Keletas tarminių aspektinių žodynų sudarymo problemų

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVII (1997) LEKSIKOGRAFIJOS IR LEKSIKOLOGIJOS PROBLEMOS Agris TIMUŠKA KILKA PROBLEMÓW ZWIĄZANYCH Z OPRACOWYWANIEM DIALEKTALNYCH SŁOWNIKÓW ASPEKTOWYCH Powszechnie wiadomo, że w praktycznej pracy leksykografa szczególnie potrzebny jest możliwie najbardziej kompletny zespół słowników języka ogólnego i dialektów, obejmujący zarówno słowniki objaśniające, jak i tematyczne, czyli ideograficzne, a także, rzecz jasna, słowniki aspektowe. Zarówno w leksykografii języka ogólnego, jak i wśród różnych możliwych słowników dialektalnych ważne miejsce zajmują właśnie słowniki aspektowe. W dialektalnych słownikach aspektowych leksykograficznie opracowuje się zjawiska językowe charakterystyczne dla danej gwary, poddialektu lub dialektu. Pod względem gramatycznym słowniki te obejmują zwykle na przykład poszczególne części mowy, pod względem morfologicznym — sposoby tworzenia wyrazów, pod względem fonetycznym — brzmieniową postać wyrazów, a w leksykologii — dialektalne frazeologizmy, porównania, leksykę zawodową określonych grup społecznych i inne warstwy tematycznego zasobu słownictwa dialektalnego. Autor (zespół autorów) takiego słownika, określiwszy konkretne cele, wybiera najodpowiedniejszy typ słownika. Istnieje jednak kilka kwestii, które należy uwzględnić przy opracowywaniu, jeśli nie wszystkich, to przynajmniej większości słowników tego typu. Przygotowując dialektalne słowniki aspektowe, autorzy w dużej mierze uzależniają wybór ich typu i modelu realizacji leksykograficznej od ilości posiadanych i prezentowanych danych. Bez wątpienia trudno będzie na przykład opracować słownik słowotwórczy lub frazeologiczny, jeśli dysponuje się jedynie niewielkim zbiorem słownictwa z jednego dialektu. Do takich celów cenniejsze są specjalne kartoteki tematyczne, tj. kartoteki czasowników, rzeczowników, wyrazów złożonych, frazeologizmów, porównań itp., a także specjalistyczne źródła leksykograficzne i geolingwistyczne, na przykład dane atlasów dialektalnych. Z problemem zakresu materiału ściśle wiąże się kwestia jego kompletności w sytuacji, gdy autor nie ma dostępu do specjalnych zbiorów terminologicznych. Wówczas do celów leksykograficznych lepiej oczywiście nadają się dane, które dostatecznie dobrze odzwierciedlają dane zjawisko językowe; w przeciwnym razie przy gromadzeniu danych szczególnie istotne jest subiektywne podejście autora. Właśnie na tym etapie należy uwzględnić wiele różnorodnych czynników — nawet takie zjawisko językowe, które nie zawsze uznaje się za ważne, jak warstwy pośrednie materiału (zarówno tradycyjne, jak i okazjonalne), ponieważ mogą one niekiedy dostarczyć istotnych informacji o relacjach systemowych zachodzących: 1) między odzwierciedlanym zjawiskiem językowym a grupami je ograniczającymi, 2) w obrębie samego języka, gdzie zjawiska te są ze sobą powiązane. A zatem do słowników względnie kompletnych należy koniecznie włączyć zarówno różne warstwy desemantyzowanych frazeologizmów- 146 — które mają ukazywać cechy charakterystyczne dla innych leksemów — jak i szczególne konstrukcje porównawcze, zwane kwaziporównaniami (termin