P. Skardžiaus kirčiavimo variantai

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA XXXVIII (1997) Arvydas VIDŽIŪNAS P SKARDŽIAUS AKCENTOWANIA WARIANTY O P. O zasługach Skardžiusа, normatywiście akcentuacyir jnym, jo zwykło się sądzić, otwierając zapewne najważniejsze dzieło w tej dziedzinie, najjaśniejir szy i najbardziej systematyczny przedwojenny opis norm akcentuacyjnych ogólnego języka litewskiego — podręcznik „Akcentuacja ogólnego języka litewskiego” 1936). (Skardžius W tym podręczniku przedstawbe ione normy nie wykazywały żadnych wahań. Celem autora było pokazanie szerokiej społeczności, jak określone formy, poszczególne słowa ir jų grupy powinny być akcentowane w pożądanym ogólnym języku; nie podejmowano problematycznych ir objaśnień, dlatego system akcentuacyjny języka ogólnego przedstawiono tutaj w jego idealnej postaci, bez wyjątków i wariantów. Nie wszyscy językoznawcy popierali tak rygorystyczne stanowisko. Zdaniem P. Jonikasa nierówności akcentuacyjne należy usuwać, dostosowując neologizmy do akcentowania liczniejszej grupy słów. „Albo w takich i podobnych przypadkach wahania należałoby podawać formę zalecaną i dopuszczalną (tolerowaną). Użycie mogłoby później dokonać wyboru, ponieważ w ten sposób z jednej strony bylibyśmy bliżej pożądanej normy, z drugiej zaś ścisłe grupowanie faktów językowych znów nie jest możliwe” (Jonikas 1936: 440). Podobnego zdania na temat kodyfikacji akcentowania mógł być również sam Skardžius. Cała jego szeroka działalność w tej dziedzinie wskazuje, że w ogóle nie był on wielkim zwolennikiem ścisłych, pozbawionych wariantywności norm akcentowania, ponadto proponowane przez niego normy znacznie się zmieniały. Zalecenia wspomnianego podręcznika akcentowania odzwierciedlają jedynie stanowisko Skardžiusa z tamtego okresu — połowy czwartej dekady — a najprawdopodobniej nie tyle jego własne, ile zbiorowe stanowisko normatywistów zajmujących się akcentowaniem. Że porozumienia zbiorowe rzeczywiście wpłynęły na charakter proponowanych przez Skardžiusa norm i ich zmiany, wyraźnie widać w wariantach akcentowania występujących w pracach językoznawcy. Ustalone lub popierane przez samego Skardžiusa normy akcentowania nigdy nie były bardzo ścisłe, wyróżniały się pewnym liberalizmem. Wnioskujemy o tym na podstawie stosunkowo licznych jego wariantów akcentowania, zwłaszcza z końca trzeciej dekady — pierwszych lat jego działalności normalizacyjnej w zakresie akcentowania — oraz z prac wydanych po wojnie za granicą. Nawet wtedy, gdy podanie podwójnego akcentowania było trudne (np. przy akcentowaniu szkolnych chrestomatii- ), Skardžius starał się robić to w jakiś sposób. W swoich pierwszych pracach normatywnych dotyczących akcentowania Skardžius dopuszcza dość wiele wariantów akcentowania. Szczególnie interesujące są dane z pierwszej jego akcentowanej chrestomatii (Kamantauskas, Skardžius 1929), pokazujące, jak Skardžius pojmował normy akcentowania w pierwszych latach swojej działalności. Stanowią one punkt wyjścia dla dalszej normalizacji akcentowania, dlatego poniżej zostaną przedstawione wszystkie wyrazy lub ich formy akcentowane wariantywnie w tej chrestomatii. „Niektóre wyrazy, akcentowane inaczej, ale również nadające się do użycia”, Skardžius zaznacza w przypisach)', a więc wyraźnie oddziela główne warianty akcentowania od pobocznych. Zwykle w tych przypisach podaje się jeden wariant poboczny, ale zdarzają się dwa: papartis papartis, -čio, papartys, paparčio 11 ir ir po /| (s. 8); čionai|| čionai, čionai (s. 187). Czasami wskazuje się, którym gwarom właściwy jest ten dopuszczalny wariant: gyvulius // „gyvulius zachodniir ch Auksztotów“ (s. 260); Człowiek // „Zachodni Auksztoci miejscami mówią ir žmogaus, -aus“ (s. 23); Kwitnie // „Zachodnioauksztaiir tskie Žydžiū, zZydf* (s. 182); w świetle księżyca (w tekście S. Daukantasa) //„Zwykle Żmudzini mówią mėnesiena“ (s. 100); góry (w tekście A. Baranauskasa) //„Wsch. góry“; jak gdyby (w tekście A. Baranauskasa) //„wsch. i farturū“ (s. 162). To oznaczenie zależności dialektalnej, jak gdyby od razu wyprowadzające tak scharakteryzowane warianty akcentowania poza granice języka ogólnego, najprawdopodobniej wiąże się z chęcią ukazania autentycznego akcentowania tego dialektu, z którego wywodzili się autorzy tekstów akcentowanych lub w którym je pisali. Jednak taki sposób oceny i przedstawiania wariantów jest dość rzadki; wymieniono tu wszystkie jego przypadki. Skodyfikowane i wariantywne akcentowanie jednej z form, nieprzenoszące tej formy do innego modelu akcentowania: używ. jar//jai (s. 21); miejsc. kalné //kalne (s. 12); negardū || negardu (s. 35). Według części mowy w omawianej chrestomatii występują jeszcze następujące warianty akcentowania: rzeczowniki: pochod. as/os //aslos (s. 31); gen. aušros //aūšros (s. 196); irklo || irklas (s. 279); laiškas || laiškas (s. 194); laumė || laūmė (s. 33); gen. laumės, laumių || laūmės, laūmių (s. 32); plėntas || plentas (s. 344); port // „Yra pora, -0s, porą ir pora“ (p. 55); iš pradžios || iš pradžios (p. 39); ūrvas // urvas (p. 282); vilties || viltiés; virvių, su virvėms || virvių, su virvems (p. 38); aušrinę || aūšrinę (p. 20); dargana || dargana, -0s, darganą (p. 337); degėsių // degėsių (p. 213); krautūvę || krautuvę (s. 35); mokdlas || mokolas (s. 341); palūkanų || palūkanos (s. 97); tris savaites || savaitės (s. 40); tėkėlui |/tekėlui (s. 311); vifšininku //viršininku (s. 131); su gintarais || gintarais (s. 109); dopełniacz niedzieli (w tekście folklorystycznym) //niedėlios (s. 18); przymiotniki: /ygrais//lygiais (s. 12); pieszo || pėsti (s. 38); zeszłorocznych || pernykščių (s. 251); in. bliska //aftimas (s. 146); liczebnik širūtai //šimtai (s. 6); zaimki: mian. jaka //jaka, -iej, jaką (s. 26); skrót od „vardas” (imię); taka //taka, -iej, taką (s. 23); czasowniki: dekavoti /I dėkavoti (s. 337); odpoczywa //ilsis (s. 225); wyniszczę || „Niszczyć i niszczyć” (s. 57); wyrzeźbionych || wyrzeźbionych (s. 33); zbliżył się || zbliżył się (s. 117); ropiało // ropiało (s. 144); przysłówki: smacznie//- smacznie (s. 35); słodko || słodko (s. 230); długo //długo (s. 28); drogo || drogo (s. 69); tam //tęn (tė) (s. 10); partykuła choć //bėnt (s. 232). Jak widać, Skardžius nie unikał wariantów, w wielu przypadkach decydował się nie przyspieszać naturalnego rozwoju ogólnego języka mówionego. Zrozumiałe, z jednej ! W przypisach zwykle zapisuje się i podaje również drugą formę. W tym artykule zapisuje się ją po dwóch pionowych kreskach. 