd yti Rod (LKŽ VII 243), atsakydyti Grv (LKŽ XII 22), nusėmyti Grv, Rod (LKŽ XII 356–357), priimdyti Dv, Rod, Knv, Arm (LKŽ IV 66). Interesujące jest zatem zbadanie, jakie czasowniki przyczynowe (i kauzatywne?) zostały zamieszczone w „Słowniku dialektu lazūńskiego” (dalej – LzŽ) i „Słowniku dialektu druskienickiego” (dalej – DrskŽ), porównanie ich danych z danymi LKŽ oraz pracami różnych autorów. Wypisano wszystkie czasowniki podane w LzŽ i DrskŽ, które mają formalne i semantyczne cechy czasowników przyczynowych (kauzatywnych) oraz wyrazy podstawowe odnotowane w tych słownikach lub w „Słowniku języka litewskiego”. 2. W LzŽ i DrskŽ czasowniki przyczynowe, w odróżnieniu od LKŽ, na ogół nie są łączone z wyrazami podstawowymi. Jak stwierdzono we wstępie do LzŽ, zrezygnowano z oznaczania czasowników kwalifikatorami gramatycznymi, „ponieważ charakterystyka większości z nich nie różni się od lk.” (LzŽ 11), a -dyti i niektóre inne przyrostki mogą mieć więcej niż jedno znaczenie, zależne od kontekstu, dlatego „bez dokładniejszego ich zbadania taka charakterystyka może jedynie wprowadzać w błąd” (LzŽ 11). W DrskŽ występuje zaledwie kilka przypadkowych przykładów łączenia czasowników przyczynowych z wyrazami podstawowymi: a) kilka czasowników przyczynowych oznaczono skrótami gramatycznymi, np. migdyti caus. migti (DrskŽ 210), b) kilkakrotnie użyto parafraz „sprawiać, że...”, „zmuszać (kogoś do czegoś)”, np.: šiūgždyti, -o, -ė „sprawiać, że šiugždėtų” (DrskŽ 377), (DŽ₂ – prż.), 2 pūdyti, pūdžia, -ė „zmuszać do gnicia” (DrskŽ 285), plukdyti, plūkdo, plūkde 1. „uczyć, zmuszać do pływania” (DrskŽ 274). Ze względu na ograniczenie objętości słowników wybrano sposoby prezentacji, w których wyrazy porównuje się z odpowiednikami języka ogólnego podanymi w DŽ₂; w LzŽ objaśnia się je jako „jak lk.” (po wyrazach, których znaczenie i forma są zgodne z DŽ₂) oraz „jak lk. 1” (po wyrazach, których forma różni się pod pewnym względem, ale pierwsze znaczenie jest zgodne z podanym w DŽ₂). Podobnie postępuje się w DrskŽ. Przy łączeniu wyrazów z odpowiednikami podanymi w DŽ₂ stosuje się następujące sposoby odsyłania: „jak bk.”, „jak bk. znaczenie”, „jak bk. 154 znaczenia”. To, że czasownik jest w tych słownikach uznawany za przyczynowy, można zazwyczaj wywnioskować jedynie pośrednio. Np.: lipdyti, lipdo, lipdė „jak bk.” (DrskŽ 193) – por. lipdyti, lipdo, lipdė 1. prż. 2 lipti 1 (DŽ₂ 372); skandyti, skanḋo, skandė „jak bk. pod względem znaczenia” (DrskŽ 327) – por. skandinti, -a, -o 1. prż. skęsti 1. (DŽ₂ 704). To samo dotyczy objaśniania za pomocą synonimów, np. mirkdyti, -ina, -ino „moczyć” (DrskŽ 212) – por. šlapinti, -a, -o „sprawiać, że coś jest mokre” (DŽ₂ 817); to znaczy, że „sprawiać, że coś jest jakieś” to typowa parafraza czasowników przyczynowych utworzonych od przymiotników. Takie nieprecyzyjne objaśnienia znaczeń oraz pomijanie przykładów w imię zwięzłości sprawiają, że obraz słownictwa terminologicznego jest niejasny, a badanie semantyki i użycia często wręcz niemożliwe. Nie zawsze udaje się ustalić, czy znaczenia czasowników przyczynowych i ich wyrazów podstawowych są zgodne; czasem wyraz podstawowy w ogóle nie został podany. 