Dėl kai kurių žodžių naujojo kirčiavimo vertės

KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXVII (1997) PROBLEMY LEKSYKOGRAFII I LEKSYKOLOGII Vilija LAZAUSKAITĖ O WARTOŚCI NOWEGO AKCENTOWANIA NIEKTÓRYCH WYRAZÓW* Recenzując wydany w 1920 r. „Słowniczek terminów systematyki zoologicznej”, K. Būga stwierdził, że w słownikach koniecznie trzeba zaznaczać akcent i intonację, ponieważ rozpowszechnione w języku za pośrednictwem piśmiennictwa „wyrazy nasi inteligenci wymawiają nieludzko, tj. akcent kładą tam, gdzie język ludowy go nie ma. I tak zniekształcają wyrazy” (Būga 1961:785). K. Būga wskazuje, że wyrazy o stałym akcentowaniu Audra, yda, Oda, proga, rūšis, siela inteligenci znają tylko z piśmiennictwa, dlatego wielu z nich wymawia audra, yda, oda, proga, rūšis. Później to samo twierdził J. Balčikonis, który podobnie jak K. Būga zauważył, że inteligenci mają skłonność do zmieniania intonacji nieznanego wyrazu, a nawet miejsca akcentu (Balčikonis 1978: 95). Lekceważenie autentycznych (tj. odziedziczonych sposobów akcentowania) wariantów było i jest traktowane jako naruszenie normy języka ogólnego. Rozpowszechnioną w literaturze tezę, że w języku litewskim utrwali się końcówkowe akcentowanie rzeczowników, B. Stundžia uzasadnia analizą konkretnych faktów, tj. przedstawia dane statystyczne dotyczące wariantów akcentowych rzeczowników dwusylabowych (Stundžia 1984: 88). Autor twierdzi, że dominują warianty akcentowania rdzenno-- końcówkowego (285 wyrazów, czyli 8696), spośród których pod względem produktywności wyraźnie wyróżniają się szeregi 2/4 paradygmatów akcentowych (50, 2% wszystkich wariantów), na przykład bala (2) / bala (4), lėkštė (2) | Iėkštė (4). W przybliżeniu w równym stopniu występują szeregi paradygmatów akcentowych 1/3 (18,2%) i 1/4 (16,7%), na przykład: bėržas (1,3), kaina (1) /kaina (4). Według danych B. Stundžii rzeczowniki o tematach prrebalsinio, i i o statystycznie istotnie wykazują tendencję do akcentowania końcówkowego, natomiast wyrazy o temacie —e — do akcentowania rdzennego (np., kduge (1) /kaūge (2) (Stundžia 1984: 88). Zatem wybór wariantu akcentowania można by wiązać z czynnikami morfonologicznymi. Czynnik morfologiczny ma szczególne znaczenie dla potencjału akcentowego tematów dwusylabowych rzeczowników pierwotnych (Stundžia 1995: 33). D. Mikulėnienė wiąże powstanie wariantów akcentowania końcówkowego z ogólną tendencją języka mówionego do upraszczania akcentowania słów odmiennych. Jej zdaniem w języku mieszkańców miasta uogólniają się wskutek tego dwa typy akcentowania: 1. i 2. paradygmat akcentowy — jako paradygmat o stałym akcentowaniu tematu, natomiast 3. i 4. — jako paradygmat akcentu ruchomego. Powstający nowy system akcentowania słów odmiennych * Serdecznie dziękuję doc. dr. V. Vitkauskasowi za zaproponowanie tematu referatu (i niniejszego artykułu). 