autora). Przy opracowywaniu nowych słowników równie ważne jest możliwie optymalne uogólnienie prezentowanych informacji. W słowniku różnicowym można zamieścić także uogólniające odsyłacze (gramatyczne, etymologiczne, semantyczne, arealne itp.), natomiast w obszernym słowniku nieróżnicowym system odsyłaczy powinien być bardzo konkretny. Tylko w niektórych przypadkach bardziej uogólniające odsyłacze mogą być zapewne dopuszczalne, jeśli przewiduje je typ danego działu. Na takich zasadach opiera się zarówno niedawno opracowany słownik dialektów szwedzkich (OÖSD), jak i projekt słownika dialektów duńskich (Ejskjær 1993). Leksikograficzną realizację wybranego modelu słownika, tj. sposób prezentowania w nim informacji leksykograficznej, można zoptymalizować na różne sposoby: zarówno przez wybór typu hasła i schematu jego budowy, które najlepiej odpowiadają potrzebom, jak i przez wykorzystanie wielu różnorodnych odsyłaczy. Tezę tę można zilustrować przykładem nowego dzieła z zakresu łotewskiej leksykografii aspektowej dialektów — „Słownika porównań z dialektu Sinuole” M. Putnios i A. Timuški (SISV)1, ponieważ „każda teoria leksykografii jest wątpliwa, jeśli nie potwierdza jej bogaty materiał”2. Impulsem do powstania słownika były prace z zakresu litewskiej leksykografii aspektowej — „Słownik porównań języka litewskiego” (LKPŽ) K. Vosylaitė oraz „Somatyczne wyrażenia języka litewskiego” (LKSP) J. Lipskienė. Najważniejszym celem, a zarazem zadaniem SISV jest ukazanie oryginalności, nietypowego użycia i tradycyjności konstrukcji komparatywnych zapisanych w tym dialekcie północno-wschodniej Widzemii. Zakres uwzględnionych w słowniku porównań jest dość szeroki: 1) od specyficznych porównań charakterystycznych wyłącznie dla tego dialektu po ogólne, używane w całym języku łotewskim; 2) od frazeologicznych konstrukcji komparatywnych po względnie swobodne połączenia wyrazowe. SISV opiera się na systemie haseł; wyrazy hasłowe — komponenty porównań — są prezentowane w słowniku w porządku alfabetycznym. W niektórych przypadkach wyrazy łączy się w gniazda: 1) warianty fonetyczne i morfologiczne wyrazów, np.: grābeklis; grāblis; grābslis... luōsms, luōsmaks... i in.; 2) nazwy osób rodzaju męskiego i żeńskiego, np.: māiseklis; māisekle... pats; pati... i tym podobne. Homonimy w SISV podaje się jako odrębne wyrazy hasłowe, oznaczając numer kolejny: ikstis1 s ‘kciuk’... 1 Słownik porównawczy gwary Sīnole. Podstawę słownika stanowi materiał językowy gwary Sinuolė, starannie zebrany w latach 1930–1980 przez filolożkę M. Putnię (400-stronicowy rękopis obejmujący około 2500 artykułów); zasady struktury oraz leksykograficzny układ haseł i analiza semantyczna są dziełem A. Timuški. 2 Čia perimta J.Apresjano mintis, taikoma semantikai (Apresjan 1974). 