Kielės pavadinimai lietuvių kalbos tarmėse

LITEWSKI JĘZYKOZNAWSTWO PYTANIA XXXVIII (1997) Vita PRANSKŪNAITĖ JĘZYKI TYTUŁY LITEWSKI JĘZYK GWARACH Rozpowszechniona głównie w gwarach języka litewskiego nazwa niewielkiego ptaka (Motacilla) z długim, ruchliwym ogonem: — kre/ė’. Bezpośrednie odpowiedniki litewskiego Kre/e występują w innych językach bałtyckich, por.: łot. ciélava, pr. kylo. Etymolodzy wiążą to słowo z czasownikami pochodzącymi od ide. rdzenia *kėi*, oznaczającymi ruch (Fraenkel 1962: 251; Karulis 1992: 170-171; Sabaliauskas 1990: 149; Toporov 1980: 361-365).} ]}♀♀♀♀ сәвәб тру: final JSON invalid extra brace? Need output proper. Czech : likely typo. Let's craft. Need preserve symbols. W innych ide. językach nazwy tego ptaka bezpośrednio odpowiadające litewskiemu Kre/ė, jak się zdaje, nie są znane. Jednak pod względem semantycznym lit. Kre/eė można wiązać ze złożonymi nazwami w innych językach, por.: ros. 7pscoryska, TDpHCOXBOcTKA, pol. trzęsiogonek, niem. Bachstelze, fr. hochegueue, ang. wagtail itd., których jeden człon oznacza ruch, drugi zaś — ogon. Wśród litewskich gwar tylko w jednym punkcie odnotowano nazwę pliszki o takiej budowie — Švytrauodėgė (Musninkai, rejon szyrwincki). V. Toporov, porównując bałtyckie Kre/e z nazwami w innych ide. językach, uważał, że również w językach bałtyckich mógł istnieć wyraz złożony z drugim członem oznaczającym „ogon”, choć nie przedstawiono wiarygodnych danych pozwalających zrekonstruować taką strukturę (Toporov 1980: 364). Nazwa pliszki występuje w pierwszym wydaniu słownika K. Sirvydasa (około 1620 r.), w rękopiśmiennym XVII-wiecznym niemiecko- -litewskim słowniku „Lexicon Lithuanicum”, w słowniku P. Ruigysa (1747 r.) oraz w innych XVIII–XIX-- wiecznych pracach i publikacjach leksykograficznych (w słownikach K. Milkusa, E. Kurszatisa, A. Juszkiewicza, w pismach S. Dowkonta- ). Niemal we wszystkich współczesnych dialektach litewskich rozpowszechniona jest forma nazwy o stałym akcencie —k7e/é (1), jednak w wielu miejscach wyraz ten występuje również w ruchomej (3) paradygmacie —kre/ė. W wielu miejscach obie formy używane są wymiennie, choć jedna z nich zwykle przeważa. Na przykład na obszarze południowych Auksztotów i we wschodnich gwarach kaunaskich taką formą jest kielė, gdzie indziej —kielė. Tylko ta ostatnia forma została w większości zapisana na obszarze powszechnego cofania akcentu (np. w północnej pane- ! Nazwy pliszki, ich rozpowszechnienie i użycie w dialektach języka litewskiego omówiono głównie na podstawie danych zapisanych zgodnie z ankietą „Apklausas 1”, sporządzoną przez A. Salysa w 1941 r. do badania geografii wyrazów. Dane te zebrano w wielu miejscowościach Litwy w latach 1942–1943 i nadal uzupełniano od 1972 r. Wykorzystano także wielki „Słownik języka litewskiego” (LKŽ), jego kartotekę i inne źródła. 