Daiktavardžio ir įvardžio genityvo vieta senojoje lietuvių kalboje

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA XXXVIII (1997) Virginija VASILIAUSKIENĖ RZECZOWNIKA IR ZAIMKA GENITIWU MIEJSCE W JĘZYKU STAROLITEWSKIM 1. Uwagi wstępne 1.1. W języku litewskim niemal każdy rzeczownik może mieć nieuzgadniające się określenie, wyrażone dopełniaczem rzeczownika lub zaimka (wola Boga, moja książka), ponadto taka forma określenia jest tu znacznie bardziej rozpowszechniona niż w pokrewnych językach sąsiadów (por.: ros. 60X54 BO/IA, MOS KHHra; pol. wola boska, moja ksiąžka; niem. mein Buch, das Jūdishe Land). Tak więc litewskie nieuzgadniające się określenie pod względem pozycji w niektórych przypadkach odpowiada uzgadniającemu się określeniu w innych językach. Określenie przymiotnikowe i dopełniacz rzeczownika mogą być używane obocznie: złoty pierścień/złoty pierścień. Jest to związane z pochodzeniem obu określeń i ich rozwojem. W niektórych językach indoeuropejskich w dawnych okresach ich rozwoju dopełniacz zastąpił starsze określenie przymiotnikowe, np.: łac. domus patria; ros. yYOxnucTBO HropesBo (Handry 1985: 54; Hcropuueckas TpaMMaTHuKa pycckoro s3bIKA 1978: 149-151). Oba te przydawki są zbliżone pod względem użycia. Według L. Tesnière’a przydawka wyrażona dopełniaczem różni się od przydawki przymiotnikowej jedynie morfologicznie (Tesniėre 1969: 150; 365). 1.2. Nieuzgadniana przydawka współczesnego języka litewskiego, wyrażona dopełniaczem rzeczownika lub zaimka, zazwyczaj występuje przed wyrazem określanym (GenN); taka jej pozycja jest neutralna, nienacechowana. Wyjątek stanowi jedynie dopełniacz określający stosunki ilościowe — normą języka ogólnego jest jego pozycja postpozycyjna (Ambrazas 1986: 96-97; Kniūkšta 1979: 73-74; Lietuvių kalbos gramatika 1976: 420; Dabartinės lietuvių kalbos gramatika 1994: 655-656; Durys 1927: 82). Używany postpozycyjnie dopełniacz rzeczownika (NGen) jest silnie akcentowany, natomiast w przypadku postpozycji dopełniacza zaimka zazwyczaj akcentowany jest rzeczownik określany. Utrwalona we współczesnym języku prepozycja dopełniacza wyraźnie różni się od tendencji odnotowanej w najwcześniejszych źródłach pisanych do częstszego używania go postpozycyjnie, np.: žwirždai mariu PS 344, širdis iusu PS 304; giesmes Angelu BrP 87,,,.; motinos sawa BrP 31,. Przypuszcza się, że dość częsta postpozycja dopełniacza pojawiła się pod wpływem języków słowiańskich lub innych języków; zapewne niemałe znaczenie miał również przekładowy charakter dawnych pism. 104 2. Pozycja dopełniacza w języku starolitewskim: dane statystyczne Badając pozycję dopełniacza w języku starolitewskim, opieramy się na K. pierwszej części „Punktów kazań” Sirvydasa ir J. pierwszych stu stronach „Postylli” Bretkūnasa (motywy wyboru zob. Vasiliauskienė 1995: 125). Dodatkowo zbadano pozycję nieuzgadnianego przydawki w kilku fragmentach iš J. tłumaczenia Biblii Bretkūnasa (Księga Rut, Księga Sędziów ir Księga Kapłańska)! w celu jo porównania tekstu kompilacyjnego (tj. „Postyli“) z su tłumaczonym. Przeanalizow3742 ano szyk su członów konstrukcji z nieuzgadnianym przydawką ar wyrażoną dopełniaczem zaimka rzeczownikowego (2197 — iš PS; 866 — iš BrP ir 679 — iš BrB). W obu głównych źródłach przeważa postpozycja dopełniacza: PS 76,496; BrP 52,596 (1 tabela), dominacja prepozycji we fragmentach Biblii wiąże się ze stosunkowo su częstszym użyciem właściwej zaimkowi — o dzierżawczemu prepozycji — w pozycji przydawki tabela). (2 1 tabela. Pozycja dopełniacza w tekstach dawnych pism Źródło Ogółem Prepozycyjne Postpozycyjne liczba % % PS 2197 518 23,6 1679 76,4 BrP 866 411 47.5 455 52,5 BrB 679 414 61 265 39 2 tabela. Pozycja ir dopełniacza rzeczownika zaimka (bez fragmentów Ewangelii) Szaki Dopełniacz rzeczownika Dopełniacz zaimka is Liczba mnoga Prepozycyjne | Postpozycyjne | Liczba mnoga | Prepozycyjne | Postpozycyjne lp. Yo zob. To zob. vo zob. % zob. | % zob. % PS 1291 | 58,8 247 | 19,3 | 1044 | 80,7 | 906 | 41,2 | 271 | 29,9 | 635 | 70,1 BrP | 510 58,9 165 | 32,4 | 345 | 67,6 | 356 |41,1 | 246 | 69,1 | 110 | 30,9 BrB | 333 49 115 | 349 | 218 | 65,5 | 346 51 299 | 86,4 47 13,6 Porównując miejsce nieuzgadnianego przydawki K. Sirvydo ir J. W dziełach Bretkūnasa dostrzegamy niemało różnic. Najbardziej nie zgadza się dopełniacz zaimków !Bretkūnas J. Rinktiniai raštai. V., 1983. 