Dėl rytų aukštaičių tarmės skirstymo

LITEWSKIE JĘZYKOZNAWSTWO PYTANIA XXXVIII (1997) Przeglądy. Recenzje. Uwagi Opinions. Reviews. Przeglądy obserwacji. Recenzje. Uwagi W SPRAWIE WSCHODNICH AUKŠTAITÓW DIALEKTY PODZIAŁU Dobrze sklasyfikować dialekty można tylko wtedy, gdy obszar językowy został dokładnie zbadany i znane są już wszystkie ważniejsze izoglosy. Jednak praktyczna praca nad badaniem dialektów zmusza do klasyfikowania (dzielenia) dialektów, choćby niedoskonałego, już na początku pracy. Przed wojną dialekt wschodnioauksztocki był nieporównanie słabiej zbadany gu niż dialekty niewschodnio- (i południowo- -)auksztocar kie oraz żmudzkie, dlatego ją trudno było į podzielić poddialekty ir na jeszcze mniejsze jednostki. Prof. Antanas Salys, częściowo podążając za Kazimierzem Jauniusem, w okresie międzywojennym zaproponował podział Auksztotów wschodnich (nazywał ich Auksztotami wschodnimi) na trzy poddialekty:1) pantininkai, którzy zachowują w całości twardopoczątkowe am, am, en, em, natomiast twardokońcowe przekształcają w on, om, en, em, a także twardokońcowe 3, ¢ przekształcają w 2, e-; 2) pontininkai, którzy wymienione głoski przekształcają w on, om, en, em wzgl. 2, e“ (z ą, ¢) nie tylko w sylabach twardokońcowych, lecz także w twardopoczątkowych,oraz3) pūntininkai, którzy zamiast an, am, en, em, 3, ¢ mają un, um, in, im, 4, i. Jednak po dokładnym zbadaniu okazało się, że na obszarach pantininkai, pontininkai i przygranicznych puntininkai występuje w rzeczywistości znacznie większe skomplikowanie. W niektórych miejscach występują tu inne przemiany, których A. Salys jeszcze nie znał. Na przykład w okolicach Krekenavy i Ramygali twardopoczątkowe an, am, en, em zachowują się w całości, lecz twardokońcowe przekształcają się w un, vm, tn, tm, a więc zasadniczo jest to puntininkai- -owski wariant pantininkai, którego A. Salys nie przewidział. W okolicach Poniewieża te głoski o intonacji wznoszącej wymawia się jak u pontyninków, a z intonacją opadającą — jak u puntininków, zatem jest to znów swoista puntininkowsko-pontyninkowska hybryda. W okolicach Paswałys, Saloć, odwrotnie, głoski o intonacji wznoszącej wymawia się jak u puntininków, a z intonacją opadającą — jak u pontyninków; jest to już pontyninkowsko-puntininkowska hybryda. Ponadto nie wszędzie przejście en, em jest analogiczne do przejścia an, am: istnieją takie gwary, w których 4n, dm przechodzą w Jn, dm, lecz én, ém zachowują się w całości (Joniškėlis, Vaškai...), a więc są one po części pontyninkowskie, po części pantininkowskie. Co więcej, przejście en, erm o intonacji opadającej w wielu miejscach zależy od następnej sylaby: przed miękką spółgłoską występują ef, er, a przed twardą —bf, 2m. Różnorodność zwiększają jeszcze liczne różnice w sylabach nieakcentowanych. Przejście samogłosek 3, ¢ również w wielu miejscach nie stosuje się do zasady A. Salysa. Wielu pantininków i pontyninków 4 akcentowane wymawia jako o, nie zważając na intonację, a nieakcentowane wymawia jako >; tylko na peryferiach, w okolicach Krekenawy, występuje ż (pod akcentem), względnie a (w sylabie nieakcentowanej). W okolicach Paswałys wymawia się # albo 2», zależnie od 237 akcentu (nie intonacji !). Zamiast ¢ w środku wyrazu wielu wymawia otwarte e (akcentowana długa, nieakcentowana krótka, intonacja o pomijana), w — końcówce zwężone € (około Krekenavą e). Na wschodzie, około Pasvalį, wymawia 7 się albo € patrząc na akcentu (nie akcentów). W takiej sytuacji