3. Najmniej różnią się od języka ogólnego pierwotne czasowniki o innym stopniu apofonii samogłoskowej, które, choć nieregularnie, uznawane są za przyczynowe zarówno w słownikach (DŽ, DŽ₂, DŽ₃, LKŽ), jak i w literaturze teoretycznej (Jablonskis 1957: 289; LKG II 25; Paulauskienė 1994: 286 – 287). Można jedynie domniemywać na podstawie sposobu prezentacji, że są one uznawane za takie również w tych słownikach dialektalnych, np. plėšti, -ia, -ė „jak lk. 1” (LzŽ 200) – por. plėšti, -ia, -ė prż. plyšti. 1. „drzeć, odrywać od powierzchni” (DŽ₂ 573). Różnica formy względem odpowiedników języka ogólnego zdarza się tylko sporadycznie. Warto wymienić czasownik gráuti, -na, gróvė „obalić” (LzŽ 84) obok griūti, griūna, griūvo (LzŽ 87), wariant czasu teraźniejszego, 3 os. lp., kėla obok kėlia (DrskŽ 146). W LzŽ nie odnotowano znaczeń, które pozwalałyby bezpośrednio łączyć czasowniki džiáuti (LzŽ 68), tráukti (LzŽ 269), veisti (LzŽ 284) z czasownikami džiūti (LzŽ 68), trūkti (LzŽ 271), viršti (LzŽ 288). Nie wiadomo, czy tych znaczeń w tej gwarze brak, czy też osoby zbierające dane leksykalne ich nie zapisały. 4. W LzŽ dość licznie występuje typ słowotwórczy czasowników przyczynowych -inti, -ina, -ino. Większość z nich pokrywa się z odpowiednimi czasownikami języka ogólnego, np.: báltinti, -ina, -ino „jak lk.” (LzŽ 31): báltas (LzŽ 31), báltį (LzŽ 31); rūginti, -ina, -ino „jak lk.” (LzŽ 225): rūgti (LzŽ 226) itd. Podobne derywaty z przyrostkiem -inti spotyka się w Dieveniškės, np.: reik’a pa-val’ginc’ (nakarmić) dzieci (Lipskienė, Vidugiris 1967: 207). Wśród czasowników kauzatywnych podanych w DrskŽ szczególną liczebnością wyróżnia się podtyp tego rodzaju -yti, -ina, -ino. W gwarze druskiennickiej, podobnie jak w innych gwarach południowoauksztockich, czasowniki z przyrostkiem -inti przeszły do grupy czasowników z przyrostkiem -yti. Wahania tych przyrostków, choć niedostatecznie zbadane, są znane także szerzej, np. šlapinti || šlapyti Ukmergė (LD 198). Przyrostek bezokolicznika -yti prawdopodobnie powstał przez analogię do nowych form czasu przyszłego bez n, które rozwinęły się wskutek działania prawa fonetycznego in/s>y 155 (Endzelynas 1957: 181; LKG II 265). W gwarze druskiennickiej przyrostka -inti w ogóle nie ma, dlatego w hasłach czasowników w DrskŽ podaje się bezokolicznik z -yti. Postępuje się odwrotnie niż w LKŽ, gdzie łącznie podawane są fakty z wielu dialektów i gwar. Tutaj bezokoliczniki będące wariantami o tym samym rdzeniu, gdy formy czasu teraźniejszego i czasu przeszłego prostego są identyczne, trafiają do jednego artykułu słownikowego. W LKŽ przyrostek bezokolicznika -yti podawany jest jako wariant przyrostka -inti, np.: saušinti(-yti), -ina, -ino Drsk, Grv (LKŽ XII 217–218). Wśród czasowników tego podtypu wyróżniają się: a) warianty akcentuacyjne, np.: džiovyti, -ina, -ino (DrskŽ 82), ilsyti, -ina, -ino „męczyć” (DrskŽ 119), juokyti, -ina, -ino „jak znaczenie w języku standardowym” (DrskŽ 129); b) warianty znaczeniowe, np.: nugeibyti, -ina, -ino „uśmiercić” (DrskŽ 97), gyvyti, -ina, -ino „ożywiać” (DrskŽ 104), grýnyti, -ina, -ino „czynić biednym” (DrskŽ 113): por. grýninti, -a, -o „czynić czystym” (DŽ 187). 