Kai kurie morfologijos norminimo bruožai 1858 m. Evangelijose

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA XXXVIII (1997) Milda LUČINSKIENĖ KIEDY NIEKTÓRE CECHY NORMALIZACJI MORFOLOGII 1858 m. EWANGELIACH Jedną z najczęściej ir wydawanych poprawianych ksiąg religijnych aż do XX a. była „Ewangelie polskie i litewskie“. Je XVII a. przetłumaczył Jonas Jaknavičius interdialektem wschodnioaukštajckim. Później były one kilkakrotnie wydawane ponownie, ale podstawa językowa pozostała taka, jaka była do roku, w 1705 którym zostały przepisane interdialektem środkowym języka piśmiennego (Zinkevičius 1988: 268-2690). XVIII a. jų język niewiele się zmienił. 1858 m. W wydaniu Ewangelii zatytułowanym „Ewangelje i polskie na žmudzkie niedziele i wszystkie święta całego roku“, archaiczne formy językowe zastępowane są nowszymi, charakterystycznymi dla środkowej to gwary auksztockiej. W niniejszym artykule omówimy kilka ważniejszych cech morfologii. 1858 Wydanie Ewangelii z [brak danych] r. porównano z wydaniem z 1856 r. (systematycznie przejrzano jedną trzecią tych tekstów: 1856 m. — p. 4-98, 244-253, 1858 m. — p. 7-136). Iš wśród odnotowanych poprawek najliczniejszą grupę stanowi redakcja celownika liczby mnogiej rzeczowników i przymiotników (114 X). Następnie należy wymienić zmianę postpozycyjnych form miejscownika (62 X) oraz czasowników atematycznych (17 X). 1. Końcówka celownika liczby mnogiej rzeczowników i przymiotników -mis jest konsekwentnie zmieniana na -ms (mis —ms 108 X), a -mus zmieniane jest na -ms (mus —ms 6 X), np.: jemis — iems (47 X), iumis > iums (45 X), mumis—mums (6 X), tiemis—tiems (3 X), Zidamis —židams (1 X), iemus —iems (2 X), Zmonemus —Zmoniems (1 X). Z przykładów wynika, że najczęściej zmieniano formy zaimków. Dłuższe końcówki zaimków zostały znacznie lepiej zachowane w Ewangeliach z 1856 r., chociaż już w XVII w. zauważalne było ich wyraźne skracanie: już wtedy obok form z -mus (występują one we wszystkich znanych pismach XVI–XVII w.) były również warianty skrócone z -ms (Palionis 1967: 117-118; Zinkevičius 1980: 193). Na podstawie gramatyk D. Kleina i innych ówczesnych pism litewskich można wnioskować, że skracanie to szybciej zachodziło w rzeczownikach, a nieco wolniej w przymiotnikach i zaimkach. Znajduje to odzwierciedlenie również w Ewangeliach z 1856 r., w których zaimki częściej zachowywały dłuższą końcówkę. Tymczasem rzeczowniki miały ją tutaj bardzo rzadko. Końcówka -mus zarówno zaimków, jak i rzeczowników była przez redaktora Ewangelii z 1858 r. traktowana jako archaizm. Tych starych form lp. celownika nie ma już również we współczesnych gwarach (Zinkevičius 1966: 232-233, 303). W literaturze językoznawczej najczęściej wspomina się o skracaniu końcówki -mus, a rzadziej -mis. 88 Już Ks. Skardžius (1930: 117), porównawszy Ewangelii ir zauważył, że język Uniwerso, ir w Uniwerso, ir w Ewangeliach lm. celownik najczęściej miał końcówkę -mis, rzadziej -ms ir -mus. Podobna sytuacja miała miejsce ir 1856 m. W o 1858 m. Ewangeliach redaktor wydania unikał form ir su -mis oraz su mus. - Końcówka -mis jest dawną końcówką narzędnika liczby mnogiej, której zaczęto używać w lm. ir w znaczeniu celownika (Kazlauskas 1968: 166-170). Atlasie języka litewskiego (litew. 1991: 80, mapa nr 75) wskazuje się, że formy su liczby mnogiej celownika pokrywające się z formami liczby mnogiej narzędnika mumis, jumis występują w jednej z gwar zachodnioaukštajckich (w okolicach Kiejdan, Kowna). Zostały one odnotowane ir w niektórych opartych na gwarze środkowoałtackiej W a. piśmiennictwie XVI–XVII wieku (np. Morkūno W Postilli, w M. pismach M. Daukšy, Petkevičiusa), a także w anonimowej gramatyce z 1737 r. (Universitetas 1981: 73—74), w pismach pochodzącego z Griškabūdžiu A. Tatarė. Należy jednak zauważyć, że w anonimowej gramatyce obok -mis podana jest już także skrócona końcówka -ms (ka/bomis, kalboms). Zatem w 1856 r. w Ewangeliach, lm. używane forma -mis mogłaby wskazywać na zachowany od dawnych czasów dialektyzm. Jednakże oczywiste jest, że w połowie XIX w. zarówno formy z -mus, jak i z -mis były przez redaktora postrzegane jako archaizmy. Toteż umacnianie się nowych rodzajów było dość konsekwentne i jednolite. 