105 pozycja: w „Punktuose sakymų” najczęściej występuje jako po określenie (Po 70,1%), o w „Postilėje” ir W Biblii odwrotnie — dominuje jo prepozycja (Pr: BrP 69,1%, BrB 86,4%). Be mimo to we wszystkich źródłach wyraźnie przeważa postpozycja dopełniacza rzeczownika (Po: PS 80,7%, BrP 67,6%, BrB 65,5%), jednak częstość użycia w tekstach tych dwóch autorów również się różni. Oddzielnie zbadano „Punktų sakymų” ir fragmenty ewangelii „Postilės”. Chciano sprawdzić, czy ar miejsce przydawki nieuzgadnianej różni się w tekście ir tłumaczonym, ar oryginalnym i półoryginalnym. Okazało się, że postpozycja dopełniacza w tych fragmentach jest znacznie częstsza niż w tekstach głównych. J. W perykopach „Postilės” Bretkūnasa nawet dopełniacz zaimka najczęściej występuje po po określanym rzeczowniku (Po 77,4%).Jego dane statystyczne przedstawiono w ir į osobnej tabeli i nie włączono (3 do statystyki ogólnej). 3 tabela. Pozycja dopełniacza w „Punktų sakymuose” ir W ewangelicznych fragmentach „Postilės” Dopełniacz rzeczownika Dopełniacz zaimka Przedpo- | Prepozycyjne Postpozycyjne Prepozycyjne Postpozycyjne nik | lp.% lp.% lp.% lp.% PS 1 1,8 54 98,2 2 4,4 43 95,6 BrP 5 13,1 32 86,5 7 22,6 24 77,4 Zresztą fragmenty ewangeliczne „Postilės” nie są tłumaczone przez samego J. Bretkūnasa, lecz zaczerpnięte z „Evangelijų ir epistolų” B. Vilentasa. Porównując pozycję dopełniacza w przetłumaczonej przez tego autora Biblii i przynajmniej częściowo oryginalnej „Postyli” nie zauważono istotnych różnic. W pismach K. Sirvydasa pozycja dopełniacza rzeczownika (GenN) i zaimka (Gen N) tylko nieznacznie się różni: postpozycyjnie użyto 80,796 rzeczowników i 70,196 zaimków, natomiast w dziełach J. Bretkūnasa miejsce przydawki rzeczownikowej i zaimkowej różni się zasadniczo: GenN, podobnie jak w „Punktach kazań”, częściej występuje po określanym wyrazie (Po: BrP 67,6%, BrB 65,5%), a Gen N, przeciwnie, charakteryzuje prepozycja (Pr: BrP 69,1%; BrB 86,4%). Z powodu wspomnianych rozbieżności celowe jest rozpatrzenie osobno miejsca nieuzgodnionej przydawki rzeczownikowej i zaimkowej względem określanego wyrazu, z uwzględnieniem specyfiki tych części zdania, aktualnego rozczłonkowania zdania oraz możliwego wpływu innych języków. 3. Pozycja dopełniacza rzeczownika 3.1.1. Pozycja dopełniacza względem tego samego rzeczownika często się zmienia (choć przeważa postpozycja). Dużą możliwość wymiany pozycji wskazuje najczęściej używana przydawka nieuzgodniona Dievo: różnica między prepozycją a postpozycją tej przydawki jest mniejsza, niż wskazują ogólne dane statystyczne 106 ir — „Punkty kazań” GenN 3896, NGen 6296; „Postilėje“ GenN 58,3%, NGen 41,7% (plg. su 2 lentelė): Dievo išmintį PS 313,— išmintį Boga PS 113, bojaźń Boża PS 40,, —bojaźń Boga PS 212,; łaska Boża BrP 100, — łaska Boga BrP 91,, oczom Boga BrP 91,, „-— oczom Diewo BrP 72,.. O w połączeniu Diewo žodis przeważa prepozycja dopełniacza (PS 21: 8; BrP 18: 6). 3.1.2. Pozycja rzeczownika w dopełniaczu może różnić się w tych samych połączeniach bez wyraźniejszej be różnicy znaczeniowej: Schwentas Euangelista Lukoschus Schestame pagul. rascha/iog thū cžiesu kaip Jano mokintinei ateia/tadda Kristus buwa begidas daug negalincžiu szmoniu BrP 34. Tadda Kristus roda mokintinems Janosawa darbus/ kaip kada tartu... BrP 342, „, Bardzo nam potrzebne jest wiedzieć, co w pełnym piśmie o narodzeniu Chrystusa, ponieważ kto tego nie wie, ten narodzenie Chrystusa za nic uważa... BrP 53,, „„W ten sposób, idąc do stołu Bożego, wierzmy, że przyjmując pobłogosławiony Chleb i Wino, razem otrzymujemy i przyjmujemy ciało i krew samego naszego Jezusa Chrystusa... BrP 66, „. Dlatego tego sposobu nigdy nie powinniśmy porzucać, lecz iść do stołu Bożego, tak my, jak i nasze dzieci...BrP 64,,. Powinniśmy także pilnie baczyć, z czyjego rozkazu Anioł pasterzom