5. W porównaniu z językiem standardowym typ tworzenia czasowników kauzatywnych -yti, -o, -ė jest rzadki w gwarach południowoauksztockich i wileńskiej gwarze wschodnioauksztockiej. W LžŽ i DrskŽ znajduje się zaledwie kilka przykładów, np.: jūnkyti, -o, -ė 1. „odzwyczaić od ssania”, 2. „uczyć” (DrskŽ 127): jūnkti (DrskŽ 128), gesyti, gėso, gėsė zob. gesinti (LžŽ 79). 6. Bardzo produktywny jest podtyp słowotwórczy wariantu przyrostka -yti, czyli -dyti, -dyti, -o, -ė. Wiele czasowników z tego podtypu jest takich samych jak w języku standardowym, np.: 1) gýdyti, -o, -ė „jak w języku standardowym” (LžŽ 79): 1 gýti (LžŽ 81), migdýti, migdo, migdė „jak w języku standardowym” (LžŽ 163): migti (LžŽ 163), tildyti, -o, -ė „jak w języku standardowym” (LžŽ 267): tilti (LžŽ 267) itd.; 2) klupdyti, klūpdo, klūpdė „jak w języku standardowym” (DrskŽ 159): klūpti (DrskŽ 159), tupdyti, tūpdo, tūpdė 1. „sprawić, żeby siedział w kucki” (DrskŽ 422): tupėti (DrskŽ 422); želdyti, -o, -ė 1. „sprawić, żeby zielenił się” (DrskŽ 474): želti (DrskŽ 474) itd. W gwarze druskiennickiej odnotowano przypadki przejścia czasowników o-tematowych do tematu įa, np.: girdžia (DrskŽ 102) „poił”, migždžia (DrskŽ 210) „usypia”, pūdžia (DrskŽ 285) „gnije” itd. Przejście form o-tematowych z tym przyrostkiem do tematu įa w gwarze gervickiej opisała J. Kardelytė, np.: girdz’a~ girdžia „poił”, ródz’a~ rodžia „pokazuje”, unšildz’a ~ anšildžia „ogrzewa” (GrvT 82–83). Według danych Z. Zinkevičiusa formy tematu įa czasowników kauzatywnych z przyrostkiem -d- odnotowano w wielu gwarach wschodnioauksztockich. „Początek wahań dał zapewne jednakowy czas przeszły, por. gýdo, gýdė i snaudžia, snaudė” (LD 344). 7. Znaleziono niewiele czasowników kauzatywnych należących do podtypu słowotwórczego -dyti, -dina, -dino (ich formy czasu teraźniejszego i przeszłego prostego w słownikach zazwyczaj podawane są bez -d-), np.: šokdýti, -ina, -ino 1. „sprawić, żeby tańczył” (DrskŽ 383), trukdýti, -ina, -ino 1. „marnować czas, przeszkadzać” (DrskŽ 420) itd. 8. W LžŽ znaleziono tylko dwa wyrazy z formami -yti, -ija, -ijo – bályti, -ija, -ijo (LžŽ 31): báltas, bálti (LžŽ 31) oraz czasownik o słowiańskim rdzeniu čýstyti, -ija, -ijo „czyścić” (LžŽ 48) są zupełnie nietypowymi derywatami w tym systemie. 9. Czasownikom kauzatywnym obu gwar — druskiennickiej i lazūńskiej — 156 charakterystyczna wariantywność. W LzŽ zdarzają się warianty między -inti, -ina, -ino a -(d)yti, -o, -ė czasownikami, np.: gesyti, gėso, gėse zob. gesinti (LzŽ 79): gesinti, -ina, -ino (rt.) „jak w języku literackim” (LzŽ 79), pirktdyti, pirikdo (pirikdžia), pirikdė zob. pir kandidti (LzŽ 195): pirkdinti, -ina, -ino „kupować” (LzŽ 195), saldyti, -o, -ė zob. saldinti (LzŽ 228): saldinti, -ina, -ino „jak w języku literackim” (LzŽ 228). Warianty -(d)yti, -o, -ė całkiem zasadnie odsyłają do -inti, -ina, -ino jako form podstawowych: te ostatnie są najczęstsze spośród wszystkich czasowników kauzatywnych odnotowanych w LzŽ. W gwarze druskienickiej, podobnie jak w innych gwarach południowoauksztockich, te