147 ikstis2 s (žio-c.) ‘nerka, ikst’... Porównania są analizowane leksykologicznie i leksykograficznie w artykule słownikowym. Artykuł składa się z następujących części: 1) centralny komponent porównania, podany jako hasło; 2) charakterystyka gramatyczna; 3) objaśnienie znaczenia hasła (w gwarze); 4) informacje uzupełniające o znaczeniu i zasięgu użycia wyrazu zaczerpnięte ze „Słownika języka łotewskiego” K. Mühlenbacha i J. Endzelīnsa (ME) oraz jego uzupełnień (EH), dotyczące leksemów, które w kartotece zostały niewystarczająco objaśnione lub nieobjaśnione wcale; 5) porównanie (wraz z wyrazami kontekstowymi); 6) objaśnienie porównania; 7) materiał ilustracyjny; 8) uwagi stylistyczne, ekspresywne i gatunkowe (jeśli jest to konieczne). Analizuje się, objaśnia i ilustruje tylko jeden komponent porównania (hasło), stanowiący gramatyczne centrum danego porównania, choć nie zawsze uznawany za jego semantyczny rdzeń. Przy wszystkich pozostałych składnikach podaje się odsyłacze do hasła, w którym znajdują się już informacje o użyciu i znaczeniu porównania, np.: kaza... 3. kā kazas līpa zob. līpa. Odsyłaczy nie podaje się przy wyrazach pomocniczych (przyimkach, spójnikach), ponieważ nie stanowią one haseł słownikowych SISV. Hasło podaje się w słowniku w formie przekształconej, w tak zwanej ortografii morfologicznej i fonemicznej (elementy ortografii języka literackiego + akcenty + uo, ę), natomiast porównania i materiał ilustracyjny w artykule zapisywane są tradycyjną łotewską transkrypcją fonetyczną. Hasła będące rzeczownikami podaje się w mianowniku liczby pojedynczej (pluralia tantum – w mianowniku liczby mnogiej), czasowniki – w bezokoliczniku, a imiesłowy i przymiotniki – w formie rodzaju męskiego; wyjątek stanowią wyrazy nieodmienne, podawane w formie odnotowanej w konkretnym porównaniu (puskūoka...; septiņjūdžu...). Objaśnienia znaczeń. Znaczenia porównań odzwierciedla się w słowniku dwojako: 1) znaczenie porównania wynika z hasła – objaśniane jest znaczenie komponentu porównania; 2) objaśniane jest znaczenie i użycie samego porównania. Objaśnia się znaczenie tylko wyrazów gwarowych, fonetycznych i morfologicznych wariantów wyrazów języka ogólnego oraz wyrazów niegwarowych, nienależących do języka ogólnego3, jeśli występują jako hasła. Nie objaśnia się znaczenia wspólnych dla gwary i języka ogólnego haseł, których semantyka w gwarze pokrywa się z semantyką odpowiedniego wyrazu łotewskiego języka ogólnego, np.: kāudze, kaza, kāzas itp. Znaczenia wyrazów gwarowych i innych wyrazów spoza języka ogólnego objaśnia się metodami przyjętymi w tradycyjnej leksykografii gwarowej: a) za pomocą wyrazów języka ogólnego i synonimów o równoważnym znaczeniu, b) za pomocą objaśnienia opisowego- 3 Termin ten, służący do oznaczania wyrazów potocznych, barbarzyzmów itp., czyli „niepożądanego” słownictwa, wprowadził łotewski językoznawca O. Bušs. 148 …mu, c) odsyłaczami, przypisami kierującymi do innych haseł, d) informuje się o danym wyrazie, czerpiąc dane z innych źródeł leksykograficznych. Znaczenia wieloznacznych haseł oddziela się od siebie średnikami; czasami jednak podaje się nie wszystkie znaczenia wieloznacznego wyrazu gwarowego, lecz tylko te, które występują w porównaniu (porównaniach), oraz ich znaczenia przenośne związane z całym porównaniem. Ponadto w wielu przypadkach nie da się dokładnie określić, na którym znaczeniu lub odcieniu znaczeniowym opiera się dane porównanie, np. w artykule kladz̃ens... Wyraz podany w haśle słownikowym w innej formie gramatycznej zwykle odsyła się do jego formy podstawowej (lub objaśnienia znaczenia, jeśli