oznajmił narodzenie ChrystusaBrP 82,,... Schcze szinnok mielas Krikschczonie/Angela piemenims uszgimima Krista us apreischkusi... BrP 82,... Prawda ludzi ma miejsce, w której się dzieje PS 4,. Zaiste ludzie gromadzą się przy cmentarzach/które są na tym zbudowane PS 4,,,,. Oto ludzie prawdy/często potrzebują pisarza i świadków PS 5,,. Taka zmienność szyku wyrazów w zdaniu pokazuje, że miejsce dopełniacza względem rzeczownika nie jest określone; zmienność pozycji była, jak się wydaje, pewnym środkiem wyrazu retorycznej mowy (kazań), pomagającym podkreślić pożądane słowa tekstu lub ich grupy. Ten środek wyrazu w niektórych przypadkach mógł zostać przejęty z innych języków. 3.1.3. Weźmy często występujące w „Punktach kazań” połączenie rzeczownikowe karaliste dungaus/- dungaus karaliste i przyjrzyjmy się, jak jest używane w różnych zdaniach: (1)Królestwo niebios/albo święci/którzy w niebie już królują z Bogiem PS 320, „, (2) Sen jest wspomnieniem świętych i wiecznych rzeczy o Bogu/o Chrystusie/o królestwie niebios i o innych PS 284, „„ (3) I tacy mają być wszyscy chrześcijanie/którzy mają nadzieję otrzymać królestwo niebios PS299,, (4)... dlatego człowiek sprawiedliwy zasługuje na ich królestwo niebios/które jest nazwane nagrodą/- koroną sprawiedliwości/nagrodą za dobre uczynki PS 321,. (5) Dlatego też królestwo niebios ofiaruje mu jako nagrodę/1ey..PS 325,,.. (6) Chciał Bóg dać człowiekowi królestwo niebios jako nagrodę/- o... PS 325 28-30" 107 (7) ... potem pracujmy wytrwale przez cały rok/bo we właściwym czasie będziemy żąć/to znaczy będziemy się karmić us w królestwie niebios owocami dobrych uczynków PS 284, „„ (8) Grasis pragnie królestwa, doczesnego życia ga su Boga... PS 323, ,,. (9) Że ma dogodność w doczesnych szczęściach królestwa niebieskiego, które ukazuje się jasno widzącym obliczu Bożego PS 90. (10) Po jak owce/ a po po prawej stronie owiec stanie w dniu ostatecznym. Albowiem owce oskarżają, a owce do królestwa niebieskiego pójdą 241, „į (11) ... bo przybliżyło się do ne was piekło, które zasłużyliście, lecz du ngaus karalistePS 130,131, Pirmaisiais dviem sakiniais (1), (2) pradedamos naujos teksto pastraipos, tokiais atvejais postpozicija labai dažna (plačiau žr. 3.4.1), be to, (2) sakinyje nederinamąjį pažyminį turi tik viena iš vienarūšių sakinio dalių; (3) sakinyje genityvas eina paskutinėje, neemfatinėje frazės pozicijoje; (4) sakinyje postpozicinio kilmininko pažymimasis daiktavardis eina šalutinio pažyminio sakinio atliepiamuoju žodžiu (žr. 3.3.2), bet galimas ir priešingas atvejis (9); (3) ir (4) sakiniuose stipriau pabrėžiamas pažymimasis daiktavardis; postpozicinis genityvas, matyt, nepabrėžiamas ir (5), (6), (7) sakiniuose: (5) sakinyje dalelytė ir labiau paryškina pažymimąjį daiktavardį, (6) pavyzdyje genityvo poziciją galėjo sąlygoti viso sakinio inversija; sakiniuose, turinčiuose sudurtinį tarinį, postpozicinis genityvas dažniausiai eina vardinės dalies (8) arba veiksnio nederinamuoju pažyminiu (pavyzdžių su aptariamu junginiu nebuvo rasta): Oiog sunus Diewo ira žodis ir iszmintis Tėwo PS 22, „„ (10), (11) sakiniuose genityvas vartojamas prepoziciškai, jis eina vienos iš vienarūšių sakinio dalių, sujungtų priešinamaisiais jungtukais a, bef, pazyminiu. Lenkiškame tekste šių kilmininkų atitikmenys yra postpoziciniai: Bo koztowie do piekia/a owce do krolestwa niebieskiego poyda PS 241,,,„... abowiem šię pržybliža do was nie piekto/ktorescie byli zasfužyli/ a krolestwoniebieskie PS 130,-131,. 