typy i podtypy słowotwórcze są jeszcze bardziej przemieszane i obfitują w warianty równoległe. Ponieważ warianty najczęściej dotyczą form czasu teraźniejszego i przeszłego prostego, zwykle podaje się je w tym samym haśle, np.: gydyti, gydžia (-ina, -ino), -ė (-ino) „jak w języku literackim — znaczenie” (DrskŽ 99), girdyti, girdžia (-ina), -ė (-ino) 1. „jak w języku literackim — znaczenie” (DrskŽ 102), migdyti, -ina (migdžia), -ino (migdė) (DrskŽ 210), žūdyti, -ina (-o), -ino (-ė) zob. žudyti (DrskŽ 484): žudyti, žūdo, žūdė (nj.?) „jak w języku literackim” (DrskŽ 484) itd. Takie przemieszanie, gdy zamiast form tematu a używa się form z -ina i odwrotnie, jest dość szeroko rozpowszechnione w gwarach południowoauksztockich. Zdaniem Z. Zinkevičiusa „początek przemieszaniu mogła dać bezokolicznikowa forma, która szeroko waha się między formami z -yti i -inti” (LD 344). A zatem prawo fonetyczne, które zmieniło formę czasu przyszłego, spowodowało zmianę bezokolicznika, a ta zmiana doprowadziła do pomieszania typów słowotwórczych czasowników kauzatywnych. Jednakowy czas przeszły, który wywołał napór tematu ia na czas teraźniejszy tematu a, jeszcze bardziej zwiększył liczbę wariantów. 10. Derywaty z sufiksami -(d)yti, -(d)inti w gwarach południowoauksztockich i wileńskich gwarach wschodnioauksztockich, podobnie jak w języku literackim (por. LKG II 262), lecz częściej, mogą oznaczać nie tylko kauzatyw, ale także a) zwykłą czynność (najczęściej o nieokreślonym czasie trwania), np. audýti, audė, audė „wkładać buty”, b) czynność powtarzającą się lub trwającą, związaną z dźwiękiem, np. knibždýti, knibždo, knibždė „trzeszczeć”, c) powtarzającą się czynność o nieokreślonym czasie trwania (iteratywność i duratywność), np. vesdýti, vėsdo, vės dė zob. vesdinėti (LzŽ 285). Według twórców LzŽ iteratywno-duratywne czasowniki -dyti, -inti są dość rozpowszechnione w gwarze lazūńskiej (LzŽ 8). O derywatach duratywnych z -d- w gwarach dieveniškijskiej, gervėčijskiej, lazūńskiej i žietelskiej pisał już P. Arumaa (Arumaa 1930: 57–58, 63, 68, 78). W gwarach Ródūnios i Lazūn stwierdzono użycie sufiksu -dyti zamiast -(d)inėti lub obok niego, w tych samych znaczeniach (Vidugiris 1961: 224, 227). Analizowano użycie sufiksów iteratywnych -dyti, -(d)in(ė(dy)ti w gwarze gervėčijskiej (GrvT 77, 82–83). Często spotykane w słownikach objaśnienie leksykalne wskazuje, że nie zawsze można jednak dokładnie określić charakter użycia czasownika w konkretnym zdaniu. Np.: imdyti, imdo, imdė „brać, brać wielokrotnie” (LzŽ 92), sukdýti, 157 sūkdo, sūkde „skręcać, wykrzywiać” (DrskŽ 355). Podobne zjawisko stwierdzono w opisach gwar Ramaškonių i Žietelos. Czasowniki z przyrostkiem -dyti w tych gwarach nie muszą wyrażać powtarzalności czynności (Šukys 1960: 183; Vidugiris 1961: 223–225). W gwarze dieveniškėskiej przyrostek -dyti „może oznaczać zarówno czynność wielokrotną (często powtarzającą się w określonym przedziale czasu), jak i jednorazową czynność rozciągniętą w czasie, jej trwanie” (Lipskienė, Vidugiris 1967: 206). Forma a), składnia zdań b), a często także semantyczna zgodność ich elementów są podobne w przypadku