Samplaikinių priebalsių „kietumo : minkštumo“ priešpriešos nykimas Pelesos šnektoje

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA XXXVIII (1997) Edmundas TRUMPA SAMOGŁOSKOWYCH SPÓŁGŁOSEK TWARDOŚCI : : ZANIKANIE OPOZYCJI MIĘKKOŚCI W GWARZE PELESY Gwara Pelesy (rejon werenowski, Białoruś), podobnie jak inne peryferyjne gwary języka ir litewskiego, wyróżnia się interesującym zjawiskiem fonologicznym dotyczącym grup spółgłoskowych występujących przed samogłoskami — szeregu przedniego lub samogłoskami szeregu tylnego, które uległy uprzednieniu (tj. [GC lewe człony często nie podlegają prawu asymilacji miękkości, np.: nuzgon.di.s ‘misigandes slept i.n'ū. ‘septyniy’, skiie.s ‘skylés’, glesm a. Ss ‘giesmes’, viizgi ‘visgl, tri-ndu ‘tryniaw’, m4.zsk'inus ‘marskinius’, šašči ‘esti’, girgé-t ‘girdét(iy, garzi ‘gardi’. To niezgodne z zasadami języka ogólnego zjawisko gwarowe zauważyło i opisało wielu językoznawców (por. Zinkevičius 1966: 157, 163; Sudnik 1975: 65; Grumadienė 1988: 132). Zwykle takie przypadki regresywnej palatalizacji wyjaśnia się brakiem funkcjonalnej miękkości członów połączenia albo wpływem systemów fonologicznych języków obcych (Litwini i Białorusini z Pelesy wymawiają spółgłoski r, $, Z ¢ dž twardo, chociaż w połączeniach mogą one być również miękkie). Podejmuje się także próbę modelowania tego zjawiska zgodnie z zasadami fonotaktyki, zgodnie z którymi niepalatalizowane połączenia sygnalizują granicę otwartą (Strimaitienė, Girdenis 1978: 61; Girdenis 1995: 40). Przy omawianiu tego zjawiska szczególnie dogodne jest oparcie się na materiale gwary Pelesy, ponieważ wiele słów tej gwary zawierających wspomniane połączenia jest często używanych. Zbitki są łatwo słyszalne, „niezacierane” przez specyficzne cechy dialektu, dlatego ich miękkie i twarde człony nietrudno rozróżnić nawet niewprawnym uchem. Tym bardziej interesujące jest to, że zbitki te nierzadko mają warianty świadczące o istnieniu tego procesu i pozwalające przypuszczać, że przyrost niepalatalizowanych zbitek nie jest chaotyczny. Materiał zebrano w 1994 roku we wsiach okolic Pelesy: Pavalakėje, Leliūšiuose, Dubiniuose, Piliūnuose, Paditvyjė oraz w samej Pelesojė. W okolicy traktowanej jako wyspa litewsko-białoruskiego bilingwizmu jak gdyby odzwierciedla się kilka stadiów sytuacji językowej, które zmieniły się w różnym stopniu: od niemal całkowitego wygaśnięcia języka litewskiego (w Leliūšiuose), gdy język litewski, a więc i dwujęzyczność, zachowali tylko najstarsi mieszkańcy (w 1994 r. pozostało ich zaledwie kilku żyjących), poprzez równowagę dwujęzyczności (Pelesa, Piliūnai, Dubiniai, Paditvys), aż po rzeczywistą, w niewielkim stopniu naruszoną przewagę języka litewskiego (Pavalakė) (Sudnik 1980: 181; Vidugiris, 1988: 24). Na sześciu kasetach magnetofonowych, przechowywanych w Wydziale Historii Języka i Dialektologii Instytutu Języka Litewskiego (numer rejestracyjny 214 ir Nr. 353-355, 360-362) zarejestrowano spójną mowę 17 informatorów (opowiadanie lub rozmowa). Według ankiety socjolingwistycznej wszyscy informatorzy, urodzeni 1909 — 1936 w