3.2. W niektórych przypadkach wymiana pozycji genetiwu może być umotywowana: prepozycja — neutralna, nieoznaczona, a postpozycja — inwersyjna. Używany prepozycyjnie genetiw rzeczownika najczęściej nie jest akcentowany: Wisokias Diewo žodis ira vgningas- /aba kayp vgnies skida wisiemus turintiemus wilti iumpi PS 356, „Labay pridereio idant tasay butu žmoniu mokitoias/ane kas kitas...PS 64, „Ne noreio Christaus aprinkt iž puykos aba širdies auksztibes PS 74,.. O tokiiszmintis ira žmoguy swieto sekietoiuy smetrtis ir prapultis vmzina PS 382,. Vat žmoniu tiesos dažnai reykia turet raysitoiu ir swiedku PS 5,,. Tatai kaip ischtirra Janas kosnodieia/apbara karaliu/bilodams/- Ne gerai darai iog brolio mot e r i sawip laikai BrP 29, „Schestame pagul: rascha/iog thū cziesu kaip Jano mokintinei Kristauspi ateija/tadda Kristus buwa begidas daug negalincziu 108 szmoniu BrP 34,, .. Téyp sakauirant smerties pata 10 atminkem Chrystus urodzony dla nas/ aby... BrP 84, „. Lecz ta potrawa jedynie napełnia ludzkie ciało ir BrP 65, .. Jak już wspomniano, postpozycja dopełniacza rzeczownika dominuje we wszystkich badanych tekstach dawnych pism (PS 80,796; BrP 67,696; BrB 65,5%). Postpozycję dopełniacza można silniej podkreślić: ...Wnet to również uczynił Bóg trojakiego rodzaju darów: daru natury, daru miłości i daru chwałyPS 292,—293,. Ten zaś, rozmyślając o swojej mądrości Boga ir Ludzi/grzesznika..PS 113, . Jakże więc rozumiecie, jak bardzo godny kary jest ten, który syna Bóg wo wzgardzonego, i krwi testamentu, przez którą został o/ uświęcony, za pospolitego uznawszy siebie...PS 156 ,,. Bo dusza iu ta, która najpierw żyła w ciele, wstąpiła w swoje ciało przez moc Został wo zmiażdżony PS 88, . To Prorok Daniel opisał podobieństwo małego a k m e n el o/ który [był] odlany z czerwoni7 ego metalu w kształcie słupa albo pala... PS 132, . Na trzecim mamy... zbadać... po co nam, ubogim Narodzenie Jezusa syna Chrystusa Boga ir Marios deraBrP 53 „Pan Jezus Chrystus/.../ chciał nas ne wybawić z małych/ lecz wielkich cierpień/ tylko z cierpień ciała/ lecz ciała ne duszy..BrP ir 72, ... Wiele Żydów/ dzień Se kwspominam słuch Słowo Boga/Świętemu Piotrowi mówiącemu: ir „idźcie głosić”, to słowo przez serce BrP 95, . On jest przez Boga wyznaczony, aby był sędzią g iżywych i umarłych BrP 20,....to jest ten, który się narodził, który głowę węża ma zetrzeć... BrP80,. Bet anus praplatin tatai esti kalba ka anis nug to Bernelio/isch burnos Anio buvo girdėti BrP 96,-97.. Rašytinės kalbos sakinyje nelengva nustatyti, kuris vardaZodines frazės komponentas stipriau pabrėžiamas, tačiau dažnai iš konteksto paaiškėja, kad vieną ar kitą komponentą privalome ištarti stipriau dėl kontrastinio kirčio. Motyvuotai genityvo pozicija kaitaliojama šiame sakinyje: Vnt gato pakrutina ir inartina marias menuo/kuris kad auga/ir wunduo M A R I U kietasi ir kayp butu auga/kad mažin eyt ir gayszta/- ir mariu wunduo nupuofa žiemiaus PS 2714, „. Pirmą kartą pasakytas, daiktavardžio genityvas labiau pabrėžiamas, nes perteikia naują informaciją; Powtórzona w tym samym zdaniu po raz drugi nie jest już tak ważną informacją. 3.3. W niektórych przypadkach dopełniacz zostaje przeniesiony po określany wyraz, aby silniej uwydatnić inne wyrazy lub grupy wyrazów w zdaniu. Badając miejsce przydawki uzgadnianej w języku mówionym, zauważono, że na końcu frazy bardzo często występują przydawki stałe, które zazwyczaj nie przekazują nowej informacji i służą do zamknięcia struktury intonacyjnej frazy (Girdenienė 1981:161— 162; Kniūkšta 1979:73-74). 3.3.1. Dopełniacz postpozycyjny (podobnie jak przydawka przymiotnikowa) zazwyczaj nie jest uwydatniany, gdy występuje na samym końcu frazy, która, ze względu na przeznaczenie kazań, zwykle jest mniej informatywna. W tym przypadku silniej uwydatniony jest rzeczownik określany znajdujący się na przedostatniej pozycji frazy: 109 Kad Zinotumey tieg dow anu D ie w o/ir kas ira/ kuris taw katba/ duok man giert PS 58 , .. Trzeci dział Boga jest chwała albo k królestwo du notrzyma PS179, ,,. Pateysey bilau iemus/ iey nopsigrisite stosites ir kayp maZinteley ieysite karalis ten ne dungaus PS299, „Ale Dinaie jest k unas Chrystusa/ i Wine issilatke krauias KristausBrP 66, . Nauda uszgimimo Kristaus ira schita/ fog ghis szmogumi gimmens/ mus ischgelbeia nig prakeikimo Sokan o BrP 74 .. Schoie pirmoie Aileie Aniołowie każdego człowieka/ potrafią/ aby jeden nie ne zapomniał tej łaski Bóg/ albo ona niczego nie opuścił BrP 90,, „Ten Chrystus jest Barankiem, który dźwiga grzechy w o/ całego świata BrP 45, ,.. Nieinformatywność pozycji frazy końcowej jest jeszcze wyraźniej widoczna, gdy występuje w niej część mowy o znaczeniu abstrakcyjnym — genetivus zaimka — (zob. 4.3.4.). W niektórych przypadkach postpozycyjny genetyw występuje na końcu frazy jako pewne dopowiedzenie; w tej pozycji bardzo często występują genetywy zleksykalizowanych połączeń terminologicznych. 