Ne liaudies etimologijos (kelių germanizmų kilmės patikslinimas)

LITEWSKIE JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA XXXVIII (1997) Nijolė ČEPIENĖ NE ETYMOLOGIE LUDOWE (DOPRECYZOWANIE POCHODZENIA KILKU GERMANIZMÓW) Językoznawcy czasami, nie mogąc wyjaśnić pochodzenia zapożyczenia i nie znajdując mo odpowiedniego wyrazu podstawowego, wiążą je jį su z podobnie brzmiącym wyrazem o zbliżonym znaczeniu, iš częściowo pokrywającym się składem morfemowym, tj. opierają się na etymologii ludowej. Dane języka niemieckiego pozwalają uściślić pochodzenie niektórych zapożyczeń, bez dostosowywania ich do jų rodzimych słów. Auslenderis, aūslenderis zool. „karkvabalis (Melolontha)” ir inne warianty, rozpowszechnione w okolicach Taurogów (zob. LKA I 157, mapa 84) oraz w okolicach Szyłeli i Telsz, mające formy aūslinda, auslinda, auslinda, prawdopodobnie pochodzą od niem. Linde „lipa”, por. st. germ. linda, śr. germ. lind (Kluge 1957: 441), prus. /dalej Pr./Lenne „klon” (Fr II 20) (nn i$ nd wskutek asymilacji, Lasch 1914: § 323), po dodaniu niemieckiego przyimka aus „z”. Formy z -a mogły przybyć z dialektów języka niemieckiego z wokalizowanym -a w miejsce -er, por. raka „narwaniec, urwis”, broda „brat” (Mitzka 1919: § 61), muta „matka”, fota „ojciec” (Wenzel 1919: § 110). Karkvabalis w wymienionych miejscach nazywany jest „lipowym (klonowym), z lipy (klonu)”, ponieważ żywi się liśćmi tych drzew. Powyższych form nie należy wiązać z „listi į ausį”, por. zdanie podane przy tym słowie w LKŽ I 505: „Dzieci, wieczorem uważajcie, żeby auslinda nie wlazła do ucha” (Užv). Baldė „drewniane naczynie, półkubil, niska beczułka” zapisano w opowieściach J. Basanavičiusa (BsMt II 186), używane jest w gwarach żmudzkich (Prk, Klp, Plng), por. Pr. v. Balge „duży kubel do prania bielizny” (Fr 51), v.v.ż. ba/ge „kubil, wanna” (Sehwers 1953: 8). O. Bušas (Buss 1987: 142) uważa, że spółgłoska d' mogła powstać wskutek kontaminacji z lit. ba/dai. Nie ma jednak konieczności uzgadniania tego zapożyczenia z baldų, ponieważ w słowniku W. Ziesemera znajdujemy Pr.v. formy z d: bald), baldj „drewniane naczynie“ (PrW I 379), których podstawą jest najprawdopodobniej lit. baldė. Ponadto lit. ba/dai w znaczeniu „różne przedmioty domowe“, występujące w pismach S. Daukantasa, M. Valančiusa i w słowniku A. Juški, mogło pochodzić z Pr.v. bald). Powiązanie leksemu baldai z bélsti, przedstawione w słowniku E. Fraenkela, nie jest przekonujące. Zdania przytoczone w Wielkim LKŽ wskazują na bliskość litewskiego znaczenia tego słowa do niemieckiego. S. Daukantas nazywa baldais naczynia: „Sami wykonywali sprzęty domowe, mianowicie: kubilus, bosus, verpeles, aktainius, legeres, rakandas, kosze“ (LKŽ I 589). Baldai jest rozpowszechnione w zachodniej i północnej części Litwy, gdzie miały miejsce kontakty z językiem niemieckim. Natomiast znaczenie „przedmioty wyposażenia pokoju (stoły, krzesła, szafy itp.)“ jest najprawd180 opodobniej ir nowe, które rozwinęło się iš „drewnianych naczyń“. Brangvyn „wódka“ występuje głównie Wschodnich w piśmiennictwie litewskim Prus (C 1122, B284, R II 82, MZ, N, K, Kel 1881, 45, KlvD 168, K. Donel, PVG 287, KZ) bei JV 640, Rdm. K. Alminauskis wywodzi šį słowo iš v.v.Z. brantwin, które zostało dostosowane wskutek etymologii ludowej do litewskiego brdngus vynas. Jednakże W. Podano w słowniku Ziesemera Wschodnich Przedpołudnie forma branwin „tamże” (PrW I 764), por. zob. brandewin (Sehwers 1953: 16). W wielu wschodniopruskich niemieckich dialektach połączenie głosek było guturalizowane nd į ng (Mitzka 1919: $$ 74, 123, Ziesemer 1924: 123, 130, 132). Również na dużym obszarze środkowodolnoniemieckim wymawiano 7 w miejscu nd, chociaż w pisowni pozostało nd (Lasch 1914: 324). Dlatego zapożyczenia brangvynas nie trzeba uzgadniać z wyrażeniem brangaus vynas. Buse, -is „metalowa część piasty, w której utrzymuje się oś; część maszyny, w której obraca się oś; tuleja“. Obok zapożyczeń buksal, KZ, Vrn, Klm, Šlčn, Krkl, būksė Krtn, būksas KZ, Up, Vdk, Skd, Sién, būkšas „t.p.