185 w części obszaru gwar wėžiškiai, na obszarze gwary żmudzkiej), na zachodnim skraju obszaru gwary kauniškiai. Tylko w peryferyjnych gwarach żmudzkich (Kelmė, Kuršėnai, Pagramantis, rejon taurożański, Raseiniai) występuje forma ir su z ruchomym akcentem. O rozpowszechnienir iu form kielė kielė zob. także 1 np., także LKŽV 748; kielė DrŽ 151; LzŽ 117. W poszczególnych miejscowościach obszaru wschodnioaukštajckiego (Eriskiai, Poniewież, Smilgiai) używana jest forma tej nazwy krela (LKŽ V 748). W dialektach występuje niemało derywatów deminutywnych od rdzenia kiel: kielditis, kireliūkas, kiel(iJūkė, kielūtis, kielūtis (LKŽ V 748-749), kielaikė (DrŽ 151), kielaitė (LzZ 117). „Dane z 1“ ankiety są jeszcze bogatsze: zapisano dziesięć deminutywnych form krie/ės. Iš jų najczęściej używane: kieléle (występuje niemal na całym obszarze języka litewskiego), (į kre/ikė na wschód od Šaukėnóir w, Užventisu i Šilalė, t. y. niemal na całym obszarze gwary raseiniškiai, w zachodnim zakątku Kraju Kłajpedzkiego, a także w okolicach Jonavy i Kowna), kie/ūkė (w południowych gwarach dzukijskich- ), kre/ditė (na południowym wschodzie języka litewskiego- ), krelytė (na obszarze wschodnich gwar aukštaitiskich w okolicach Rakiszek, Jeziorosów i Moletów). Rzadsze, występujące we wszystkich dialektach derywaty deminutywne od Kre/ės: kre/ūtė, kieliūtė, kieliūtė, kieliūkas. Rdzeń nazwy ptaka kielė znajduje odzwierciedlenie w nazwach miejscowości i nazwiskach występujących na obszarze gwar zawierających to słowo: Kieliai (wieś w rejonie szyrwinckim), Kielionys, Kieliskas (wsie w rejonie preńskim), Kieliškės (wieś w rejonie koszedarskim), Kieliskiai (wieś w rejonie birżańskim), Kielitgala (wieś w rejonie poniewieskim); Kieliskas (jezioro w rejonie preńskim) (Lietuvos 1963: 74; Vanagas 1970: 172); Kiela, Kield, Kielė, Kielditis, Kieliauskas, Kičlius (Lietuvių 1985: 988-989). Głównie w gwarze żmudzkiej i sąsiednich gwarach szawelskich zachodniego aukštaitiskiego (Ariogala, rejon rosieński, Dimšiai, Lieporiai, rejon szawelski, Stupurai, rejon janiski), rzadziej w innych gwarach (np. Zapyškis, rejon kowieński), obok nazwy kre/ė używane jest także /edspira. Na obszarze żmudzkim i szawelskim przeważa forma Jėdspira (1 akcent.), natomiast w większej części obszaru rasejniańskiego (Kelmė, Raseiniai, Varniai, rejon telszański) —/edspira (3? akcent.), zob. ryc. 1, a także —Vitkauskas 1976: 171. Tylko gdzieniegdzie znane są €tematowe formy tej nazwy: /ėdspyrė (1; Meškuičiai, rejon szawelski), /edspyrė (3?; Kražiai, rejon kelmski). Formę tego tematu odnotował A. Juška, por.: „ptak, który wiosną jako pierwszy przylatuje, by rozbijać lód, nazywa się Iedspirė” (LKŽ VII 227). W wielu miejscach obok formy podstawowej —/édspira /ledspira — zapisano także formę o znaczeniu zdrobniałym (pieszczotliwym) J/edspirikė, a w okolicach Kuršėnai —/edspyriūkas (Vitkauskas 1976: 171). W gwarach, w których występuje nazwa /édspira (/edspira), najczęściej znana jest także pierwsza nazwa tego ptaszka —kre/e. Niektórzy respondenci w odpowiedzi na pytanie „Apklausо 1” wskazują, że ledspira jest gatunkiem pliszki. Pochodzenie nazwy Jedspira sami mieszkańcy często wyjaśniają w następujący