3.3.2. Rzeczownik określany przez postpozycyjny genetyw jest zwykle podkreślany także wtedy, gdy występuje jako wyraz nadrzędny zdania podrzędnego przydawkowego. Słowo określające jest wyodrębnionym, wyrazistym komponentem zdania. Postpozycja jeszcze bardziej podkreśla jego wyodrębnienie: IZ tu ir iž kitu tumsibiu niekas negafeio patogiaus mum izgetbet- /kayp mokitoias iž dungaus atais Sunus Die wo/kuris ira pati tikra tiesa ir pati iszmintis PS 63,, „„Vntras niekas ira Zmogump iz szalies milistos Diew o/be kurios nieku ira PS 119, „. Ir kiti szmones ne nuleidžia nieku s z odžius Diewo kurie iemus per piemenis sakami buwa BrP 101,,. Winicia namay Israeloaba gimine Zid u/ape kuriu Diewas ipačiu tureio apiwayzdu... PS 320, „Oddzielony od spójnika względnego kuris rzeczownik określany musi być wymawiany z większym naciskiem, aby uwydatnił się jego związek ze zdaniem podrzędnym. Ir kitais panašiais atvejais labiau akcentuojamas tas daiktavardinio junginio žodis, su kuriuo siejamas šalutinis dėmuo: Kaypgi numanot toli baysesnes nupetno kunčias/- kuris sunu Diewo paminditu/ir krauiutestamento/per kuri buwo paszwistas/ažu pateptu saw iszmanitu... PS 156,,,,....tay ira apgriž Diewop paganus/- Diewo žodžiu/ kuriuo širdis daužis ir trupins... PS 356,, „„ 3.4. Wszystkie języki spokrewnione językowo z językami sąsiadów najczęściej używają dopełniacza postpozycyjnie, a zatem mogły silniej sprzyjać postpozycji litewskiego dopełniacza niż postpozycji przydawki przymiotnej — przymiotnik w tych językach częściej występuje przed rzeczownikiem, a jego pozycja może być zmienna. Dobrze wiemy, że K. Sirvydas i J. Bretkūnas, pisząc swoje kazania, szeroko opierali się na dziełach kościelnych napisanych w innych językach. Kolejność członów wielu sakralizowanych fraz kościelnych z dopełniaczem mogła zostać zapożyczona bezpośrednio lub za pośrednictwem innych języków ze źródeł pierwotnych: motina Diewo (łac. Mater Dei); sakramentas gaylistos (łac. Sacramentum misericordiae); karaliste 110 dungaus (łac. regnum coeli); , griežimas duntu (łac. stridor dentium) i in. 3.4.1. Najprawdopodobniej pod wpływem języków obcych dopełniacz postpozycyjnie jest używany w tytułach, w pierwszych zdaniach poszczególnych rozdziałów, które krótko określają treść dalszych komentarzy, lub w przypadkach, gdy jakaś myśl jest przedstawiana punkt po punkcie: Kayp priderus buwo ataimas sunaus Diewo swietan iž szalies žmoniu PS 63, „O przyczynach przyjścia Syna Bożego na świat ze strony ludzi PS 63”. Grudas garstičios ira žinklu bažničios PS 298, „. AZutaykimas gimines ir familios aba namuPS 231, „ IZ priežasčiu def kuriu karalus Ziames kariauia/tos rundasi ir Diewiep...2. Turtes Die wo pasawinimas... 3. P aZieydimas Maiestoto...4. Pertraukimas sundaros...5. Wychwalanie Boga PS 12-13, Jakie było narodzenie ChrystusaBrP 59, „O Czystym Narodzeniu Chrystusa BrP 54, O Rodowodzie ChrystusaBrP 56, Pierwsza część Rozmowy O pytaniu Jana. Druga część. O odpowiedzi Chrystusa. Część trzecia. O cierpieniu Chrystusa z powodu Jana BrP 30, „. 3.4.2. W litewskim i polskim tekście „Punktów kazań“ nie pokrywa się pozycja ponad jednej czwartej przyimkowych określeń dopełniaczowych. Postpozycja dopełniacza jest tutaj bardziej charakterystyczna dla polskiej części tekstu (zob. tabelę 4): 22,796 litewskich przyimkowych określeń dopełniaczowych (GenN) zmienia miejsce w polskim przekładzie (NGen): Diewo dowanu —darow Boskich 89,, „; Diewo baymy —boiąžnią Božą 135,; , fortunos atmaynay —odmiane fortuny 184,., welino ira karieywiu — żolniercžem cžartowskim 193,; Miłosierdzie Boże —łaskę Bożą 300,; Słudzy Boży —słudzy Boży 308,,; o prześladowaniach Kościoła —o uciskach Kościoła 225,,,; sprawiedliwość Boża —sądzie Bożym 6,, być człowiekiem —być człowieczym 80,,; śmierci Chrystusowej —śmierci Chrystusowej 74, „sprawiedliwość Boża —sprawiedliwość Boska161- ,, „słowo Boże —słowo Boże 307,, „; 304,; 305, „; 139,; ; Syn Boży —syn Boży 139,; wśród ludzkich praw —na sądzie ludzkim 5; Święci Boży — święci Boży 18; o śmierci Chrystusowej —o śmierci Chrystusowej 74, „„ Trybunał Chrystusowy —Trybunał Chrystusowy 25,,. 