“ N, K, KŽ, Br, Snt i innych wariantów (zob. LKA I 100, mapa 40) zapisano także wyrazy bez k: būšė Klp, bušis BzF 104, J, Pln, Rt, Grg. K. Aliminauskis uważa, że bušis pochodzi z prus. wsch. buxse „t.p.“, po usunięciu k, przez dostosowanie do lit. ašis. Lecz w słowniku W. Ziesemera znajdujemy prus. wsch. formę bez spółgłoski x (por. x jest w zapożyczeniach zwykle oddawane spółgłoską K): busse „jw.“ (PrW I 853). A zatem spółgłoska x wypadła już w języku niemieckim. Ponadto w niektórych dialektach niemieckich Prus x wymawiano jako miękkie $ (Riemann 1974: 44). Wynika z tego, że būšė, bušis nie trzeba uzgadniać z ašis. Inkaras. Już w XVI w. istniejące (BP I 203, R, MZ, NdZ, JD, KlpD) oraz używane w języku ogólnym zapożyczenie ifikaras „przyrząd (hak) do przymocowania statku do brzegu albo do dna morza, jeziora lub rzeki” K. Alminauskis, opierając się na A. Leskienu (LsB 446), wywodzi od niem. Anker „jw.”, które rzekomo wskutek etymologii ludowej zostało dostosowane do lit. kdrti, oraz ma dodany przedrostek m -(f). Tak pochodzenie tego słowa wyjaśnia również E. Fraenkelis (FrnW 185). Na tych językoznawcach opierają się także inni badacze. Pochodzenie wspomnianej pożyczki można doprecyzować. We wschodniej części Prus Wschodnich zamiast a mogło być wymawiane e lub nawet; , zwłaszcza przed /zbitkami (/, /t, /d, IP) i spółgłoskami nosowymi (Natau 1937: $$ 11, 13). W XVI-wiecznym języku niemieckim znajdujemy zapisany wariant Enker „kotwica” (ME I 570). Porównajmy łotewskie anikurs, enkurs „kotwica- ”, pochodzące od niem. Anker, Enker. Zatem lit. ifūikaras mogło pochodzić od wschodniopruskiego niem. Enker lub 'Inker „t.s.”. Natomiast ankaras „żelazny lub drewniany uwiąz”, zapisane w Grūžiai (rejon poswolski), pochodziło prawdopodobnie bezpośrednio od niem. Anker, por. śrwniem. anchar, a nie przybyło za pośrednictwem polskiego ankra „sprzęg, hak, kotwica”, jak sądzi E. Fraenkel (FrnvW 185), opierając się na A. Leskienu i K. Brugmannie (LB 201). Krimkė. Oprócz zapożyczenia primkė „tytoń do żucia, do ssania, guma“, Ss, Vikv, Prk, występuje także krimkė V. Kudir., Krok, por. v. Priemchen „j.w.“. Krimkė prawdopodobnie nie jest przystosowane do lit. krimsti, ponieważ występuje więcej zapożyczeń ze spółgłoską k zamiast p lub wariantów z p i 4 przykładami: kraposas „naczelnik więzienia wojskowego“ N, K, por. v. Profof „j.w.“ ; purmonas „woźnica, furman“ MZ II kūrmonas 181 200, N, K, Nv ir „j.w.“ OZ 28, BM 13, LB 164, Ėr, kūrmanas Ds, BM 192, Alks, A. Vien., por. v. Fuhrmann, 1. furman, brus. churman; plécius „miejsce, obszar, plac“ H, Q 354, B 850, R II 303, N, K, KZ, JD 1162, Bs Mt II 51, Ck, ir Jn klécius' Lex 68, C 333, II 221, 402, O 391, R 63, II 148, MZ II 374, N, /K/, KZ, kiécius C II 61, B 927,981, 1014, kiécis „wypas cieląt“ LKZ VI 23 (Rt), por. v. Platz, 1. plac, brus. pljac. Porównajmy jeszcze slawizmy plebonas ir klebonas, pochodzące iš od polskiego p/eban, kleban (LKŻ X 121, VI 21). Dla wspomnianych zapożyczeń nie znaleziono su niemieckich wyrazów podstawowych z przybliżeniem spółgłoski £. Dlatego być może te słowa su £ przedostaį ły się do języka litewskiego za iš pośrednictwem Słowian lub innych dialektów. Luitūoti „grać na kanklė̇s“ NdZ, FrnW, por. v.v.