tych czasowników oraz standardowych i innych gwarowych czasowników kauzatywnych i permisywnych. Np.: piirkdinti, -ina, -ino 1. cur. pirkti 1: Dirbysiu žagrelę, pirkdysiu jautukus, kaldysiu noragėlius Klp (LKŽ IX 1089) – 2. „kupować”: Landžioja vaikai po tvoras, kelines palupa, rubašką palupa, ir tu pirkdin’ vel Lz – (LKŽ IX 1089); nurenǵdinti cur. nurengti 1: Bloko raštvedys juos nurengdino B. Sruog (LKŽ XI 445) – nurengdyti „rozebrać”: Paporino, kap ragana seselę pagr iovė ir nurengdė Žrm (LKŽ XI 445). Przy podawaniu przykładów użycia tych znaczeń zdarzają się nieścisłości w opracowaniu leksykograficznym. Skrótu cur. dopisano bez poparcia przykładami do gniazda czasownika rengdyti, którego wszystkie czasowniki przedrostkowe prawidłowo objaśniono za pomocą standardowych odpowiedników bez przyrostka (LKŽ XI 445). Czasownika nusėmdyti, nie należało uznawać za permisywny, np.: Pastatčiau per didelį sagona, vandenio daug – nusemdžiau kiek Rod (LKŽ XII 356–357). Czasownika užremdyti caus. užremti 1 nie należy uznawać za kauzatywny: Užremdom duris ir esim gult Pls (LKŽ XI 427). Najprawdopodobniej jest to przykład iteratywnego znaczenia duratywnego. Czasowników permisywnych spełniających wszystkie kryteria ich wyodrębnienia (takich jak standardowe áusdinti, kál dinti, siū dinti) nie znaleziono również w słownikach gwarowych LzŽ i DrskŽ. Dwa użycia skrótu cur. w DrskŽ są przypadkowe: mirkýti, -ina, -ino cur. mirkti 1. „trzymać w zanurzeniu”, 2. „polewać wodą” (DrskŽ 212); myždyti, myždo, myždė cur. myžti (DrskŽ 213). Czasowniki podstawowe obu form są nieprzechodnie, a głęboka struktura zdań nie odpowiada złożonej strukturze zdań z czasownikami permisywnymi [(podmiot inicjujący + jego działanie organizujące)→ (podmiot wykonujący czynność lub pośredniczący + jego konkretna czynność)→(obiekt + zmiana jego stanu lub czynność)]. Podobieństwo czasownika dirbdyti, dirbdo, dirbdė „jak w znaczeniu standardowym”: pridi.rbd(’i)e patagràpiju. † turė’s’u pakì mirs’u do dirbdinti, -a, -o prp. dirbti 2 (DŽ₂ 122) jest wyłącznie zewnętrzne. Nieco mniej problemów z opracowaniem leksykograficznym stwarzają przypadki, w których czasowniki z wymienionymi przyrostkami gwarowymi -(d)yti, -(d)inti mają inne znaczenia leksykalne. Np.: nutvódyti „spłynąć”: [Linų galvutes] kultuve tvója ir nutvódo Grv (LKŽ XVII 329) – nutvódinti cur. nutvoti 1: Rykštėmis nutvodina S. Dauk (LKŽ XVII 329). Jednak i tutaj może pojawić się jakaś nieścisłość. Nie powinno się skracać- 158 przypisania znaczenia przy leksykalnie zmienionych znaczeniach czasownika priimdyti, skr. priimti. 1. „wziąć do siebie lub do swojego domu”: Viedma vaiką priimdė savo globon (ps.) Dv [...], 2. „ugościć”: Svečius priimdė ir pyragu, ir noragu Rod [...], 3. refl. „brać sobie do głowy; pamiętać”: Ką kas sako, aš ir prisimdau Arm (LKŽ IV 66). Te przykłady użycia możemy porównać z właściwym czasownikiem kuratywnym nuimdinti, skr. nuimti I: Vyresnybė nuimdino stogą M. Valanč (LKŽ IV 66). Nie należy podawać skrótu skr. przy haśle leisdvti w gnieździe wyrazowym, ponieważ przykłady ilustrujące nie wszystkie jego czasowniki przedrostkowe należy traktować jednakowo. Można dyskutować, czy czasownik įleisdvti w zdaniu Aš įleisdyčiau šviesią saulę KlvD 115 (LKŽ VII 243) jest kuratywny czy kauzatywny. Dane z Gervėčiai, Pelesa i Ródūnia nie wskazują jednak na kuratywność, np.: Išgaląstą peilį sulėsdė pė diržą, kad aštresnis būt Gry (LKŽ VII 244). 