jest to konieczne), np.: kaũnams divd od kaũt... W niektórych przypadkach do objaśnienia hasła wykorzystuje się również informacje z innych słowników (przede wszystkim z ME i EH). Objaśnienia (resp. tłumaczenia objaśnień podanych po niemiecku na język łotewski) oraz informacje geograficzne z ME i EH zamieszcza się przy wyrazach, które w kartotece nie mają żadnego objaśnienia lub są objaśnione niewystarczająco, tak że nie oddaje ono właściwie znaczenia porównania i osobliwości jego użycia, np.: klamasts, klāmsteris... Osobne hasła stanowią również imiona i nazwiska, przezwiska, imiona zwierząt oraz nazwy miejscowe używane w strukturze porównań. W objaśnieniach tych wyrazów podaje się odpowiedni odsyłacz (do hasła dotyczącego imienia i nazwiska lub nazwy miejscowej) oraz opisuje wspomniany obiekt geograficzny, np.: Kėncis personv ‘postać z powieści braci Kaudzytów „Czasy mierniczych”...’ Piļava vietv ‘jezioro w gminie Sinuole’ itd. Objaśnienia znaczeń porównań. Znaczeń porównań nie objaśnia się osobno, gdy objaśnienie hasła dostarcza wystarczających informacji o znaczeniu danego porównania i osobliwościach jego użycia, np.: kàuka; kàuk̄iōna..., klakšis... Mimo to w wielu przypadkach objaśnienia znaczeń porównań podaje się niezależnie od tego, czy hasło jest wyrazem ogólnym, czy gwarowym. W słowniku stosuje się trzy typy objaśnień znaczeń: a) atrybutowy – np. w artykułach kāts, klabata, klàjps; b) sytuacyjny – np. w artykule liẽts s ‘deszcz’ ◊ 1. pėriens kā liẽts – mówi się, gdy komuś grozi lanie, kara, gdy zapowiadają się kłopoty...; c) odpowiednik semantyczny – np. w artykułach kàudze, kàzas, klàjiens. Otoczenie porównań. Znaczenie porównania realizuje się zwykle w połączeniu z wyrazami należącymi do odpowiedniej mik grupy semantycznej. Dlatego wyrazów, które mogą wariantować w danej grupie semantycznej, nie wlicza się do liczby niezbędnych składników porównania. Zapisuje się je w nawiasach jako wyrazy kontekstowe, wskazujące sferę użycia danego porównania, np.: kaũnams..., klabāns... Quaziporównania. Jedną z cech gwary Sinuole są dość częste quaziporównania – są to takie konstrukcje porównawcze, których użycie w określonej sytuacji i kontekście językowym nie tylko nie jest konieczne, lecz może nawet powodować seman- 149 kontrast, jeśli znaczenie całego porównania zasadniczo nie różni się od znaczenia hasła (frazeologizmu znajdującego się w jego gnieździe). W takich przypadkach struktura artykułu słownikowego jest jednak formalnie zachowywana, zwłaszcza bez wyróżniania fakultatywnego charakteru użycia partykuły porównawczej ką, np.: lėčėjs s ◊ ką puškuoka lėčėjs niev. – saka par cilvėku, kas neveic vai nespėj veikt to, ko uzņemies, gribėjis, ari par cilvėku, kurš nav gluži tas, kas viņš vēlėtos būt... Jednakże quasi-porównania najczęściej uznaje się za szczególny rodzaj porównań, w których ujawnia się stopniowanie cech stanowiących podstawę porównania lub intensywności działania, np.: lillāts adj ‘violets’ □ ką lillāts... Odsyłacze. W słowniku najczęściej stosuje się następujące kwalifikatory: 1) gramatyczne – oznaczenia części mowy podaje się po haśle (s – rzeczownik, adj – przymiotnik, adv – przysłówek, pron – zaimek, v – czasownik...), oznaczenia form (demin. – zdrobnienie, dsk – liczba mnoga, nelok – nieodmienny...); 2) oznaczenia stylistyczne i ekspresywne (poėt. – poetycko, iron. – ironicznie, niev. – pogardliwie, vienk. – potocznie, vulg. – wulgaryzm, lamuv. – przekleństwo...); ponadto ekspresywność odnotowana w języku użytkowników gwary może zasadniczo różnić się od ekspresywności odpowiednich porównań w języku ogólnym; 3) oznaczenie folkl. stosuje się do wskazania wszystkich gatunków folkloru – przysłów, powiedzeń, fragmentów pieśni, wierszy itp. – jeśli zawierają porównania, np.: ābėle s ‘ābėle’ ◊ folkl.: k’ā ābėle nūoziėdėju tāutu golđa galiņā. krāss s (i-c.) ‘krāsns’ ◊ folkl.: skāista siėviete esuot k’ā korsta kr’ās ziemas lāikā, piė kuras kotris lop· pr’āt gribūot pakavėtiės. Opracowanie graficzne. Niemal wszystko w tej dziedzinie zależy od perspektywicznej techniki składu słownika, jednak aby ułatwić wizualne postrzeganie haseł słownikowych oraz tekstu ilustracyjnego, w słowniku zaznacza się jedynie typową dla łotewskiej leksykografii gwarowej zgodność akcentów tonicznych (ciągłego i opadającego), bez cyfry 2 po wyrazie akcentowanym grawisem (\). M. Putninia, A. Timuška. Słownik porównań gwary Sinuole (Fragment rękopisu) łodyga s ◊ 1. zdrobn. łodyżka od miotły (|| szczotki) (także łodyga) – mówi się o bardzo chudym, kościstym, wychudzonym człowieku: [staruszek] cienki jak łodyżka od miotły. / ten [człowiek] chodzi jak patyk, jak łodyżka od miotły. / chłopiec cienki jak łodyżka od miotły. / ten [człowiek] jest już jak łodyżka od szczotki – mały, cieniutki, cieniutki. / wychudzony jak łodyżka od szczotki. 2. trzonek siekiery – mówi się o czymś dość dużym, grubym: stare świerki są ciemne, ich gałęzie jak trzonki siekier. 3. (zgarbiony, garbi się itp.) jak trzon fajki – mówi się o bardzo zgarbionej, przygarbionej osobie: Czemu ty tak się garbisz jak trzon fajki? 150 kàudze s ◊ 1. (zgarnąć, zebrać itp.) ká sièna kàudzì ‘szybko, sprawnie (zgarnąć, zebrać; także wykonać coś)’: czyżbyś teraz cały [większy zakres pracy] miał za jednym razem zebrać jak siano? 2. jak pies przy kupie słomy zob. pies. kàuka; kàukùoņa s ‘ten, kto wyje; płaczliwy człowiek; EH I 593: kaùka ‘niezadowolony człowiek, który często płacze i narzeka’ w Vecpiebaldze; ME II 174: kaukùoņa ‘krzykacz, płaczek’ w Dzērbenie’ jak wyjec || płaczek: czego tu wyjesz jak wyjec? nie da się już ciebie słuchać – tak mówi się do syna, a także do dzieci. Dzieci mają taki zwyczaj – wtedy wyją, wyją. / Czego tu wyjesz jak płaczek? kàuls s 1. (twardy) jak (jeden) kość – mówi się o czymś bardzo twardym, sztywnym, także całkowicie suchym: groch wysuszony na twardo jak kość. / tłuszcz barani twardy jak jedna kość. / kto to zdoła jeszcze wytrzeć [wyprać przez tarcie] gorące ubrania! ręce odpadają, zanim go pokroisz jak kość. 2. jakby bez kości ‘bardzo giętki, elastyczny’: tak nazywa się giętkiego, który jest jakby bez kości, może się wywijać na wszystkie strony. 3. ◊ jak izba z kości || komnata z kości zob. izba; komnata. 