roku, — Litwini, od dzieciństwa w domu ir su rozmawiali po litewsku z ludźmi swojego pokolenia (z wyjątki1941 em jednej, urodzonej w r., ir której matka była Polką, a która obecnie uważa się za Polkę). Informatorzy porozumiewają się po su białorusku z sąsiadami mówiącymi innymi językami, niektórzy — su z żonami Białorusinkasu mi oraz z dziećmi i wnukami nieumiejącyir mi mówić po litewsku. Z tego powodu zapewne różniło się bogactwo mowy informatorów, różniła się też obfitość skupień wyrazowych i konstrukcji su spółgłoskowych. Interesowały nas trojakie skupienia spółgłosek: całkowicie palatalizowane ((C1C2377 D, Vi. ve]), i zbitki, na które w całości nie wpłynęło zmiękczenie asymilacyjne ([C,C w całości twarde (CC: zbitki ]) (szerzej zob. Krótka 1994: 23). Tworzą je dwie znajdujące się obok siebie spółgłoski, warunkowo wyodrębnione z grupy dwu-, trzylub czteroelementowej (na przykład w wyrazie apksc? ‘wcześnie’ wyodrębniono zbitki pk, ks, sc’) (por. Sudnik 1972: 15). Proporcjonalnie do ilości tekstu zapisanego przez każdego informatora wybrano po 30, 50 lub 60 grup spółgłoskowych. Łączna liczba znalezionych przykładów 923. Rozkładają się one następująco: a) ([C1C' (...)]) — 92 zbitki (437 przypadków użycia); b) ([C1C'> (...)]) — 82 zbitki (313 przypadków użycia); c) ([CiC; (...) J) — 46 zbitki (183 przypadki użycia). Ponieważ dane socjolingwistyczne informatorów nie różnią się znacząco, omawiając użycie wariantywnych struktur, celowe jest oparcie się na kryterium wieku. Zauważono, że informatorzy urodzeni mniej więcej w latach 1909—1920 zachowywali miękkie korelaty połączeń spółgłoskowych w przybliżonym stosunku 2:1, urodzeni w latach 1920—1925 utrzymują ten stosunek mniej więcej 1,5:1, natomiast przedstawiciele młodszego pokolenia, urodzeni w latach 1925—1941, zachowali stosunek 1:1. Przyczyn zanikania miękkich korelatów można by niejako szukać w miejscowych gwarach białoruskich i wyjaśniać je wpływem bilingwizmu, jednak do takiego podejścia należałoby podchodzić ostrożnie, ponieważ, według M. Lekomcewej, „wzajemne oddziaływanie gwar litewskich, polskich i białoruskich jest kontynuacją kontaktów językowych, które rozpoczęły się na Wileńszczyźnie jeszcze w XIII—XIV w.” (Lekomceva 1972: 127). Warianty miękkich—twardych korelatów skupień spółgłoskowych są możliwe również w gwarze białoruskiej: sp'avAi /sp'avai ‘śpiewaj’, zm'él'im | zm 'élim ‘zmielimy’; albo: użycie wariantu miękkiego r', występującego najczęściej w grupie miękkich spółgłosek, wyjaśnia się substratem litewskim: barvona | bar'v'ona ‘rastai’, pars't'onik | p'ar's't'Oonik ‘Ziedelis’ i in. (Lekomceva 1972: 126, 127). 215 A zatem nie można negować wpływu polskojęzyir cznych gwar białoruskich o złożonym konsonantyzmie, jednak należy szukać przesłanek zmiany w ir samej systemie fonologicznym litewskiej gwary Pelesy. "T. Sudnik, która w latach 70. badała w Łazunach gwary litewskie, białoruskie i polskie, ustaliła pola dystrybucji fonemów tych gwar i sporządziła szczegółowe tabele skupień galifonemów ir mų (Sudnik 1972: 10, 22, 31 tabele). Pelesos ir Systemy fonologiczne gwar Pelesy