sposób: pliszka, powróciwszy z wiosną, rozbija ogonem lód, dlatego dawniej nazywano ją /edspira (Kaltinėnai, rejon szyłelski (kartoteka LKŽ)). T. Ivanauskas pisze o tym ptaszku: „wiosną wraz z bocianem pojawiają się pierwsze pliszki, często na lodzie, na brzegach rzek i jezior. Zatem Żmudzini słusznie nazwali pliszkę lodospirą, ponieważ 186 po jej przylocie topnieje ostatni lód“ (Ivanauskas 1964: 209). w Adomynė (rejon kupiski) zapisano: niebieska pliszka, przyleciawszy, rozbija lód, zielona pliszka przynosi trawę (kartoteka LKŽ). Ponieważ wiosną przylatuje razem z bocianem su (w gwarach ir zwanym garnym), pliszka zyskała miano przyjaciółki bociana „reputację“. W niektórych miejscach (Klampučiai, rejon mariampolski) ji tak ir nazywa- — na jest przyjaciółka gafnia. O pliszce mówi się: czapla ją wiosną przynosi ją na po skrzydłiš ach z południa (Daukšiai, rejon mariampolski. (kartoteka LKŽ)), przyniesiona przez bociana (Dotnuva, rejon kiejdański), pliszka przylatusu je ze szpakiem: mówią, że ją szpak przynosi ją na ogonie (Eržvilkas, rejon jurborski (LKŽ V 748)), wkrótce wróci bocian, na ogonie przyniesie sopel lodu (kartoteka LKŽ). W Pajewonisach (rejon wyłkowyski) zapisano gatunek pliszki garninė, w Jieźnie (rejon preński) — biała albo busilinė. To porównanie su bociana do ar czapli prawdopodobnie powstało wyłącznie ne ze względu na pokrewieństwo, ale z ir powodu koloru. Be wymienionych nazw, tu i ówdzie zapisane nazwy ir innych rdzeni: preméné (Šlapaberžė, rejon kiejdański), piemenukas (Antalieptė, rejon jezioroski), piemenūkė (Alovė, rejon olicki), piemendité (Joniškis, rejon molacki, Krosna, rejon łoździejski, Plutiškės, rejon mariampolski), dika vistaite (Dubičiai, rejon orański). W kilku miejscach zapisano zyle, zylėlė, jednak najprawdopodobniej pomylono ptaki, choć w Lukošaičiai (rejon szawelski) zapisano zy/ė kreliūkė. W Butrimonys (rejon solecznicki- ), Kamojys (Białoruś), Pliupai (rejon kiejdański), Rodūnia (Białoruś), Siesikai (rejon wiłkomierski) odnotowano nazwę pochodzenia słowiańskiego pliska, pliška (por.: brus. mricka, pol. pliszka*). Od tego samego rdzenia pochodzą także zapożyczone litewskie nazwiska: Pliska, Plyskaitis, Pliskauskas, Pliskévicius, Pliskus, Pliška, Pliškaitis, Pliškauskas (Lietuvių 1985: 477—478), por.: brus. IVDricka, IDricko, IUrickeBnu, pol. Pliska, Pliszka. T. Ivanauskas pisze, że na Litwie spotyka się tylko dwa gatunki pliszek: pliszkę białą lub siwą, nazywaną także /édspira (Motacilla alba), oraz pliszkę żółtą lub pliszkę pastwiskową (Motacilla flava). Jednak gdyby wierzyć danym z ankiety „Apklausas 1”, zapisanym na podstawie litewskich gwar, doliczylibyśmy się ich ponad dwudziestu gatunków. „Klasyfikuje się je” według najróżniejszych kryteriów. Ze względu na miejsce przebywania lub wijenia gniazda wyróżnia się następujące gatunki pliszek: podwórkowa, dachowa, bagienna, wodna, łąkowa, polna. W Vilkabaliai (rejon mariampolski) i Kalwarii (rejon mariampolski) zapisano: skacze po zaoranych polach, dlatego