8-9’ Tabela 4. Pozycja genetiwu w litewskim i polskim tekście „Punktų sakymų” Pozycja genetiwu pokrywa się Pozycja genetiwu różni się Pr-Pr Po-Po Pr-Po Po-Pr proc.% proc.% proc.% proc.% tabela. Pozycja genetiwu GenN 181 73,3 1044 100 66 26,7 = — Gen,N 224 82,7 629 99,1 47 17,3 6 0,9 111 5 J. We fragmentach ewangelii z „Postilės” Bretkūnasa ir M. W Biblii Lutra pozycja genetiwu pokrywa się pozycja genetiwu różni się Pr-Pr Po-Po Pr-Po Po-Pr zob. % zob. % zob. % zob. % GenN 5 83,3 26 76,5 1 16,7 8 23 Gen N 11 100 — — - — 19 100 Litewskiemu przydawkowemu określeniu nieuzgadnianemu w tekście polskim bardzo często odpowiada określenie uzgadniane. W obu tekstach najczęściej nie pokrywa się pozycja dopełniacza rzeczownika wo (odpowiednikami w języku — polskim są — 6996 przymiotniki) wszystkich niezgodnośc- — i: Diewo milista taska Boże (8 kartus); Diewo žodis — sfowo Bože (6 kartus); Diewo sunus — syn Božy (5 kartus) ir itd. Zatem najczęściej pozycja używanego w „Punktuose sakymų” nieuzgadnianego przydawki w ir litewskich i polskich częściach tekstu najbardziej się różni. Miejsce postpozycyjnego dopełniacza w obu częściach tekstu wszędzie się pokrywa, tj. jeśli w języku litewskim jest używany postpozycyjnie, to w tekście polskim jego odpowiednik również nigdy nie występuje przed określanym rzeczownikiem. Wpływ języka polskiego stałby się wyraźniejszy dopiero po porównaniu oryginalnych tekstów polskich z ich przekładami na język litewski. 3.4.3. Porównując pozycję tego określenia w ewangelicznych fragmentach „Postylli” J. Bretkūnasa i w Biblii M. Lutra, widzimy, że przydawka prepozycyjna tekstu niemieckiego w tekście litewskim może występować po rzeczowniku —23,596 (tabela 5), np.: des menschen Son (Ewangelia Łukasza, rozdz. 21) —Sunu szmogaus BrP 15,; inn der Konige heuser (Ewangelia Mateusza, rozdz. 11) -Namuosu karaliu BrP 28.; pana Engela (Ewangelia Łukasza, 2 rozdz.) —Angelas Wieschpaties BrP 50,; inn das Jiidische land (Ewangelia Łukasza, rozdz. 2) —ing szeme Sžidu BrP 58; die menge der himelischen Heerscharen (Ewangelia Łukasza, rozdz. 2) —daugybė pulku dangaus BrP 51,,; A zatem użycie dopełniacza postpozycyjnego mogło być tutaj stymulowane przez język łaciński. 3.4.4. Wspomniane już wcześniej użycie dopełniacza emfatycznego po określanym wyrazie również w niektórych przypadkach mogło zostać przejęte z języka łacińskiego lub polskiego wraz z zapożyczonym retorycznym modelem zdania. Nie powinniśmy jednak sądzić, że wyraźniej niemotywowana postpozycja dopełniacza zawsze powstała wyłącznie pod wpływem języków obcych — zróżnicowanie w języku starolitewskim było, jak się wydaje, możliwe ze względu na swobodniejszą pozycję tego określenia względem rzeczownika. Brak ścisłej normy pozwalał zmieniać miejsce dopełniacza, aby silniej uwydatnić, podkreślić jeden lub drugi komponent frazy nominalnej. Ze względu na pozycję komponent frazy nominalnej. W zdaniu języka pisanego często trudno ustalić, który człon grupy rzeczownikowej powinniśmy mocniej zaakcentować. 112 W niektórych przypadkach motywy postpozycji nie są zbyt jasne. Wpływ innych języków nie mógł być jedyną możliwą przyczyną tak częstej postpozycji dopełniacza rzeczownika. 2. Pozycja dopełniacza zaimka względem rzeczownika jest wyraźniej umotywowana niż gu rzeczownika: (a) prepozycyjny dopełniacz zaimka nie jest uwydatniany; (b) dobitiv zaimka jest używany postpozycyjnie w celu podkreślenia określanego rzeczownika; (c) dominuje PS postpozycja dobitivu zaimka pod wpływem języków łacińskiego i ir polskiego; (d) w BrP i BrB dominuje prepozycja dobitivu zaimka; W BrP i BrB występuje niemało przypadków postpozycji dobitivu zaimka, chociaż dzieła te zostały napisane na podstawie źródeł niemieckich; postpozycja dobitivu mogła tu częściowo powstać pod wpływem języka łacińskiego, ale najczęściej odzwierciedla nieścisły szyk wyrazów w grupie nominalnej. 