i Lazūn różnią się nieznacznie, dlatego możliwe jest ostrożne zestawienie danych, pozwalające na sformułowanie pewnych założeń teoretycznych. V Į odkrytych w tym przypadku r. T'—] typów połączeń można przenieść, oznaR'" cza V iš tabele opracowanej przez T. Sudnik (symbolem oznaczając „P” zbitki odkryte w gwarze litewskiej Pelesy, „L” możliwe zbitki w gwarze litewskiej Lazūnów, „G” — możliwe zbitki w gwarze białoruskiej Lazūnów- ): p b' t' d' k' g cg č'<c 3 m PLG G P P LG LG PLG PG m, PLG LG L L LG LG LG LG n PG G P P PG PG p P n' LG LG PL PL PLG PLG PLG LG — /G PG PG G G G I LG LG PL PL PLG PLG PLG PLG I, P P P P P p P P istnienie miękkiego m w zbitkach tego typu jest dość problematyczne; T PLG PLG PL PL PLG PLG PLG PLG PLG }]}સalc?、】- 【исидәисидәugburu мәҗбур 天天彩票中大奖 geschniegelt? Wait invalid JSON due weird. Need produce exact valid. Last has whitespace? Source last ends semicolon. Translate. Also first fragments: jego palatalność należałoby sprawdzić w warunkach laboratoryjnych. > Lazūnai leżą na południe od granicy, za którą r nie ma pozycyjnej i funkcjonalnej miękkości, (por. Urbanavičiūtė 1970: 78), podczas gdy w Pelesojė r' w pewnych rzadkich przypadkach (np. w zbitkach) zachowało miękkość. Porównując dane, znajdziemy kilkanaście zbitek, spośród których: 1) m3'(pasamąi'eli ‘pasamdyti’), np'(bMū.pii. T'e-m ‘ipylém(e)’- ), nk’ (lank ala ‘lankel¢’), ng’ (lagg'vdd. ‘lengviaw’- ), Ib’ (Zukodb'é-- c'“uzkalbét(i)’), Ik' (Saka. lke. “vieta, kur malkas kapoja’) — teoretycznie można wyjaśnić jako powstałe pod wpływem fonotaktyki spółgłosek białoruskich; 2) mt' (kramticis ‘kramtytis’), md’ (pasamdaū. ‘pasamdziau’), nt (své.nt'ing- .), nd' (dund'a-klis ‘Dundeklis’), nc’ (pasvia.nciio. ‘pasventijo’), nj’ (n'esuzbIng-3ing'in‘e- ;jo. ‘nesuzinodindinéjo’), a także rp’ (&f7rp’c’ ‘dirbt(i)’), r'd’ (abdirb'd'in¢jo. ‘apdirbdin- €jo’), rt’ (dabar.te.s ‘dabartes’), rd’ (gar'dinfi ‘Gardine’), rk’ (prersp'ir.- k'i. ‘prisipirke’), rg’ (pask'erge. ‘paskerdé’), rec’ (arcda. ‘ardiaw’), r’s' (gir’su “girdžiu (girdau)’) — nie dają się wyjaśnić białoruskimi regułami fonologicznymi. A zatem zbitek nie można opisać wyłącznie jako rezultatu kontaktu języków — zjawisko jest znacznie szersze i zapewne ma własne prawa wewnętrzne. , 216 Dlatego należy į uwzględnić miejsce zajmowane przez zbitki w wyrazie, a także to, į jaka struktura tų zbitki ma jakie ir właściwości tworzące ją spółgłoski. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na to, że człony wspomnianych zbitek często należą do różnych sylab fonologicznych (0 — ir różnym morfemom, których granice pokrywają su się z granicami sylab), por. p‘enk? ‘pięć’, vienk'e.m'ei ‘jednozagrodowcy’, nurbmgditt' ‘pozbierać’, nuzgad.dis ‘przestraszywszy się’, turtingi ‘bogaci’, skurd''ei. ‘biedacy’, pirka-le.j ‘w domku’, vierpam ‘przędziemy’, 4rc (< arch) ‘orać’, da-semmc’'(< d'a-semc’s) ‘dziesięć’, Seirzia. ‘sercu’. Typ zbieżności spółgłosek RT (podobnie jak typy RS, TS, TT, RR, SS) ma potencjalną możliwość depalatalizacji pierwszego członu zbieżności. Tego typu zbieżność oznacza pewien podział między