nie można dokładnie sformułować, kim są ci pantininkai, a kim pontininkai. ir Jednych od drugich można by odróżnić jedynie na podstawie akcentowanych tvirtapradziai 4n, 4m (wymowy tych !) dwóch, ale miałoby to znaczenie teoretyczne, lecz ne w żadnym razie praktyczne. Albowiem słów z su akcentowanymi tvirtapradžiais an, am, które pontininkai rzeczywiście wymawiają iš jako dm, dm, jest bardzo niewiele, zaledwie kilkanaście (częstsze antis, langas, péntis, samtis...), nie licząc jų derywatów sufiksalnych. Znacznie częściej na obszarze pontininkų używa się całych (niewymawianych jako inne) tvirtapradžiai 4m, 4m, mianowicie, wtórnego pochodzenia (np. tdmsta, dat.sg. tam, geram, dat. lm. vaikam, 1. lm. dirbam itd.), ir w zapożyczenir iš iach, które weszły do języka ogólnego (dngelas, bankas, tankas itd.), w słowach ir pochodzenia onomatopeicznego (4mfelėti, bambtelėti...) ir zob. Człowiek może mówić cały dzień, nie używając ir ani jednego nė iš tų kilkunastu wyrazów mających tłumaczone 4n, 4m. Co więcej, dla zachowania konsekwencji powinniśmy wyodrębnić jeszcze pūontininkóir w, por. wymowę puontis ‘pantis’ Jotainiai. Wreszcie bezsensowność takiego podziału pokazuje to, że według możemy podzielić jedynie północno-zachodnią część jį obszaru wschodnich wyżnian, podczas gdy cały pozostały, kilkakrotnie większy obszar, należący wyłącznie do o puntininków, pozostaje tym samym niesklasyfikowany. ' 1964 m. su Aleksu Doprecyzowując wraz z Girdenisem klasyfikację gwar, zaproponowtų aliśmy dzielenie aukštaitisów į wschodnich na innej podstawie: zachód mniej więcej od na obszarze wschodnich aukštaitisów położonym na zachód od linii Papilis-Wabalninkas-Kawarskas-Giedraičiai-Maišiagala, gdzie w sylabach nieakcentowanych nie rozróżnia się samogłosek długich i krótkich ir (wszystkie są tylko krótkie), zaproponowaliśmy wyodrębnienie podgwary poniewieskiej, w której wszystkie krótkie samogłoski wygłosowe zlewają się w į jedną samogłoskę zredukowaną (po spółgłosce twardej tylną, po miękkiej — przednią), oraz podgwary szyrwinckiej, w której takiego zlania nie ma, natomiast na wschód od tej linii, gdzie w sylabach nieakcentowanych zachowana jest różnica długości samogłosek, zaproponowaliśmy wyodrębnienie podgwar uciańskiej, oniksztyńskiej, kupiskiej i wileńskiej według tych samych kryteriów co w klasyfikacji A. Salysa, nadając jednak podgwarom inne nazwy (nie pochodzące od przezwisk, lecz od najważniejszego miasta na danym obszarze). Taki podział gwary aukštaitiskiej wschodniej, podobnie jak cała doprecyzowana klasyfikacja gwar, z czasem się upowszechnił i obecnie można powiedzieć, że jest powszechnie stosowany. Później, w miarę pogłębiania badań nad wiekiem i pochodzeniem cech rozróżniających gwary, a także ogólnie nad historią gwar języka litewskiego, ukształtował się pogląd, że powstałe podgwary oniksztyńska i kupiska z czasem rozdzieliły na pół starszy obszar uciański (najbardziej typowych aukštaitisów wschodnich). Następnie z zachodu napłynęła innowacyjna ! Szczegółowa krytyka podziału A. Salysa została przedstawiona w publikacji: Prace Akademii Nauk Litewskiej SRR, seria A 3(31), 1969, 142–146. 