11. Cechy użycia przyrostków -(∂)yti, -(∂)inti w gwarach południowoauksztockich i wileńskich gwarach wschodnioauksztockich świadczą o od dawna znanej bliskości znaczeń: 1) kauzatywnych (sprawczych), kuratywnych (powodujących wykonanie czynności) oraz 2) frekwentatywnych (iteratywnych), powtarzalnych (frekwentywnych), ciągłych (duratywnych). Kauzatyvinių veiksmažodžių kilmės iš iteratyvinių hipotezę (Delbrück 1897: 119) laikė galima ir B. Serebrennikovas, remdamasis dažnai pasitaikančiu šių priesagų ir jų reikšmių artumu (Serebrennikov 1974: 175–176). Atitinkami ide. kalbų vediniai vadinami iteratyvais-kauzatyvais (Meje 1951: 191). Analizuojant lietuvių kalbos iteratyvus-kauzatyvus, nustatytas vedinių reikšmės priklausymas nuo pamatinio žodžio reikšmės. “Jei pamatinis žodis reiškia aktyvų į objektą nukreiptą veiksmą, tai vediniai - arba iteratyvai (kartotinė reikšmė dažnai gerokai išblukusi), arba kuratyvai. Jei pamatinis žodis reiškia judėjimą ar kokį kitą savaiminį procesą, tai jo vediniai turi priežastinę reikšmę” (Kaukienė 1994: 204). Związek ten można dostrzec także w użyciu łotewskich czasowników z przyrostkiem -inā- (pokrewnym litewskiemu przyrostkowi służebnemu -inoti). W języku łotewskim czasowniki z przyrostkiem -inā-, niekiedy zawierające też formant -d-, choć zazwyczaj wyrażają kauzatywność, mogą mieć również a) odcień iteratywny, np.: grabināt „brzęczeć, pobrzękiwać, grzechotać”, skubināt „zachęcać, ponaglać, pędzić, gonić” albo b) znaczenie iteratywne, np.: luncināt (asti) „machać (ogonem)”, purināt „potrząsać, wstrząsać; spulchniać”. Czasowniki takie jak audināt, šūdināt oznaczają albo czynność ciągłą (ilgstošu procesu), albo to samo, co ich czasowniki podstawowe aust, šūt (MLLVG 339). W gwarach południowoauksztockich i wileńskich gwarach wschodnioauksztockich uwidacznia się wspólna cecha znaczeń tych przyrostków — ciągłość czynności (duratywność). Wszystkie omawiane znaczenia czasowników: 1) iteratywne, frekwentatywne, duratywne oraz 2) kauzatywne, kuratywne, łączy cecha dłuższego trwania. Wyrażają one czynności bardziej złożone pod względem czasowym niż czynności wyrażane przez czasowniki podstawowe. W tych gwarach powszechnie używa się przyrostka -(d)inėti, oznaczającego czynności częste, 159 powtarzalne, ciągłe; często ma on znaczenie aspektu niedokonanego, podobnie jak w językach słowiańskich (Vidugiris 1961: 228–229). Być może sąsiedztwo języków słowiańskich podtrzymało także znaczenie ciągłości czynności przyrostka -dyti (-dinti). Niezależnie od przyczyn tego zjawiska, czasowniki takie jak atsakydyti, nusemdyti, priimdyti, užremdyti i in. wydają się podobne do czasowników kuratywnych, a oznaczają jedynie czynność wyrażaną przez wyraz podstawowy, trwającą dłużej. Przyrostek ten nie został przystosowany do wyrażania jeszcze bardziej złożonej sytuacji. Utworzone od niego derywaty nie stały się czasownikami kuratywnymi, zakładającymi obecność podmiotu pośredniczącego (wykonawcy) na głębokim, a niekiedy także powierzchniowym poziomie zdania. Por.: atnešdinti 1. kur. atnešti 1: Plaučiūns daug... ragaišių per tarnus atnešdino kūmams K. Donel (LKŽ VIII 702); Baltazaras atnešdino aukso ir sidabro indus I (LKŽ VIII 702). — atnešdyti 1. „przynieść”: Tu, sūneli, prauskis – aš tau čia valgytie atnešdysiu Aru 11 (Grv) (LKŽ VIII 703). 