111 wskazuje na ważną rzecz — na stopniowo słabnący związek między miejscem akcentu wyrazu a intonacją sylaby przedostatniej. Autorka skłonna jest wyjaśniać zanik tego związku wpływem systemu akcentowego języków słowiańskich (przede wszystkim rosyjskiego) (Mikulėnienė 1993: 78). Akcentowanie końcówkowe obok dawnego akcentowania rdzennego obserwuje się także w gwarach, na przykład, Oda (1) Kv /oda (4) Gs (nj.), PIv (nj.), Skr (nj.) (LKŽ VIII 993); proga (1) Klvr, Mrc, Rdn, Rm, Ukm /proga (4) Krž (nj.), Pv (nj.), Škn (nj.) (LKZ X 785); rūšis (1) KI, Rt, Sg, Sr, Trk /rūšis (3) Jrb, Sb (nj.), Žln (nj.) (LKZ XI 1030); siela (1) Rtr, S /siela (4) Slk (nj.) (LKZ XII 518). W pierwszym wydaniu LKZ podany jest tylko wariant dudra (1) (LKZ I 375). W drugim wydaniu audra (4) (LKZ I, 458) podano tylko za DZ.V. Zdaniem Vitkauskasa, „jest to całkowicie słuszne (mowa gwar jest w wielu miejscach już akcentowana końcówkowo zgodnie z bk., wszyscy to wiemy, ale nie wiadomo, czy ma to znaczenie dla badań historycznych — dla socjologii, dla przyszłości akcentologii jest to rzecz, którą koniecznie trzeba znać)” (Vitkauskas 1987: 16). W kartotece uzupełnień do „Słownika języka litewskiego” znajdują się oba warianty akcentowania: dudra (1) End, Klp, Krš, Ms, Pišk, Prk, Trk /audra (4) End, Grnk, Kpr, Snt. W „Słowniku gwar północno-wschodnich dūnininków” podano jedynie warianty rodzaju wyrazu ze zmienionym tematem: rise (1) i rūšė (3). Rzeczowniki dudra (1) i proga (1) wskazano jako mające stały akcent, pozostałe omawiane w artykule wyrazy (oda, siela) nie są wymienione. W gwarach lazūnowskiej i druskiennickiej wyrazy audra, oda, proga, rūšis, siela nie są odziedziczone, dlatego w LzŽ i DrskZ w ogóle się ich nie wymienia. Tak więc nawet na podstawie nielicznych zebranych faktów widać, że akcentuacja omawianych wyrazów różni się nawet w gwarach. Przyczynę, dla której utrwala się akcentowanie rzeczowników na końcówce, próbował wyjaśnić A. Girdenis. Jednym z założeń jest niepożądane pokrywanie się form przypadków. Na przykład, lp. dopełniacz skrót. rdzenie i l. mn. mian. Rdzenie. Zdaniem A. Girdenisa „w języku ogólnym akcentowanie »rdzeniowe« takich wyrazów, jak yda, oda, proga itd., nie przyjmuje się dlatego, że mogła je uwarunkować potrzeba różnicowania przypadków” (Girdenis 1967: 6). Autor uważa, że hipoteza ta potwierdziłaby się, gdyby okazało się, że przejście do akcentowania końcówkowego jest najbardziej rozpowszechnione w tych gwarach, w których zbieżność nieakcentowanych końcówek jest największa (powiedzmy, w północno-zachodnich gwarach auksztockich). Widocznie dlatego J. Balčikonis pisał, że „nie zawsze można opierać się wyłącznie na tym, co obecnie występuje w gwarach, ponieważ wiele rzeczy znajdujemy tam zniekształconych” (Balčikonis 1978: 95). A zatem zauważył, że problem ten wiąże się nie tylko z językiem inteligencji, lecz także z gwarami. Jako przykład autor podał słowa dda, proga, rūšis, mówiąc, że w żywej mowie wymawia się je z akcentem błędnie przeniesionym na końcówkę —od, proga, rūšis. Dlaczego zmienia się miejsce akcentu wymienionych rzeczowników, J. Balčikonis nie wyjaśniał, lecz stwierdził jedynie, że „dialekty naszego języka, które zachowały akcent na końcu, mają skłonność z nieznanej przyczyny przenosić na koniec akcent w słowie przybyłym z innego miejsca” (Balčikonis 1978: 95). Por. ogólnolitewskie vaistar i południowoauksztockie vaistai, ogólnolitewskie mdteris i zachodnioauksztockie 112 motera ir (K). Dlatego K. Būga, J. Balčikonis, a później także ich uczniowie, ściśle odróżniali autentyczne fakty dialektalne od nowo powstałych zjawisk, domagali się uwzględniania odziedziczonego akcentowania wyrazów i ich użycia w dialektach (por. Vitkauskas 1988: 99, 103). Podczas gdy językoznawcy rozważają przesłanki przejścia wyrazów o stałym akcentowaniu do typu z akcentem na