mówi się, że je orze. Ze względu na barwę wyróżnia się pliszkę białą lub busilinė (białą), żółtą (żółtą), szarą (szarą), niebieską (mesivėji, niebieską, niebieską), siwą (siwą, siwą, siwą), pręgowaną, srebrną, płową, szarą, czarną. W niektórych przypadkach gatunek określa barwa konkretnej części ciała lub charakter ubarwienia: żółtodzioba, rdzawobrzucha, żółtopierśna, białogardła, białopys­ka, białozadzia, żółtomarmurkowa, niebieskomarmurkowa, pstra. Z niektórych nazw wynika, że pliszki lubią sąsiedztwo bydła, kręcą się 2 W sprawie etymologii tego słowiańskiego słowa zob. ® ac Me p M. BruMo/rorkgeckHė croBaps pycckoro 43BIKa 3, Mocksa: 1971, 283. 187 o stadach: karvakielé, bandos kielė, bandkiele, kumelkieliké. Trudno mówić o rozmieszczeniu gatunków kielė w dialektach, ponieważ wspomniane gatunki odnotowano w różnych miejscach iš litewskiego obszaru językowego. Wyjątek stanowi bandos kielė lub baridkielė, znana tylko u północnych Żmudzinów. Rzadziej spotykane odmiany odnotowano: w Aukštadvarisie (rej. poniewieski) ir w Šiluose (rejon poniewieski) — Širmoji, w Sintautach (rejon szacki) — „sšėmoji, w Wyłkowysz- — kach srebrzysta. Najmniej nazw gatunków zapisano na iš Żmudzi. W niektórych miejscach pliszki dzieli się jeszcze į na domowe i ir polne: /polna -— szara, domowa — żółta (Virškupėnai, Papilys, rejon birżański). Ne wszyscy respondenci ankiety rozróżniają gatunki pliszki. Ciągle widząc pliszkę kręcącą się wokół swoich domów, obór i bydła, obserwując jej zachowanie, człowiek często porównuje siebie do niej: cia su ko Skaczesz jak pliszka (nie dajesz spokoju) (LKŽ V 748); gdera jak pliszka przed deszczem (kartoteka LKŽ); nie utrzymujesz ogona jak pliszka (Kazlų Rūda). Mając na uwadze małość i smukłość pliszki, o ir człowieku drobnym i chudym mówi się: fai jau dideliai kielingas vyras, jei pūro avižų nepaneš(a) nė (LKŽ V 748); o człowieku o chudych nogach kielakojis, — kielablauzdis (LKŽ V 748); o szczupłej — dziewczynie kielarūrė (kartoteka LKŽ), w o Pilwiszkach (rej. wyłkowyski) nawet ir przeklinają: bo jį pliszki (LKŻ V 748)! W Vadokliach zapisano — iš przesąd, że z zachowania pliszki można przewidzieć nieszczęście: Jeżeli spotkasz gdzieś ptaka pliszkę, to trzeba powiedzieć „pliszko, ruszaj, ogonek kiwaj”. Į w którą stronę zwróci ogon, iš tam oczekuj nieszczęścia (kartoteka LKŻ). Porównując 1942-43 m. odpowiedzi z su nowszymi, zapisanymi w po 1972 r., i ir podsumowując przedstawione tu dane, można wyciągnąć kilka wniosków. Na obszarze języka litewskiego najbardziej rozpowszechnione są nazwy kre/ė i /edspira. W przypadku respondentów „Ankiety 1” z wielu miejsc nie podano, czy /edspira jest używana jako nazwa ptaka kielė, czy tylko jako nazwa gatunku. Z powodu pewnych luk w ankietach wypełnianych od 1972 r. trudno prześledzić rozwój tych dwóch używanych synonimicznie nazw na obszarze tej samej gwary (z wielu miejsc w ogóle nie ma odpowiedzi). Jednak nawet z tych dość fragmentarycznych danych widać, że na całym obszarze gwarowym używana w