2. W Ewangeliach z 1858 r. starano się zrezygnować ze starych postpozycyjnych lokatywów. Illativus bardzo często zastępowany jest przyimkiem z biernikiem (34 X), a rzadko dopełniaczem, np.: awinicion —ing awiniczią (1 X), namosna —ing namus (2 X), piedosna —ing piedus (1 X), weidon —in weida (1 X), garbien —ing garbę (1 X), szonan —ing szoną (2 X), winiczion—ing winiczia (4 X), erszkiecziosna — tarp erkiecziu (1 X), Jerycho —prie Jericho (1 X). Licznie redagowany illativus wskazuje, że już zanikał w gwarze aukszockiej połowy XIX wieku. W piśmiennictwie XVI–XVII w. był szeroko rozpowszechniony (Palionis 1967: 121), lecz znacznie rzadszy w Universite (1981). Obecnie illativus, jako żywy przypadek, zachował się tylko w gwarach aukszockich wschodnich i południowych, a gdzie indziej najczęściej zastępuje go przyimek / z biernikiem (Lietuvių 1991: 54—55, 76, mapa nr 48). Allativus najczęściej zastępowano przyimkiem z biernikiem oraz dopełniaczem (20 X), celownikiem i miejscownikiem, np. : Diewop — do Boga (1 X), grabop — do grobu (3 X), Tiewop — do Tiewa(ą) (6 X), iop — do niego (1 X), Kaifosiump — od Kajfasza (1 X), Diewop — w Bogu (1 X), Jezusop — do Jezusa (1 X), miniump — minutami (1 X), musump — w nas (1 X). Z przykładów wynika, że w Ewangeliach z 1858 r. najwięcej zredagowano alatyw liczby pojedynczej (poprawiono tylko 3 przykłady alatywu liczby mnogiej: jusump, miniump, musump), który lepiej zachował się we wcześniejszym wydaniu Ewangelii. 89 W Atlasie języka litewskiego 1991: 55-56, (Lietuvių žemėl. Nr. 48) wskazuje się, że jako przypadek lp. alatyw używany jest na samym południowo-- wschodnim skraju obszaru języka litewskiego — w okolicach Dziewieniszek ir W gwarach Gierwiat, Lazunów i Zieteli. W innych dialektach lp. Aliatyw jest obecnie używany ir rzadko; odnotowano jedynie vo przyimki pochodzenia aliatywnego. Tymczasem lm. Aliatyw dziś już całkowiiš cie zanikł (Laigonaitė 1957: 31-32). Znaleziono trzy przykłady redagowania adesiwu: manimp — maniej(e) (2X), sawimp — pas sawe (1 X). W dawnych tekstach występowało kilka typów adesywowych form zaimków nieosobowya) ch: manip, tavip, savip ir b) manimp, tavimp, savimp. 1856 m. W Ewangeliach używany jest drugi wariant. Chociaż adesyw rzeczownikiš ów w naszych tekstach zaczął zanikać dość wcześnie (już w XVII w.), jednak adesywowe formy zaimków osobowych zachowały się znacznie dłużej (Zinkevičius 1982: 25). Odzwierciedla się to ir 1856 m. W 0 1858 m. Ewangeliach w wydaniu form iš adhezywnych zupełnie już nie pozostało. Jų niemal nie występuje ir we współczesnych dialektach, z wyjątkiem południowo- -wschodniego krańca obszaru języka litewskiego w okolicach Zięteli, Łużan, Gierwiszek; gdzie indziej systematycznie stosuje się jų konstrukcje przyimkowe (języka litewskiego 1991: 55-56, 77-78). Przedstawione tutaj przykłady pokazują, że Na początku a. XIX wieku lokalizatory postpozycyjne w dialekcie środkowych Auksztotów były znacznie zanikłe, 1858 m. Redaktor Ewangelii uznał je za archaizmy i zastąpił innymi ir formami to charakterystycznymi dla to ówczesnego języka mówionego. 3. Zastąpienie formy eimi przez einu (7 X) wskazywałyby na zanik form atematycznych. Jednakże ir zauważono redakcję innego typu: formę esmu zmieniono na esmi (10 X). J. Senkus (1958: 82) pisał: „Formy czasu teraźniejszego czasownika būti w okolicach kapsy i zanavyky są dość różnorodne, mianowicie: aš ésu, esu (esmu), esmi i būnu, buvu.