3. Na język dawnych pism najprawdopodobniej oddziaływał właściwy językom łacińskiemu i polskiemu model połączenia atrybutywnego, w którym przymiotnik częściej występuje przed rzeczownikiem, a dobitiv jest używany postpozycyjnie. Najprawdopodobniej przyczyniło się to do nadania postpozycji statusu „stylu wysokiego“. | W języku litewskim, jak już wspomniano, dobitiv atrybutywny występuje znacznie częściej niż w językach sąsiednich (zamiast dobitivu często używają one uzgadnianego określenia). Ponadto formy zaimków dzierżawczych mano, tawo, sawo nie są uzgadniane z rzeczownikami. Wyjaśnia to bardziej określoną pozycję zaimkowego dopełniacza dzierżawczego w porównaniu z dopełniaczem rzeczownikowym; oddalenie zaimkowego dopełniacza dzierżawczego od dominującego szyku jest wyraźniej umotywowane. Z porównania wynika, że model grupy atrybutywnej w języku starolitewskim różnił się od modeli w językach litewskim i polskim, jednak nie był ściśle określony, dlatego modele szyku wyrazów w grupach atrybutywnych wspomnianych języków mogły w pewnych przypadkach być przenoszone do języka piśmiennictwa starolitewskiego. 4. W drugim uniwersale J. Greenberga stwierdza się, że w językach przyimkowych dominuje postpozycja dopełniacza (Greenberg 1966: 78). Zatem we współczesnym języku litewskim również oczekiwalibyśmy dominacji GenN, jednak wiemy, że przeważa w nim prepozycja dopełniacza. Przypuszcza się, że w języku litewskim nastąpiła zmiana szyku komponentów jądra zdania z SOV na SVO (Ambrazas 1982: 101— 104). A zatem prepozycja dopełniacza mogła typologicznie współwystępować z SOV i konstrukcjami postpozycyjnymi (w 4. uniwersale Greenberga stwierdza się, że w językach SOV częstsze są postpozycje- )? Jednak trudno wyjaśnić, dlaczego genetyw przyimkowy przeważa we współczesnym języku litewskim, gdy w języku starolitewskim bardzo często był używany postpozycyjnie, postpozycja genetywu powinna była nasilać się z powodu dominacji przyimków. M. S. Drayer w kilku swoich najnowszych artykułach twierdzi, że języki o modelu SOV wiąże bardzo silna implikacja z GenN, 2 J. Hawkins uważa, że język starolitewski był przyimkowy (Hawkins 1990: 120-121). 119 jednakże w językach SVO możliwe jest ir GenN, ir NGen (Drayer 1988: 192-193; 1991: 464-465; 1992: 91). Jednak jo badania również wykazały, że drugi uniwersal Greenberga jest prawdziwy w — językach przyimkowych dominuje NGen. A zatem język litewski jest wyjątkiiš em od tej uniwersaliów Greenberga. SKRÓTY BrB — Biblia tatai asti Wissas Schwentas Raschtas Lietuwischkai pergulditas per Janą Bretkuną... Królewcu (1579-1590). BrP - Postilla tatai esti Trumpas ir prastas ischguldimas Evangeliu... Przez Jana Bretkuna.- .. Karaliaucziuie... 1591. GenN - dopełniacz rzeczownika; prepozycyjny dopełniacz rzeczownika. Gen N - dopełniacz zaimka; prepozycyjny dopełniacz zaimka. NGen - postpozycyjny dopełniacz rzeczownika. NGenp - postpozycyjny dopełniacz zaimka. [0] - obiekt. Po postpozycyjnych. Przyimek. PS -Pvnkty kazan... Językiem litewskim z objaśnieniem na polski przez Księdza Konstantego Szyrwida... W Wilnie... 1629. S — podmiot. V —czasownik. LITERATURA Ambrazas V. 1986: Modele szyku wyrazów współczesnego języka litewskiego. —Prace Litewskiej Akademii Nauk SRR, seria A. 3(96), 92—102. Ambrazas V. 1982: Szyk wyrazów a rekonstrukcja typu zdania języków bałtyckich. —Baltistica, 18(2), 92-102. Współczesna gramatyka języka litewskiego, Wilno: Mokslas, 1994. Dryer M.S. 1988: Szyk dopełnienie–czasownik i szyk przymiotnik–rzeczownik: obalanie mitu. —Lingua 74, 77-109. Dryer M.S. 1991: Języki SVO a typologia OV:VO. —Journal of Linguistics 27, 443— 482. Dryer M.S. 1992: Greenbergowskie korelacje szyku wyrazów. —Language 68(1), 81-138. Durys M. 1927: Składnia języka litewskiego, Kowno. Faarlund J. T. 1990: Zmiana składniowa: ku teorii składni historycznej. —Winter | W.