4. ◊ jak pies kość; jak pies z kością zob. pies. kaùnàms divd od kaùt (krzyczy, wrzeszczy itp.) jak wyjąc (zwierzę) ‘bardzo głośno, piskliwym głosem ze strachu (krzyczy, wrzeszczy)’: krzyczy jak wyjec. / on krzyczy jak wyjące zwierzę. kàupmanis s ‘kupiec’ ◊ jak handlarz pchłami iron.: nasz ojciec nazywał matkę handlarzem pcheł, gdy zabijała pchły: jak handlarz pcheł, idźże do roboty! żadna pchła się nie wymknęła. kaùslis s jak kaùslis niegrzecz.: proszę, dlaczego bijesz tego konia jak kaùslis. / Dlaczego ciągle bijesz jednego jak osła, jak kaùslis, a drugiego? / jak kaùslis chodzi, bijąc się, wszystkich obija i potłucze. kaza s 1. dat. (siej, twarz itp.) jak koza – mówi się o poplamionej, brudnej twarzy: Czymże tak pobrudziłeś sobie usta? Teraz [twarz] jest w paski jak u kozy. 2. ◊ (łakomy) k’â kaza uz mizelèm ‘bardzo, nadmiernie (łakomy)’: 3ârâji tik k’âri uz brànda-viņa k’â koza uz mizelèm. 3. k’â kazas lìpa zob. lìpa. 4. k’â kazu vàlgs zob. vàlgs. kàzas s dsk ◊ 1. (żyć) k’â pa kàzàm ‘bardzo dobrze, dostatnio (żyć)’: 3ìvuo k’â pa k’âzàm. k’âzàs tok ir labi: pienas gotavu, ùn tik çēd ùn 3er. / tie 3ìvuo k’â pa k’âzàm: vis labi ièt, visa diezgon. 2. k’â uz kàzàm ‘bardzo dużo; w wielkiej obfitości’: piēcàpç màizes k’â uz k’âzàm. 3. lok. (zjeść, najeść się itp.) k’â kàlpa kàzàs ‘dobrze, do syta (zjeść, najeść się)’: nu gòn pa-âsc k’â kòlpa k’âzàs. kazmiērs s ‘tkanina wełniana, półwełniana lub bawełniana; kaszmir’ (gruba) k’â kazmiērs: viņa [sagsà] bija t’âda biēza k’â kazmiērs. kazmiera drèbes t’âdas biēzas, zaļa kr’àsà bija. / tas [audums] ir biēs k’â kazmiērs – žīdi sacija. kažìoks s ◊ lok. k’â uts kažùokà zob. uts. 151 klabāns s ‘zużyty, klekoczący przedmiot, narzędzie; ME II 206: klabas ‘coś klekoczącego (np. o starych młockarniach, młynach)’ w Lubē; (klekocze, stuka itp.) kā klabāns: krosna klekoczą jak nalobīe, jak klabani. / łuk jest taki jak klabāns, nie można go otworzyć. klabata s (stuka, klekocze itp.) kā klabata – mówi się o bardzo rozmownej, gadatliwej osobie: [gaduła] klāu3 jak klobata. klobata – powiada się tak o kimś, kto mówi bez przerwy o jednym i drugim. kladzeņs s ‘ten, kto gdacze; gadatliwy człowiek; ME II 208: kladzeņe ‘kura wysiadująca jajka; kwoka’ w Smiltene, ‘gadatliwa kobieta; gaduła’ (gdacze) kā kladzeņs pogard.: co ty, gdacząc, chodzisz po całej parafii jak klažāns? klāiga s ‘krzyk; krzykacz, wrzaskun’ (krzyczy, wrzeszczy itp.) kā klāiga pogard.: będę cię raz po raz ochrzaniać, ty wrzaskunko! klāips s ◊ kā maizes klāips – mówi się o czymś dość dużym, zaokrąglonym: līņi jak bochenki chleba. klaists; kleists s ‘włóczęga, obibok’ kā klaists // kleists pogard.: jak klaisc, jak włóczęga, ani porządnego miejsca nie ma, ani porządnie nie pracuje. / ten to taki włóczęga, jak kleisc! włóczy się naokoło jak kleisc. / to naprawdę jest jak kleisc, chodzi tu i tam, ledwie zabiera się do roboty. klājiens s kā (viēns) klājiens ‘w dużej ilości; ciągłą warstwą, rozłożony’: [worek na posłanie] pięknie się rozsypało, gdzie je młócili, na klepisku, gdy je podnosili, przy łóżku leżała słoma jak warstwa. / Po co trzeba tyle słomy podścielić zwierzętom? Teraz jest jej pod nogami jak warstwa. / Gęsi, kaczki i kury tak wyrównują pole uprawne, jakby było zrolowane. Teraz leży na ziemi jak warstwa. / Owce roztrząsają siano, wyciągają je na ziemię, a same się w nim tarzają; leży jak warstwa. / bydło po