ż. Jute „Jiutnė“ (takie kanklė̇s) (MndW II 754). E. Fraenkel wyjaśnia, że w słowie ur /urtūoti „grać na kanklė̇s“ mogło dojść do powstania w wyniku imitacji dźwięków w etymologii ludowej, ar przez dostosowanie do lit. /uitioti „(gliną) wygładzać, smarować“ (FrnW 389). W piśmiennictwie i gwarach litewskich występuje więcej zapożyczeń z dyftongiem ur, np.: ir ruimas (rūimas) ir „przestronne wolne su miejsce; „pomieszczenie, pokój”, ruilis (rūilis) „walec, wał do wyrównywania ziemi”, Ššrūi/ė (Suilé) „szkoła”, builis „byk”, stuirė „ster statku” i in. We wschodniej części Prus Wschodnich niemieckie 7, 6, 0 były dyftongizowane do ui, of (zob. Čepienė 1994: 158-161), dlatego wspomniane zapożyczenia wywodzą się z podstawowych wyrazów niemieckich dialektów Prus Wschodnich. Zatem czasownik /urtūoti „grać na kanklach” jest derywatem od zapożyczenia Juitas „kankle”. Orškis (urskis) „kiełbasa”. Zapożyczenie orskis Alm, ūrškis KZ, Klp, Prk K. Alminauskis wywodzi z niem. wsch. worst „jw.” i łączy z lit. varškė. Jednak w języku litewskim występują warianty wyrazów ze spółgłoskami fir 4, np.: builtis „gruby gwóźdź do nabijania obręczy na koła” G 80, KZ, Krt oraz bulkis Rt, por. Pr. niem. bult „śruba, wkręt, strzała, gruby gwóźdź, pręt, iglica” (Alm), śrniem. bo/te „strzała, bełt“ (Sehwers 1953: 20); spunta „wrzeciono“ w litewskich słownikach Prus Wschodnich od XVII w., spuntas N, Prk, Lž, Dov i spūnka Rtr, Š, NdZ, KZ, S.Dauk., Sln, Rk, Rd, Slv, por. Prv. spunt, spunt „t.p.” (Alm (PrW)), zob. spund „t. samo“ (Sehwers 1953: 118). Na południowo-- wschodnich obrzeżach obszaru Litwy w wyrazach litewskich #’mieszany z k'(o d’su g) (Zinkevičius 1966: § 154; Savičiūtė, Vitkauskas 1976: 146-148). Jednak podane zapożyczenia z & zapisano na zachodzie i północy Litwy. Ponadto w zapożyczeniu spunta t nie jest miękkie. Leksemy z wariantami z Zir £ występują również w języku niemieckim, por. w.z. Matenir Maken „dziewczynka, dziewczyna“ (Hinze 1985: 33), wschodnioprus. Stintir Stink „stynka“ (Fr II 372). Dlatego w zapożyczeniu orškis (ūrškis) „kiełbasa“ spółgłoska £ nie powstała wskutek przystosowania do lit. varške. Ragole (raguole) „półka do ustawiania naczyń kuchennych“. K. Būga uważał to słowo za litewskie i wiązał je ze słowem ragas. W Wielkim LKŽ (XI 36) ragole KII1168, Žgč, Trg, Žv, Sk, NmS wywodzi się od 1. regaf. Najprawdopodobniej to zapożyczenie przedostało się do języka litewskiego ! Pr. najprawdopodobniej się pomylił. Skardžius (Skardžius 1931: 103), uznając spółgłoskę k w zapożyczeniu k/čcius za błąd ortograficzny, ponieważ to słowo występuje w wielu litewskich słownikach Prus Wschodnich. 182 język iš Pr.v. ragd/ „półka”, jak wskazuje K. Alminauskis (por. v.v.Z. rege „szereg, porządek“ (Mnd W III 453)), o nie jest utworzoiš ny lit. róg. Tak więc, wyjaśniając pochodzenie zapożyczeń, przede wszystkim należałoby szukać wyrazów podstawoiš wych w języku, z którego się zapożycza, oraz w jego dialektach. LITERATURA Alm: Alminauskis K. Die Germanismen des Litauischen. Część 1: Die deutschen Lehnwėorter im Litauischen, Kaunas: Šv. Kazimiero d-jos knygynas, /1934/. Bušs O. 1987: No germanismu vėstures (balla, bajge, balva).