(ed.). Trends in Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Mouton de Gruyter. Girdeniené D. 1971: Aktualne rozczłonkowanie zdania oraz jego rola i sposoby wyrażania w języku litewskim. —Kalbotyra, 22(1), 35-47. Girdeniené D. 1981: Miejsce przydawki uzgadnianej w gwarowym i ogólnym języku litewskim. —Baltistica, 17(2), 1981, s. 156–169. Greenberg J.H. 1966: Niektóre uniwersalia gramatyki ze szczególnym uwzględnieniem szyku elementów znaczących. —Greenberg J.H.(red.). Uniwersalia języka, wyd. 2, Cambridge, Mass. : MIT Press, 72-113. Handry J. 1985: Indoeuropejczycy, Paryż. Hawkins J. A. 1990: Poszukiwanie motywów zmian w zróżnicowaniu typologicznym. —Studia nad typologią i diachronią. Referaty przedstawione Josephowi H. Greenbergowi z okazji jego 75. urodzin, Amsterdam/Filadelfia: 120 John Benjamins Wydawnictwo Firma. Kniūkšta P., Girdenienė D., Girdenis A. 1979: O językowym „luksusie” ir porządku słów. — Bary kultury 1, 73-74. Gramatyka języka litewskiego, Wilno: Nauka, 1976. Palionis J. 1967: Litewski język literacki XVI-XVII w., Wilno: Myśl. Rosinas A. 1988: Zaimki języków bałtyckich, Wilno: Nauka. Tesniėre L. 1969: Elementy de Składnia Strukturalna, Paryż. Vasiliauskienė V. 1994: On rozmieszczenie przydawki of dopełniaczowej in Stary Litewski. — Wydział. of Ogólne Językoznawstwo Uniwersytet of Umed, raport 35, 99-115. Vasiliauskienė V. 1995: Miejsce przydawki uzgadniającej w języku starolitewskim. — Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 33, 124-142. Žulys V. 1969: Miejsce tak zwanych nieodmiennych zaimków w systemie gramatycznym języka litewskiego. — Baltistica, 5(2), 167-177. TpaMMarHuka JiuTOBCKOTO A36IKa, BuwibHioc: Mokcnac, 1985. Hcropraeckas rpammaTika pycckoro A3sika. Currakcuc. ITpocroe npewroxerue, Mocksa, 1978. THE UMIEJSCOWIENIE OF THE DOPEŁNIACZ ATRYBUT IN STARY LITEWSKIE Streszczenie 1. W większości przypadków preponowany Gen jest nieakcentowany. W przypadku postponowanego Gen akcentowane mogą być różne składniki: w pewnych przypadkach rzeczownik w dopełniaczu, a w innych rzeczownik nadrzędny. Czasami jednak wydaje się, że żaden składnik nie ma akcentu w grupach nominalnych z postponowanym Genn. W takich przypadkach funkcja postponowanego Gen w języku starolitewskim jest niejasna. Dochodzimy jednak do wniosku, że wpływ innych języków nie może być jedynym możliwym wyjaśnieniem tak częstej postpozycji Gen_ w języku starolitewskim. Aby taka naprzemienność umiejscowienia Gen była w ogóle możliwa, język musi być w pewnym sensie na nią przygotowany. Zakładamy zatem, że pozycja przydawki była w języku starolitewskim mniej ściśle określona niż we współczesnym litewskim oraz że ułatwiało to autorom tego okresu przejmowanie łacińskiej lub polskiej formy frazy rzeczownikowej. 2. Pozycja zaimków dopełniaczowych jest wyraźniej określona niż pozycja rzeczowników w dopełniaczu i możemy wyjaśnić niemal wszystkie odstępstwa od dominującego szyku wyrazów. Fakty przedstawiają się następująco: (a) prepozycja Gen jest nieznaczona; (b) gdy Gen, występuje w postpozycji, jego rzeczownik nadrzędny jest akcentowany; (c) w PS dominuje postpozycja Gen, ’ z powodu wpływu łaciny i polszczyzny; (d) w BrP i BrB dominuje prepozycja Gen; (e) mimo że te późniejsze dzieła opierają się na języku niemieckim, znajdujemy w tych źródłach niemało przykładów postpozycji, co częściowo mogło być spowodowane wpływem łaciny, lecz w innych przypadkach odzwierciedla charakterystyczną cechę starolitewskiego, polegającą na dopuszczaniu pewnej swobody szyku wyrazów w grupie nominalnej. 3. Oczekiwalibyśmy, że we współczesnym języku litewskim będą przeważnie występować przydawki dopełniaczowe postpozycyjne, ponieważ ma on przyimki, a nie postpozycje (Universal 2; Greenberg 1966:78). Według kilku badaczy język litewski przeszedł zmianę z szyku SOV na SVO. Prepozycja przydawki dopełniaczowej mogłaby zatem być pozostałością wcześniejszej gramatyki z szykiem SOV i postpozycjami. Dziwne jest jednak to, że prepozycja przydawek dopełniaczowych jest obecnie bardziej rozpowszechniona niż w starolitewskim. Oczekiwalibyśmy, że z czasem postpozycja przydawek dopełniaczowych będzie się zwiększać kosztem prepozycji, a nie odwrotnie. Zatem współczesny język litewski nadal stanowi kontrprzykład. 121