238 fala ir panevėžyskich širvintiškich z czasem zalała zachodnią część „uteniškich”, tylko na północy, przy kupiszkianach, pozostała tak zwana gwara vabalninkaska, zaliczana do północnych gwar panevėżyskich, ale nadal stosunkowo bliska gwarom uteniskim. Be ponadto okazało się, że be gwary vabalninkaskiej istnieje inny relikt „uteniškich” na me prawym brzegu Świętej między Kavarskas ir Vidiškiai (Gelučiai i ir in. wsie). ? Niedawno Žaneta Urbanavičiūtė-Markevičienė opublikowała bardzo interesujący artykuł?, w którym stwierdza się, że ów ostatni relikt „uteniškich” wokół Geluč składa większy obszar, mianowicie wszystkie Kavarskas ir Wsie parafii vidiškiańskich (bardzo ważna uwaga!), jej zdaniem tylko ten obszar šį należałoby zaliczyć do południowych panevėžiškiańskich, a nie do ne širvintiškiańskich. Postawiła pytanie, czy w ogóle warto było oddzielać širvintiškiańskich od południowych panevėžiškiańskich, skoro oba te poddialekty wschodnioauksztockie są bardzo zbliżone. Więcej podstaw jest rzekomo ku temu, by oddzielić północnych panevėžiškiańskich od południowych i uznać ich za odrębny poddialekt wschodnioauksztocki. Jednak teraz podobno nie warto już burzyć utrwalonej klasyfikacji. W związku z podniesionymi wątpliwościami i rozważaniami należy powiedzieć, co następuje. Najpierw o przypisaniu parafii Kavarskas–Vidiškės do širvintiškiańskich. Podobnie jak okolice Vabalninkas, tak i te parafie tworzą peryferyjne gwary panevėžiškiańskie (okolice Vabalninkas — północnych, te parafie — południowych panevėžiškiańskich), przesiąknięte cechami reliktowych uteniškiańskich (w okolicach Vabalninkas) albo ich kontynuacją we współczesnych širvintiškiańskich (parafie Kavarskas i Vidiškės). Przejściowy charakter gwary Kavarskas–Vidiškiai jest oczywisty. Na przykład w Vidiškiai mówi się jeszcze darbus ‘praca’, acc. pl. šakūs ‘gałęzie’ tak jak na całym obszarze południowych panevėžiškiai (por. širvintiškiai darbas, sakes), ale šaka (por. širvintiškiai Šaka, p. panevėžiškiai sakv), dirba (širv. dirba, p. pan. dirbv), koja (širv. koje, p. pan. ko) z zachowanym refleksem „uteniškiai” -a (w przypadku Šaka także u širvintiškiai). W tej sytuacji tę przejściową gwarę można by zaliczyć zarówno do południowych panevėžiškiai, jak i do širvintiškiai. Jednak ponieważ w końcówce a kierunek rozwoju był a -» a —u (v), to ze względu na końcowy rezultat u (choćby nie we wszystkich formach) gwarę tę należy raczej zaliczyć do południowych panevėžiškiai niż do širvintiškiai, którzy takiego u nie mają (występuje tam jedynie stopień a). Oczywiście potrzebne jest tu porozumienie dialektologów, podobnie jak w innych przypadkach, gdy mamy do czynienia z gwarami przejściowymi. W kwestii: czy należało oddzielić širwintiškiai od południowych panevėžiškiai? I w tym przypadku wątpliwość jest uzasadniona. W rzeczywistości południowi panevėžiškiai, zwłaszcza ich gwary przejściowe położone bliżej širwintiškiai, są dość bliscy širwintiškiai. Jednakże od siebie wyraźnie oddziela ich los krótkich samogłosek w końcówkach: południowi panevėžiškiai zredukowali te samogłoski do jednego dźwięku (po twardych spółgłoskach ?Zinkevičius Z. Dėl rytų aukštaičių patarmių istorijos. —Ba/tistica 16(2), 1980, 138— 139. 3Urbanaviciaté-- Markeviéiené Z. Dar kartą apie rytų aukštaičių tarmių ribas. —Kalbotyra 43 (1), 1994, 85-87. 