—Latviešu valodas kontaktu pėtijumi, Riga: Zinatne, 135-145. Čepienė N. 1994: Pochodzenie dyftongu ui w zapożyczeniach z języka niemieckiego. —Lietuvių kalbotyros klausimai 34, 158-161. Hinze FE 1985: Dwa niemieckie zapożyczenia w językach bałtyckich. —Baltistica 21(1), 33-36. Kluge FE 1957: Etymologiczny słownik języka niemieckiego, wydanie 17., Berlin: Walter de Gruyter & Co. L asch A. 1914: Gramatyka średnio-- dolnoniemiecka, Halle: Verlag von Max Niemeyer. LKZ: Lietuviy kalbos Zodynas, Vilnius: Mokslas [i in.], 1956-1996. T. 1–17. ME: K. Mīlenbacha „Latviešu valodas vārdnīca” I, zredagējis, papildinājis, pabeidzis J. Endzelīns, Ryga: Kultūras fonda izdevums, 1923–1925. Mitzka W. 1919: Dolnoniemiecki dialekt Prus Wschodnich na północ od Warmii, Marburg: N.G. Elwert'sche Verlagsbuchhandlung. MndW: Schiller K,Libben A. Średnio-dolnoniemiecki słownik II, Miinster in Westf. : Aschendorffsche Verlagsbuchandlung, 1931. N atau O. 1937: Dialekt i osadnictwo w północno-wschodnich Prusach Wschodnich, Konigsberg i Berlin: Ost-Europa-Verlag. Pr W. ZiesemerW. Słownik pruski 1-2, Konigsberg, 1935-1944. P V G: Prūsijos valdžios gromatos, pagraudenimai ir apsakymai lietuviams valstiečiams. Sudarytojas P. Pakarklis, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1960. Riemann E. 1974: Preussisches Wörterbuch I, Neumünster: Karl Wachholtz Verlag. Savičiūtė G., Vitkauskas V. Priebalsių £:k ir d:; g maišymas Švendubrės šnektoje. — Baltistica 12 (2), 146-149. Sehwers J. 1953: Badania językowo-kulturowo-historyczne, przede wszystkim nad wpływem niemczyzny na język łotewski, Berlin. Skardžius Pr. 1931: Die slavischen Lehnworter im Altlitauischen, Kaunas: Akc. Drukarnia „Spindulio“. Wenzel FE 1919: Studia nad geografią dialektów południowych Górnych Łużyc i północnych Czech, Marburg: N. G. Elwert’sche Verlagsbuchhandlung. Ziesemer W. 1924: Dialekty Prus Wschodnich, Wrocław: Ferdinand Hirt. Zinkevičius Z. 1966: Dialektologia litewska, Wilno: Mintis. Pod przykładami podane skróty nazw źródeł i miejscowości są takie same jak w wielkim Słowniku języka litewskiego. 183 ŻADNE ETIMOLOGIE LUDOWE (UPRZYSTĘPNIENIE DES POCHODZENIE EINIGER GERMANIZMY IM LITEWSKICH) Podsumowanie Bei der Erklarung des Pochodzenia Słowa opierają się Językoznawcy czasami na Etymologii ludowej. To Dane języka niemieckiego pozwalają na Doprecyzowanie Pochodzenia niektórych Zapożyczeń bez ich Nawiązanie an do rodzimych słów litewskich. Lit. 4uslenderis (aislenderis)zool. ,Maikifer (Melolontha)“ und die Formy ads/inda, auslinda, auslinda nie łączą się z. lit. „Iįsti į ausį“ („ins Wpełzać do ucha®), pochodzą one z niem. Linde. Es is nicht notwendig lit. baldé ,,HolzgefaB, niedriges FaBchen“dem Wort ba/dai „Mėbel“ anzupassen, da die dt. Form mit d (bald), baldj ,HolzgefaB) im W. Ziesemers „Preusisches Worterbuch® steht. AuBerdem ist die in E. Przedstawione w „Litewskim słowniku etymologicznym” Fraenkela Anlehnung des lit. baldai ,Mobel“ an bélsti „pochen” nieprzekonujące. Die Znaczenie „Mėbel (Stoły, krzesła, szafy itd.)” jest prawdopodobnie nowy, ten „HolzgefaBen” wywodzące się. Brangvynas ,Branntwein nie jest [właściwy] lit. drogie wino (drogi wino) dostosowane, ponieważ Połączenie nd in głoskowe wielu niemieckich dialektów Prus Wschodnich zu ng było wymówione z artykulacją tylną, por. niem. dial. brapwin. Im Artykuł będzie Ursprung noch dieser Lehnworter prazisiert: base, -is (Biichse), ifikaras (Anker), krimké (Priemchen), luitioti (auf der Laute spielen), orskis (urskis) (Wurst), ragole (ragudlé) (Regal fiir Kiichengeschirr). Also bei Erkliarung des Ursprungs der Lehnworter mul man zuerst nach den Grundwortern in der język lenný, ich Dialekty szukają i nie ograniczają się do oprzeć się na etymologii ludowej. 184