grupami implozywną (pierwszy człon) i eksplozywną (drugi człon), a asymilacja zmiękczenia często nie jest w stanie pokonać tego podziału: ma.rskinus “koszule', /4.pkiska “polska', [email protected]’ ‘wypić’, insiklepdk ‘schyl się (przyjrzyj się)', pen.siro.s ‘emerytury’, képc’ (<képci) ‘piec’, barn'v.kas ‘chłopiec’, kd.rve.s ‘krowy’, kirme.lé-‘gąsienica’, puss as 'ersls ‘kuzynki’. Łączna liczba zbieżności typu RT, RS, TS, RR, TT, SS stanowi więcej niż połowę (189 z 313) przypadków niezmiękczania jednej spółgłoski. 112 to zbitki homomorfemiczne, które można wyjaśnić przynależnością ich członów do różnych sylab fonologicznych, a 77 — zbitki heteromorfemiczne, które można traktować jako realizację granicy otwartej. Porównując korelaty typu RT, RS, TS, TT, RR, SS częściowo dotknięte asymilacją miękkości (C;,C'>) oraz miękkie (CC), zachowano nieco więcej miękkich (stosunek użycia 1.89: 2.05). Tych, jak wspomniano, częściej używają informatorzy w starszym wieku. Jak jednak można byłoby wyjaśnić pozostałe 124 przypadki zbitków półmiękkich? Są to granice typu ST, SR, TR, nierozkładalne na sylaby fonologiczne i tylko sporadycznie należące do różnych morfemów (39 przypadków użycia): spliėc'as ‘spietias(i)’, sk'ietas ‘skietas’, drūsk'in'i.kuosa "Druskininkuose", rakščė.s “rakšties (karsto)', mo-rk'e.I'išk'e. “Morkeliškė', dukstés'ne.s ‘aukstesnés’, misk’7 ‘miske’, šašči ‘Sesti’, bažn'i*ča "bažnyčia', šn'a-ka ‘Sneka’, g'esma.s ‘giesmes’, paslap'e. ‘paslépe’, tris ‘trys’, litv'g-kai ‘litviokai (lietuviai)’ p/ik'es ‘Plikiai’, (7)isplé-s¢’ (< (Iišplė:šči) “išplėšt(i), brfnu. ‘blyny’ itd. Tutaj przyczyn niemiekczenia pierwszego członu zbitki można szukać w bazie artykulacyjnej gwary Pelesy. Wiadomo, że w tej gwarze $ Ž, (5), a zwłaszcza ryra, utraciły pozycyjną i częściowo funkcjonalną miękkość. To ostrożnie wyjaśnia stwardnienie pierwszych członów zbitki, por. Sasér ‘SeSi’/sm'aka ‘Smeka’, ŽūrgreI “Žiūri'/ seseZd'a-sermc’ 'šešiasdešimt', s¢-37 ‘sédi’(nors kietasis s prieš e, ė labai retas)/ smiielis“smėlis'. Możliwe, że depalatalizacja spółgłosek £, d, p, b (podobnie jak m, v) znajduje się jeszcze w początkowym stadium (Urbanavičiūtė 1978: 76). O zachodzącym procesie świadczą warianty typu T"R*: £irff“s ‘trys’/tri-n‘’- du ‘tryniau’/trėrs ‘tris’. , 217 Półmiękkie zwarcia typu ST, SR, w TR porównaniu z wariantami całkowicie su miękkimi, nie są już tak jų szeroko stosowane, jak się zdaje dlatego, że pojawiają się pewne trudności artykulacyjne (pierwszego i drugiego członu zbitki nie oddziela naturalna granica sylaby ir fonologicznej). Dlatego, mimo r, $, ž (w pewnych pozycjach dość ir s, £, d, p, b) prawidłowego stwardnienia, w zbitkach te spółgłoski częściej wymawiane są miękko. Wspomnianego ST, SR, typu TR części iš miękkich całkowiir cie miękkich (tj. (C,C,) ir (C1C')) stosunek użycia korelatów, 1,2 : 2,4. Be w zbitkach tego typu częściej skłania się do wymowy całkowicie twardej (108 iš 183 przypadków). Widać, że w obrębie jednej sylaby człony skupień o różnym stopniu miękkości nie są „pożądane“. Stosunek ogółu iš zdepalatalizowanych skupień, których