12. Wnioski. 12.1. Kauzatywne czasowniki z gwar południowoauksztockich i wileńskich gwar wschodnioauksztockich nie zawsze są właściwie przedstawiane w słownikach. Opisy znaczeń i gramatyczno-leksykalnej grupy są niewystarczająco precyzyjne. Brak zdań ilustrujących sprawia, że obraz leksyki gwarowej jest niepełny i utrudnia badanie semantyki oraz użycia. 12.2. Więcej danych w słownikach gwarowych mogą znaleźć badacze form. Najbardziej zbliżone do odpowiedników w języku standardowym są pierwotne kauzatywne czasowniki utworzone od innego stopnia oboczności samogłoskowej. Istnieją różnice w użyciu czasowników przyrostkowych. W gwarze Łazūnai najliczniejszy jest typ słowotwórczy czasowników kauzatywnych -(d)inti, -ina, -ino, a w gwarze Druskienik — typ -(d)yti, -o, -ė. Przyrostek bezokolicznika -inti w gwarze Druskienik w ogóle nie występuje. Południowoauksztocki przyrostek -yti, powstały przez analogię do nowych form czasu przyszłego bez n, spowodował mieszanie się typów słowotwórczych. W czasie teraźniejszym, przez analogię do form czasu przyszłego, pojawiły się przypadki przejścia tematu na o w temat na ia. Przyczyny te doprowadziły do dużej liczby wariantów. 12.3. Derywaty z przyrostkami -(d)y̌ti, -(d)inti w tych gwarach mogą oznaczać nie tylko kauzatywność, lecz także zwykłą czynność (zwykle ciągłą) albo iteratywność i duratywność. Dość często czasowniki z tymi przyrostkami mają inne znaczenia leksykalne niż w języku standardowym. Nieścisłości w ujęciu leksykograficznym można wyjaśnić mylącym podobieństwem formy i otoczenia składniowego czasowników iteratywno-duratywnych i kuratywnych. Wszystkie znaczenia derywatów z tymi przyrostkami: 1) iteratywne, frekwentatywne, duratywne oraz 2) kauzatywne, kuratywne łączy wspólna cecha d ł u ż s z e g o t r w a n i a. W gwarach południowoauksztockich i wileńskich gwarach wschodnioauksztockich przyrostki te nie nabrały znaczenia kuratywnego. Zatem znajomość faktów z zakresu geografii lingwistycznej może pomóc uniknąć błędów w ujęciu leksykograficznym. 160 LITERATURA I ŹRÓDŁA A r u m a a P. 1930: Litauische Mundartliche Texte aus der Wilnaer Gegend, Dorpat: Postimees. D e l b r ü c k B. 1897: Vergleichende Syntax der indogermanischen Sprachen 1, Strassburg. DrskŽ – N a k t i n i e n ė G., P a u l a u s k i e n ė A., V i t k a u s k a s V. Słownik gwary druskienickiej, Wilno: Mokslas, 1988. DŽ₂ – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius: Mintis, 1972. E n d z e l y n a s J. 1957: Baltų kalbų garsai ir formos, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. GrvT– K a r d e l y t ė J. Gwary Gervėčiai, Wilno: Mintis, 1975. J a b l o n s k i s J. 1957: Rinktiniai raštai 1, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. K a u k i e n ė A. 1994: Lietuvių kalbos veiksmažodžio istorija 1, Klaipėda. LD – Z i n k e v i č i u s Z. Dialektologia litewska, Wilno: Mintis, 1966. L i p s k i e n ė J., V i d u g i r i s A. 1967: Gwary Dieveniškės. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 9, 183–222. LKG II – Gramatyka języka litewskiego 2, Wilno: Mintis, 1971. LKŽ III–XVII – Słownik języka litewskiego 3–6, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1956, 1657, 1962; 7–9: Mintis, 1966, 1970, 1973; 10–15: Mokslas, 1976, 1978, 1981, 1984, 1986, 1991; 16–17: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1995, 1996. LzŽ – P e t r a u s k a s J., V i d u g i r i s A. Słownik gwary lazūńskiej, Wilno: Mokslas, 1985. M e j e A. 1951: Obščeslavianskij jazyk, Moskva: Izdatel'stvo Inostrannoi literatury. MLLVG – Gramatyka współczesnego łotewskiego języka literackiego 1, Ryga: Wydawnictwo Akademii Nauk Łotewskiej SRR, 1959. P a u l a u s k i e n ė A. 1994: Lietuvių kalbos morfologija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. S e r e b r e n n i k o v B. 1974: Werygodnościowe uzasadnienia w komparatystyce, Moskwa: Nauka. Š u k y s J. 1960: Būdingesnės Ramaškonių tarmės ypatybės. – Lietuvių kalbotyros klausimai 3, 177–189. V i d u g i r i s A. 1961: Veiksmažodžiai su priesagomis –inėti ir -dinėti Zietelos tarmėje. – Lietuvos TSR MA Darbai, Serija A, 2 (11), 219–231. Czasowniki kauzatywne południowoauksztockie i wschodnioauksztockie z poddialektu wileńskiego występujące w słownikach Streszczenie Nie zawsze czasowniki kauzatywne południowoauksztockie i wschodnioauksztockie z poddialektu wileńskiego są właściwie prezentowane w słownikach. Opisy ich znaczeń i poszczególnych grup gramatyczno-leksykalnych są mało precyzyjne, a materiał ilustracyjny jest niewystarczający, co nie pozwala uzyskać wyczerpującego obrazu słownictwa dialektalnego i utrudnia badania nad jego semantyką i użyciem. W poddialekcie lazūńskim najliczniejszy jest typ słowotwórczy czasowników kauzatywnych -(d)inti, -ina, -ino, np. rüginti, -ina, -ino (LzŽ 225); w poddialekcie druskienickim jest to typ -(d)yti, -o, -ė, np. skanýti, skañdo, skañdė (DrskŽ 327). W poddialekcie druskienickim nie występuje bezokolicznikowy przyrostek -inti. Południowoauksztocki przyrostek -yti, który przedostał się do dialektu przez analogię do nowych form czasu przyszłego 161 bez „n”, spowodował mieszanie typów słowotwórczych. Zaobserwowano przypadki przejścia tematu o w temat ja w czasie teraźniejszym, przez analogię do form czasu przyszłego; wszystko to przyczynia się do mnogości wariantów, np. gýdyti, gýdžia (-ina, -o), -ė (-ino) (DrskŽ 99). Derywaty od przyrostków -(d)yti, -(d)inti w tych poddialektach mogą oznaczać nie tylko kauzatywność, lecz także czynność wspólną, iteratywność lub duratywność, np. imďýti, imďo, imďe ‘imti, imineti’ (LzŽ 92). Nie występują tu w ogóle czasowniki kuratywne. Nieścisłości w interpretacji leksykograficznej można wyjaśnić mylącym podobieństwem form czasowników iteratywno-duratywnych i kuratywnych oraz ich otoczenia składniowego. 162