słomie tak rozsypuje ją pod drzewem, że jest jedna warstwa. / [skoszone] żyto trzeba związać. Czy zostawisz je po prostu na ziemi jak warstwę? klakšāns s ‘EH I 608: ‘prymitywne sanie’ w Vecpiebaldze’ (trzaska, klekocze itp.) kā klakšāns – mówi się o bardzo rozmownej, gadatliwej osobie: czemu trzaskasz jak klakšāns? / trzaska jak klakšāns, mówi bez ładu i składu. klakšis s ‘łoskot, trzask; gadatliwy człowiek’ kā klakšis pogard.: jak klakšis, wszędzie chodzi, trzaskając – taki z niego gaduła. klamasts; klāmsteris s ‘w znaczeniu przekleństwa: ‘leniwy, niedbały człowiek’; EH I 609: klamasteris ‘próżniak, obibok’, klamesteris ‘włóczęga’ w Saikavie’ kā klamasts // klāmsteris: naprawdę jesteś jak klomasc, czemu nie pracujesz porządnie? / już jesteś jak klōmsters, nie wykonujesz uczciwej roboty, tylko się obijasz. LITERATŪRA A p r e s j a n Ju. 1974: Lekסičeskaja semantika (sinonimičeskije sredstva jazyka), Moskva: Nauka. EH I-II – E n d z e l ī n s J., H a u z e n b e r g a E. Papildinājumi un labojumi K.Mīlenbacha Latviešu valodas vārdnīcai 1–2, Rīgā: Kultūras fonda izdevums, 1934 – 1946. E j s k j æ r I. 1993: Danish Dialect Research, København. 152 LKSP – Lipskienė J. Lietuvių kalbos somatiniai posakiai (su galvos dalių pavadinimais), Vilnius: Mokslas, 1979. ME I–IV – Mūlenbachs K. Latviešu valodas vārdnīca. Rediģējis, papildinājis, turpinājis J. Endzelīns 1–4, Rīgā: Kultūras fonda izdevums, 1923 – 1932. OÖSD – Ordbok över Sveriges dialekter 1 (1), Uppsala: Almqvist & Wiksell, 1991. SISV – Putniņa M., Timuška A. Sinoles izlokšņu salīdzinājumu vārdnīca (400 psl. rankrastis, 1991 m. įteiktas Rygos "Zinātnes" leidyklai). LKPŽ – Lietuvių kalbos palyginimų žodynas. Sudarė K. B. Vosylytė, Vilnius: Mokslas, 1985. EINIGE PROBLEME DER ERSTELLUNG VON DIALEKTALEN ASPEKTWÖRTERBÜCHERN Zusammenfassung Im theoretischen Teil des Beitrages werden einige allgemeine Probleme der Erstellung von solchen Mundartwörterbüchern umrissen, die einen bestimmten sprachlichen Aspekt resp. eine sprachliche Erscheinung auf lexikographische Weise reflektieren. Die Hauptaufmerksamkeit gilt dabei folgenden Problemkreisen: 1) der Wahl des lexikographischen Realisierungsmodells für das künftige Wörterbuch, in hohem Maße durch den Materialumfang bedingt; 2) dem Sättigungsgrad des zu reflektierenden Materials, d.h., der Vorkommensfrequenz von sprachlichen Erscheinungen; 3) der Verallgemeinerungsstufe der im Wörterbuch zu bietenden Information. Die erwähnten Probleme lassen sich zumeist durch die Wahl sowohl des optimalen Artikeltyps als auch des nach Erachten des Autors / Autorenkollektivs meistgeeigneten Aufbauschemas für jedes konkrete Wörterbuchartikel lösen; außerdem kann ein überlegtes System verschiedener Angaben und Verweise die Aufgabe des Lexikographen wesentlich erleichtern. Dies wird im theoretisch-praktischen Teil des Beitrages anhand eines exemplarischen Beispieles der lettischen dialektalen Aspektlexikographie – des unlängst erstellten “Wörterbuchs der Vergleiche aus der Mundart Sinole” von M.Putnina / A.Timuška – veranschaulicht. Als Stichprobe werden im Anhang einige Musterartikel aus dem “Wörterbuch der Vergleiche aus der Mundart Sinole” geboten. 153