końcówce, dla specjalistów od kultury języka i leksykografii ważne jest ustalenie celowości używania wariantów akcentowania rdzennego i końcówkowego (Audra /audra). V. Vitkauskas twierdzi, że do badań historii języka „do celów naukowych nadają się tylko fakty odziedziczone, rzeczy poświadczone historycznie”, lecz nie można lekceważyć także danych języka mówionego — należy je obserwować i oceniać (Vitkauskas 1988: 95). A zatem normatywne, od dawna podawane w języku ogólnym. Warianty akcentowania rdzennego (Audra, Oda, proga, rūšis, siela) są wypierane z użycia przez umacniające się rzeczowniki o akcentowaniu końcówkowym (audra, oda, proga, rūšis, siela). A. Girdenis i A. Pupkis wskazują, że takie akcentowanie ujawnia sprzeczność „między kodyfikacją a normą (por. skodyfikowane w języku ogólnym akcentowanie proga, Oda, rūšis oraz rzeczywistą normę statystyczną proga, oda, rūšis)” (Girdenis, Pupkis 1970: 66). Pogłębiła ją również zmieniona przez samych językoznawców norma języka ogólnego (Pakerys 1994: 7). Wspomniane warianty niejednakowo przedstawiono w „Słowniku współczesnego języka litewskiego”. W wydaniu słownika z 1954 r. podano następującą normę użycia: w dwóch wariantach zapisano Audra (1) /audra (4), natomiast 6da (1), proga (1), rūšis(1), siela (1) — tylko jako wyrazy o akcentowaniu stałym. W drugim wydaniu słownika wskazano, że „obok dawnego akcentowania niektórych wyrazów pojawia się nowe, żywotniejsze akcentowanie, które jest niczym innym jak rezultatem naturalnego rozwoju języka” (DZ, III). Na pierwszym miejscu w tym słowniku umieszcza się wariant akcentowania częstszy w języku ogólnym, bez uwzględniania jego dawności. Dlatego omawiane warianty w tym Słowniku przedstawiono zarówno jako wyrazy o akcentowaniu stałym, jak i ruchomym: audra (4) /audra (1), oda (4) | oda (1), proga (4) | préga (1), rūšis (4) /rūšis (1), siela (4) /sfela (1). W nowym wydaniu słownika z 1993 r. zachowały się tylko dwa przypadki: Audra (1) /audra (4), oda (1) /oda (4). Pozostałe wyrazy podawane są wyłącznie ze stałym akcentowaniem: proga (1), rūšis (1), siela (1). W „Słowniku wymowy języka litewskiego” nie unikano wariantów akcentowania: audra (4) / audra (1), oda (1) /oda (4), proga (1) | proga (4), rūšis (1) /rūšis (4), siela (1) (LKTZ). Tak więc autorzy słowników nie mogli ignorować rzeczywistych tendencji użycia języka. Jednakże przy legalizowaniu wariantów akcentowania, jak się wydaje, należy oceniać je nie tylko z punktu widzenia normy, lecz także systemowości (Mikulėnienė 1995: 36), tzn. uwzględniać to, jak akcentowane są derywaty tych rzeczowników (por. préga —proginis, rūšis —rūšinis). Ponieważ obok proga nie używa się jeszcze przymiotnika * proginis, obok rūšis — *rūšinis, nie można uznawać akcentowania rdzennego i końcówkowego za równorzędne (Kuzavinis 1981: 7). Innymi słowy, równorzędny wariant akcentowania powinien być powiązany więziami słowotwórczymi z innymi formami (Vitkauskas 1985: 11). 