“ Forma esmi jest rzadka i występuje w mowie osób starszych w rejonie uksztyrskim, w okolicach Siesik, w rejonie poniewieskim, w okolicach Raguvy i Karsakiškis oraz w okolicach Maišiagali, Kybartów i Naujėsios Ūty, a także w folklorze. Forma esmu (powstała wskutek przyłączenia końcówki tematycznej u do spółgłoski m atematycznej końcówki) jest nieco szerzej rozpowszechniona, głównie w gwarze wschodnioaukštackiej (Lietuvių 1991: 82, map. Nr. 78). Zmiana formy sutematinto na starą, już zanikającą formę esmi być może wskazuje na odzwierciedlenie gwary redaktora Ewangelii z 1858 r., choć na razie trudno zlokalizować tę jo gwarę. Wspólną tendencją niemal wszystkich wskazanych tu zmian jest normalizowanie, modernizowanie, tj. świadome ujednolicanie tekstu i, jak się wydaje, dostosowywanie Ewangelii do ówczesnego języka mówionego. Na stronach tytułowych Ewangelii z 1856 i 1858 r. wskazano, że zostały one zatwierdzone przez Motieja Valančiusa (Mathias Wotonczewski). Być może pozwala to nieśmiało przypuszczać, że do poprawiania, redagowania lub opracowywania tych tekstów przyczynił się ten klasyk naszej literatury albo jego współpracownicy. Należy tu zaznaczyć, że w połowie XIX w. wokół M. Valančiusa gromadzili się światli ludzie, gotowi tworzyć 90 ogólny język litewski, wprawdzie głównie na podstawie gwary żmudzkiej (Subačius 1993: 8ttir lit. ). Zatem Redagowanie Ewangelii miało istotne znaczenie dla ówczesnego procesu normalizacji języka litewskiego. LITERATURA Ewanielie niedziele na wszystkie i swigta języku polskim w litewskim, przedrukowane i Wilno, 1856. Ewangelje polskie i žmudzkie na niedziele į wszystkie šwieta catego roku, Wilno, 1858. Kazlauskas J. 1968: Historyczna gramatyka języka litewskiego, Wilno: Mintis. Laigonaitė A. 1957: Miejscowniki przestrzenne we współczesnym języku litewskim. —Niektóre zagadnienia gramatyki języka litewskiego, Wilno: Państwowe Wydawnictir wo Literatury Politycznej 21-39. i Naukowej, Lietuvių 1991: Atlas języka litewskiego 3, Wilno: Mokslas. Palionis J. 1967: Litewski język literacki w XVI–XVII w. Wilno: Mintis. Senkus J. 1958: Niektóre cechy czasowników gwar kapskiej i zanawskiej. —Prace Akademii Nauk Litewskiej SRR. Seria A, 2(5). Skardžius Pr. 1930: O autorze „Universitas lingvarum Litvaniae“. —Archivum Pholologicum 1. Subačius G. 1993: Wielki słownik języka polsko-litewskiego Simonasa Daukantasa. —Pisma Simonasa Daukantasa. Wielki słownik języka polsko-litewskiego 1. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 8–54. Universitas 1981: Anonimowa gramatyka z 1737 r.: Universitas Lingvarum Litvaniae. Wilno: Mokslas. Zinkevičius Z. 1966: Dialektologia litewska, Wilno: Mintis. Zinkevičius Z. 1980: Gramatyka historyczna języka litewskiego 1, Wilno: Mokslas. Zinkevičius Z. 1982: Położenia postpozycyjne języka litewskiego. —Ba/tisti21-38. ca 1988: 18(1), Zinkevičius Z. 1988: Historia języka litewskiego 3: Język dawnych pism, Wilno: Mokslas. NIEKTÓRE CECHY NORMALIZACJI MORFOLOGII W „EWANGELIACH” Z ROKU 1858 Streszczenie „Ewangelie polskie i litewskie” należą do ksiąg o treści religijnej, które w XIX roku. najczęściej wydawane ponownie z poprawkami. Porównanie wydań tych „Ewangelii” z lat 1856 i 1858 pozwala stwierdzić uderzające osobliwości w poprawkach morfologicznych, które wskazują na proces modernizacji językowej: 1. Końcówki fleksyjne celownika liczby mnogiej -mis i -mus zostają zastąpione przez -ms (-mis —-ms i -mus —-ms)(108X), por. 3. Również czasowniki atematyczne zostają poprawione (17X), por.: eim/—einu i esmu —esmi (w zastąpieniu esmu przez starszą formę esmi, już wychodzącą z użycia, być może odzwierciedla się dialekt redaktora, który jednak na razie trudno zlokalizować). : Zidamis —Zidams, Zmonemus —Zmoniems. 2. Illativ, allatyw i adessyw są zastępowane przez konstrukcje przyimkowe (34X), por.: namosna —ing namus, grabop —pas graba, sawimp —pas sawe. wydanych w kilku edycjach na przestrzeni lat. ]} raczej? Wait JSON invalid? Need output only. Fix exact item 4: 91 Die Verbesserungen in den Neuausgaben weisen auf die Bestrebungen hin, den schon im Laufe 200 ]}ганахь? in Must translate. Text der Umgangssprache anzupassen. Die Verbesserungen in der Anordnung des Textes und der Sprache zeugen davon, da man sich des Prozesses der Etwicklung einer Sprachnorm bewuBt ist. 92