człony należą do różnych sylab fonologicznych, do grup spółgłosek należących do tej samej ir sylaby 1,89 : 1,22. Dlatego į A. Na pytanie Girdenisa „Granica sylaby fonologicznej: konstrukt czy rzeczywistość?..” można zasadnie odpowiedzieć twierdząco: „(...) granica sylaby fonologicznej jest pewną rzeczywistością psycholingwistyczną, intuicyjnie postrzeganą przez użytkowników języka” (Girdenis 1985: 5, 9). W zanikającej W gwarze peleskiej granicę sylaby fonologicznej sygnalizuje opozycja członów skupień spółgłoskowych pod względem palatalności. LITERATURA Girdenis A. 1985: Granica sylaby fonologicznej: konstrukt czy rzeczywistość? —Językoznawstwo 36 (1), Wilno, 5 —11. Girdenis A. 1995: Fonologia, Wilno: Petro ofsetas. Grumadienė L. 1988: Socjolingwistyczne badanie języka litewskiego wilnian: konsonantyzm i akcentuacja. —Język litewski i bilingwizm. Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 27, Wilno, 132 - 149. Lekomceva M. 1972: O wzajemnym oddziaływaniu systemów fonologicznych na obszarze pogranicza bałto-słowiańskiego. —Bałto-słowiański zbiór, Moskwa: Nauka, 116 —134. Strimaitiené M. Girdenis A. 1978: Długość połączeń spółgłoskowych jako wskaźnik granicy otwartej w standardowym języku litewskim.—Językoznawstwo 29 (1), Wilno, 61—69. Sudnik T.M. 1972: Lazūnai. Litewski, białoruski i polski systemy fonologiczne. — Bałtosłowiański zbiór, Moskwa: Nauka, 15 —115. Sudnik T.M. 1975: Dialekty litewsko-- słowiańskiego pogranicza. Szkice systemów fonologicznych (Lazduny, Deveniszki, Gierwiaty, Zetela), Moskwa: Nauka. Sudnik TM. 1980: O historii sytuacji językowej Peliasów. —Bałtosłowiańskie kontakty etnojęzykowe, Moskwa: Nauka, 181 —191. Trumpa E. 1994: Defonologizacja opozycji twardości i miękkości w skupieniach spółgłoskowych (na podstawie danych z gwary Pelesy). —Język litewski: badacze i badania. Tezy referatów konferencji [poświęconej P. Skardžiusowi], Wilno, 22 —24. Urbanavičiūtė Ž. 1970: Spółgłoski /, r, s, (2?) przed niekońcowymi č, en w dialektach języka litewskiego. —Kalbotyra 21, Wilno, 75 —87. Urbanavičiūtė Ž. 1978: Twardnienie spółgłosek £, d, mir b, p, m, v w dialektach języka litewskiego. —Kalbotyra 29, Wilno, 69 —78. Vidugiris A. 1988: Z dziejów stosunków etnolingwistycznych w Pelesie i okolicznych miejscowościach. — Język litewski i bilingwizm. Kwestie językoznawstwa litewskiego 27, Wilno, 21 —36. 218 Zinkevičius Z. 1966: Dialektologia litewska. Porównawcza fonetyka i morfologia ir gwar (z mapą), 75 Wilno: Mintis. DEPHONOLOGISIERUNG DER OPPOSITION VON NICHTPALATALEN : PALATALEN KONSONANTENGRUPPEN DER MUNDART VON PELESA Streszczenie Celem tego artykułu jest wskazanie przyczyn jedynie częściowej asymilacji palatalizacyjnej w grupach spółgłoskowych typu [C," Cor]. Niektóre grupy spółgłoskowe V pozostają twarde. Dotychczas przypadki depalatalizacji wyjaśniano wpływem języków obcych na system fonologiczny litewskich gwar, a także brakiem funkcjonalnej i uwarunkowanej pozycyjnie palatalizacji w litewskich gwarach. W gwarze Pelesy granice palatalizacji zwykle pokrywają się z fonologicznymi granicami sylab. 219