113 Tak więc omawiane warianty akcentowania nie są równorzędne. Dlatego w słownikach na į pierwszym miejscu należy bezwzględnie umieszczać warianty akcentowania stałego (tj. starego rdzennego) akcentowania. Warianty akcentow- — ania końcówkowego — normy statystysu cznej należy podawać wyłącznie ze skrótem pot. W ten sposób byłyby odróżnione od oficjalnego stylu języka ogólnego. Kivertus, ta warianty z su oznaczeniem pot. nie ir powinny być uznawane za błędy językowe. Do niższego poziomu języka ogólnego językoznawcy powinni stosować zarówno ne kryterium normy, jak i systemowości. LITERATURA Balčikonis J. 1978: Nieudana publicystyka. —Balčikonis J., Pisma wybrane 1, Wilno: Mokslas. Būga K. 1961: Słowniczek terminów systematyki zoologicznej. —Būga K. Pisma wybrane 3, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. DrskZ-Naktiniené G.,Paulauskiené A, Vitkauskas V. Słownik gwary druskiennickiej, Wilno: Mokslas, 1988. DZ, —Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury 1954. Politycznej i Naukowej, DŽ, —Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Mintis, 1972. DZ -Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1993. DūnŽ —Vitkauskas V. Słownik gwar dūnininków z północno-wschodniej Litwy, Wilno: Mokslas, 1976. Girdenis A. 1967: Dlaczego upowszechnia się „końcowe” akcentowanie rzeczowników. —Naukowa konferencja wykładowców szkół wyższych poświęcona zagadnieniom języka litewskiego. Program i tezy referatów, 6. Girdenis A., Pupkis A. 1970: Normy języka ogólnego i ich kodyfikacja. —Ku/tūros barai 7, 65-67. K —Słownik litewsko-- niemiecki Friedricha Kurschata, Halle a. S: Wydawnictwo Księgarni Domu Sierot, 1883. Kuzavinis K. 1981: Warianty akcentowania a stabilność normy. —Mūsų kalba 5, 6-7. LKTZ = Słownik wymowy języka litewskiego. Opracował V. Vitkauskas, Wilno: Mintis, 1985. LKŽ I — Słownik języka litewskiego 1, Kowno: Spindulys, 1941. LKŽ IL,-Słownik języka litewskiego 1, Wilno: Mintis, 1968. LKŽ VIII —Słownik języka litewskiego 8, Wilno: Mintis, 1970. LKŽ X-XII -Słownik języka litewskiego 10-12, Wilno: Mokslas, 1976, 1978, 1981. LzŽ-Petrauskas J, Vidugiris A. Słownik gwary lazuńskiej, Wilno: Mokslas, 1985. Mikulėnienė D. 1993: Tendencje akcentuacyjne wyrazów odmiennych przez przypadki. —Kultura języka 63, 75-79. Mikulėnienė D. 1995: Warianty z punktu widzenia normy i systemu. —Kultura języka 67, 36—39. Pakerys A. 1994: Akcentologia 1, Kowno: Šviesa. Rtr —Słownik litewsko- -łotewski. Opracował J. Ryteris, Ryga, 1929. Stundžia B. 1984: Warianty akcentuacji dwusylabowych rzeczowników języka litewskiego. —Językoznawstwo 35, 86-92. Stundžia B. 1995: System akcentuacji ogólnego języka litewskiego, Wilno: Petro ofsetas. Š —Słownik języka litewskiego i rosyjskiego. Opracował dr J. Šlapelis, Wilno, 1921. Także zapisane przez niego kartki, jeśli źródło nie jest podane. Vitkauskas V. 1987: Poglądy J. Balčikonisa na odziedziczone słownictwo. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 26, 13—18. 114 Vitkauskas V. 1988: Czy akcentuacja litewska jest trudna, Wilno: Mokslas. W OCENIE NOWEGO AKCENTOWANIA NIEKTÓRYCH WYRAZÓW Streszczenie Analizuje się rzeczowniki typu dda (1) /oda (4), przy czym stwierdza się, że warianty te nie są równoważne. Dlatego warianty ze stałym akcentem (tj. dawnym akcentem rdzeniowym) powinny znajdować się w słownikach na pierwszym miejscu. Norma statystyczna (warianty z akcentowaną końcówką) jest oznaczona skrótem šnek. (potocznie), a tym samym odróżniać je od języka standardowego. Z drugiej strony należy tę skróconą formę šnek. Nie należy uważać wariantów oznaczonych jako (potoczne) za błędy językowe. W odniesieniu do niższego poziomu języka ogólnego językoznawcy powinni stosować nie kryterium normy, lecz kryterium systemu. 115