języku ogólnym nazwa k7e/é wypiera z użycia /edspirą. Po 1972 r. ledspira została odnotowana zaledwie w sześciu punktach: na wschodnim i południowo-- wschodnim obrzeżu obszaru telšiańskiego (Vegeriai, Raudėnai, Luokė) oraz w jednym punkcie obszaru warniškiai przylegającego do tego obszaru (Ginteniai). Jednak, jak wspomniano, nowsze dane nie są wyczerpujące. Spośród rzadszych nazw należy wymienić warianty rdzenia premen, używane na południu Litwy, ale one również zostały niemal całkowicie wyparte przez Kkse/és. W ostatnich latach piemenukė odnotowano tylko w jednym punkcie — w Alovė w rejonie olickim. LITERATURA ŹRÓDŁA DrŽ: Naktinienė G., Paulauskienė A, Vitkauskas V. Słownik dialektu druskienickiego, Wilno: Mokslas, 1988. Fraenkel E. 1962: Litauisches etymologisches Worterbuch, Heidelberg-Gėttingen: Carl Winter. Universitatsverlag. IR 188 Ivanauskas T 1964: Ptaki Litwy 3, Wilno: Myśl. Karulis K. 1992: Łotewski słownik etymologiczny 1, Ryga: Źródło. Litewski 1985: Vanagas A, Maciejauskienė V, Razmukaitė M. Słownik litewskich nazwisk, Wilno: Nauka. Litwy 1963: Litwy Nazewnictwo rzek i ir jezior Litewskiej SRR, Wilno: Państwowe Wydawnictir wo Literatury Politycznej i Naukowej. Litwa 1976: Informator o podziale administracyjno-- terytorialnym Litewskiej SRR 2, Wilno: Myśl. LKŽ V. VII: Słownik języka litewskiego 5, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1959; 7: Mintis, 1966. LzŽ: Petrauskas J, Vidugiris A. Słownik gwary lazūńskiej, Wilno: Mokslas, 1985. Sabaliauskas A. 1990: Leksyka języka litewskiego, Wilno: Mokslas. Toporov 1980: Топоров В. Н. Русский эпос. Crosaps. H-K, Mocksa: V3uarenberBo „Hayxa“. Vanagas A. 1970: Deryba hydronimów Litewskiej SRR, Wilno: Mintis. Vitkauskas V. 1976: Słownik gwar północno-wschodnich Dūnininków, Wilno: Mokslas. NAZWA PLISZKI (LIT. KIELĖ) W GWARACH LITEWSKICH Streszczenie Dla ptaszka kielė (pliszki) z długim, ruchliwym ogonem w gwarach litewskich najbardziej rozpowszechniona jest nazwa kze/e. Na większej części obszaru języka litewskiego wyraz ten ma stały akcent lit. kfe/ė (1). Jednak w wielu miejscowościach, szczególnie na południowym wschodzie Litwy, wyraz ten w obrębie swojego paradygmatu wykazuje zmienny akcent, por. kielė. W gwarach żmudzkich oraz w sąsiednich gwarach na obszarze Szawli obok lit. kielé używane są jeszcze nazwy lit. /édspira/- ledspira. Oprócz tych nazw występują również derywaty od innych rdzeni: derywaty od litewskiego piemensowie oraz nazwy pochodzenia słowiańskiego: pliska, pliska. W dialektach istnieje wiele nazw dla gatunków pliszki, które odnoszą się do barwy lub pstrokatości upierzenia, a także do miejsca, w którym ten ptak żyje lub splata swoje gniazdo. Porównanie odpowiedzi zebranych przez Antanasa Salysa w latach 1942–43 na pytania zawarte w formularzu „Apklausas 1” /„Ankieta 1” z nowszymi odpowiedziami, które zostały zarejestrowane w 1972 roku, pokazuje, że na całym obszarze gwarowym używany w języku ogólnym wyraz kre/ė wypiera wszystkie pozostałe nazwy tego ptaka. 189