239 tylny v, po miękkich — przedni ¢), o Mieszkańcy okolic Szyrwint takiego zlania nie mają. Było to spowodowane 2— a — v nierównym stopniem rozwoju w końcówkach: mieszkańcy okolic O Poniewieża — mają vu, mieszkańcy okolic Szyrwint dopiero a. W przejściowej gwarze kawarsko-widziskiej, jak widzieliśmy, proces tego zlania jeszcze się nie zakończył, niektóre formy zachowały a ir u, po miękkich spółgłosek e (7a) ir 7 rozróżnienie. Łącząc mieszkańców ir okolic Szyrwint i į południowych mieszkańców okolic Poniewieża w jedną podgwarę, trudno byłoby sformułować jej kryterium wyróżniające. Wszystkich mieszkańców okolic Poniewieża — południowych i północnych — w jedną podgwarę łączy z punktu widzenia fonologii bardzo ważna cecha — zlanie krótkich samogłosek w końcówkach. Wyodrębnienie północnych į mieszkańców Poniewieża jako osobnej gwary wschodnioaukštaitskiej, pomimo ich dość znacznej różnicy od południowych mieszkańców Poniewieża, stworzyło niemało trudności natury praktycznej. Weźmy najbardziej wyrazistą różnicę między północnymi a południowymi mieszkańcami Poniewieża — przejście krótkich samogłosek w wygłosie w samogłoski zredukowane i ich zanik. Bardzo trudno, wręcz niemożliwe, ustalić, gdzie dźwięk jest już zredukowany, a gdzie dopiero silnie zredukowany. Nawet spierano się, gdzie w ogóle go już nie ma, a gdzie zachowały się jeszcze pewne pozostałości. Jasne jest, że taka cecha, nie tworząca wyraźnej izofony, nie może służyć jako kryterium rozgraniczające gwarę; może być uważana jedynie za różnicę między częściami tej gwary. To samo można powiedzieć o innych istotnych różnicach, z których wiele również nie tworzy wyraźnie uchwytnych izofon (z wyjątkiem być może powszechnego wycofania akcentu, lecz nie jest ono właściwe wszystkim północnym mieszkańcom Poniewieża — wyjątek stanowi okolica Birż), takich jak wskazana przez autorkę artykułu wyraźniejsza na obszarze północnych mieszkańców Poniewieża (w porównaniu z południowymi mieszkańcami Poniewieża) wymowa samogłosek w sylabach akcentowanych, wyraźniejsze ich akcenty intonacyjne i tym podobne. Ponadto wszystkie izofony rozgraniczające są bardzo rozproszone i nie tworzą wyraźnej granicy. Z drugiej strony, patrząc diachronicznie, południowi mieszkańcy Poniewieża nadal są, można by powiedzieć, nie całkiem prawdziwymi mieszkańcami Poniewieża, jeśli za typowych uznamy północnych mieszkańców Poniewieża. Por. rozwój samogłosek krótkich w wygłosie na obszarze gwary poniewieskiej: a, u, e, 7 =v, ¢ —'. Dlatego wątpliwości autorki artykułu są całkowicie zrozumiałe, zwłaszcza jeżeli na te dialekty patrzymy z punktu widzenia synchronii. Jednak przy klasyfikowaniu gwar nie można nie uwzględniać również diachronii (historii gwary), nie można jej ignorować. Z tego wszystkiego, co zostało powiedziane, staje się jasne, że zmieniając ustalony podział gwary wschodnioauserskiej, niczego byśmy nie zyskali, a jedynie wprowadzilibyśmy zamieszanie. Nawiasem mówiąc, autorka artykułu również pisze, że nie warto burzyć już ustalonej klasyfikacji. Gwary Kavarska-Vidiškiai i Vabalninkas nadal traktujmy jako przejściowe gwary podgwary poniewieskiej. Na styku jednostek gwarowych izofony nie zawsze tworzą wyraźne wiązki, często są bardzo rozproszone (docierają nawet do środka gwary), dlatego wybór ważniejszych izofon, decydujący o klasyfikacji gwar, nie jest łatwym zadaniem; nierzadko pomaga porozumienie między badaczami. We wspomnianym artykule (i w innych pracach z ostatniego czasu) zazwyczaj mówię o rozwoju cech gwarowych, a nie o klasyfikacji gwar, jak czasami chciałby to rozumieć czytelnik. Stąd wzięło się nieścisłe stwierdzenie Ž. Urbanavičiūtė-Markėvičienė, jakobym zaliczył gwarę gelucką do uciańskiej (s. 85). Tego nie zrobiłem. Uważam ją jedynie za gwarę bliską uciańskiej (podobnie jak okolice Vabalninkas), przypominającą gwarę szyrwintycką 240 (s. 139). Nawiasem mówiąc, słowo ir uciańska napisałem w cudzysłowie, mając na myśli dawny obszar tej gwary przed podziałem na pół. Žanety W artykule Žanetos Urbanavičiūtės-Markėvičienė wyrażono także inne myśli ir istotne dla dialektologów, z którymi nie sposób się nie zgodzić. su Interesujące są jej rozważania dotyczące Dialektalną przynależność miasta Wiłkomierz — zawsze uważałem za ir przedmiot styku południowych poniewieskich szyrwintyckich. Zawsze trzymałem się ir aš takiego poglądu”, Wiłkomierza nigdy bezwarunkowo nie zaliczałem ani do poniewieskich, ani do szyrwintyckich (autorka zdaje się skłaniać ku ir przypisaniu go szyrwintyckim- ). Miasto znajduje się w miejscu styku trzech poddialektów dialektu wschodniolitewskiego (z północno-- wschodniej strony zbliżyli się mieszkańcy Onikszt) mo lecz nie należy do żadnego z nich. iš Język mieszkańców miasta jest mieszany, można w nim zauważyć elementy wszystkich trzech poddialektów. Jak we ir wszystkich ji miastach, jest on silnie poddany wpływowi języka ogólnolitewskiego. Ze względu na położenie w punkcie przecięcia dialektów nie mogłem wykorzystać nazwy Wiłkomierz do nazwania poddialektu (z powodu czego to czasem mieszkańcy Wiłkomierza robią mi wyrzuty), choć to miasto jest moją ojczyzną. — Interesujące są rozważania autorki o tak zwanych „ruotininkach”, u których wymawia się r“stas, nawet ruotas ‘koło’. O tej wymowie pisze: „Przyczyną jest prawdopodobnie system długości dwóch samogłosek. Bo tutaj wokalizm jest zasadniczo taki jak u mieszkańców Szyrwint, z wyjątkiem „rotininkawania- ”“. Gdyby zachowano rdtfas, gėras jak u innych mieszkańców Onikszt, 2, e powinny się wydłużyć i a, e zlać się z o, €.I zamiast /apas, a także zamiast lopas w pozycji akcentowanej mielibyśmy /dpas, w pozycji nieakcentowanej /apė/'is. Samogłoski o ir Zbieżność z a i e byłaby bardzo niewygodna, system samogłoskowy stałby się bardzo niezróżnicowany. Należy mieć na uwadze, że w tych gwarach w pozycji nieakcentowanej i tak zlewają się a, O i uo, e, € i Ie. Zbieżność jeszcze dwóch par samogłosek byłaby już zdecydowanie nadmierna. Dlatego o, e zostały zdyftongizowane“ (s. 86). Z tym wnioskiem można by się zgodzić. Należy jednak zauważyć, że sam południowy kraniec anykštėnów — południowo-zachodnia część parafii Lyduokiai w kierunku Wiłkomierza (wsie Nūotekai, Juodausiai, Jogvilai i in.) „nie rotininkuje” (wymawia się tu rotas), chociaż wokalizm jest jeszcze bliższy szirwintiszanom niż u tych, którzy „rotininkują” (występuje tam skłonność do „żadininkowania”„). Należy także wspomnieć o „puontininkowaniu” (Jotainiai). Należałoby dokładnie zbadać wokalizm wszystkich gwar z punktu widzenia fonologii. Godne zapamiętania są myśli autorki o dziwnej monoftongizacji au, ai, ei w akcentowanych i nieakcentowanych sylabach w gwarach mieszkańców okolic Anykščiai i Szyrwinty, zwłaszcza na końcu otwartego wyrazu (wymawia się matd „matau”, misksr „miškai”, gdudi „gaudei“- ), którą wiąże z całkowitym przeniesieniem akcentu na drugi składnik dyftongu. Nie można nie zgodzić się z autorką, która podkreśla znaczenie granic parafii dla ustalenia izofon. Zostało to zauważone już dawno. Granice parafii są stare i charakteryzują się stałością. Inaczej jest z granicami rejonów czy okręgów, które są stosunkowo nowe, a ponadto stale zmieniane. Dialektolodzy mogą nie zwracać uwagi na te ostatnie, jednak nie wolno ignorować granic parafii. Zigmas Zinkevičius “Zob. Zinkevičius Z. Dialekt rejonu uciańskiego. —Mūsų kalba 4, 1978, 28-31. 241