12 z jednej strony działała gwara oparta na języku ogólnym, zresztą także charakteryzująca się wahaniami akcentu w ir gwarach poddialektów (por. Kamantauskas, Skardžius 1929: VIII), wcześniejsza tradycja normalizacji tego poziomu, która nie wykrystalizowała w ten sposób ir norm pozbawionych wariantywności, autorytet J. Jablonskiego, z drugiej strony iš często szersze użycie — pozostałych gwar. Ciekawe, że za warianty poboczne, dopuszczalne, uważa się słowa i ir formy o takim akcentowaniu, od których odcięto się jak gdyby programowo ir W „Przedmowie” do tej chrestomatii, określającej zasady normowania akcentuacji Skardžiusa, (s. IX): kalne, jai, irklas, urvas, žmogus, -aus, gintaras, šimtas, -ai, koks, -ia. A zatem w praktyce Skardžius, akcentując, był znacznie bardziej liberalny. Ir później w artykułach, recenzjach i ir przy innych okazjach językoznawca nie obywa się bez wariantywnej akcentuacji. W „Kalboje” (1 1930: 48) zaleca się akcentowanie vyZa, dopełniacz vyžos // vyžos; tamże (1 1930: 55) zaleca się wymawiać vargdiėnė, vargdiėnis albo vargdiené, vargdeinis. Dwojakie normy akcentuacyjne podają również Hermannas, Skardžius 1931. Tutaj także wciąż istnieją wątpliwości co do intonacji przyrostka -aité, akcentowanie jest niekonsekwentne: savžitės, tarnaitė (s. 26), ale giraitę (s. 121), kepuraitę (s. 64), chociaż niedawno (Kalba 1 1930: 55) sam ostrzegał, że nie należy tak tego mieszać; należy akcentować nie našlaitė, lietuvaite i mergaitė, saulaitė, lecz jednakowo — našlaitė albo našlaitė. W tej książeczce z rozmów nie do końca ujednolicono również akcentowanie derywatów z przyrostkiem -1ena: zwykle akcentuje się kiauliena, kurkiena, kiškiejus jest zapisane amaty (s. 102) i amaty (s. 140). Warianty akcentuacyjne? te słowa mają jeszcze: čerpėmis //čerpėmis (s. 117); krautūvėje || krautuvėje (s. 60); krautūvių |/krautuvių (s. 138); praūstuvę (s. 120), etym. praustuvės|//praustūvės (s. 119), spaustūvėje || spaustuvėje (s. 107); traūkinį //traukinį (s. 15); rzecz. kalnūota || kalnuota, chociaż tylko kalnų (s. 128); raūdonuoja || raudonūoja (s. 122); przysł. ilgai //ilgai (s. 8); słodko || słodko (s. 10). Jeszcze kilka wariantowo dopuszczalnych sposobów akcentowania wyrazów (Skardžius 1933): obok apvaizda proponuje się akcentować apvaizda, które to wymowa ma być używana w Vilkaviškis, Sintautai, Seredžius, Jurbarkas, Šiauliai, Kamajai itd. ; obok apusé, epušė należy również pisać i w żywej mowie szeroko używać dpuse, épuse, obok galvana —galvana, a obok garbana —garbana; obok Dieviep ostatecznie zaleca się „pisać również Dievop, nie Dievop, albo obie te formy obok siebie —Dievop i Dievop” (s. 162). Można wyciągnąć wniosek, że językoznawca w słowniku normatywnym tolerował dość wiele wariantów akcentowania, jeśli tylko były one szeroko używane w gwarach. Interesujące są dalsze rozważania nad akcentowaniem dargana. Jak już widzieliśmy, w chrestomatii z 1929 r. Skardžius podawał dargana //dargana, -0s, darganą. Nieco później (Kalba 1 1930: 48) również dopuszczane są oba te warianty, ale obok (Kalba 1 1930: 52) już uściśla się: „z samym R. Jonasem rozmawiałem o /avono, darganos, noriai itd. i obaj, dobrze wszystko wyjaśniwszy, zgodziliśmy się, że należy wymawiać tylko /avonas, 2 Warianty poboczne w tej książce podawane są w nawiasach po głównych. 13 dargana, chętnie już nieużywane...“. Później opinia językoznawcy się zmienia: „Dargana jest akcentowana Żmudzinir ów według Kuršaitisa; Wielk. zachodnioLitwy wyżanie mówią dargana, -0s, dirganą Naum., Sint., Ser. ir itd. ; „tak, zdaje mi się, że wcześniej ir należało akcentować” (Skardžius 1933: 62). A więc odchodzi się od Kuršaitisa, rezygnuje się z ustaleń su Jablonskiir į sa na pierwsze miejsce zaczyna wysuwać się wariant południowo-zachodnich dialektów aukštaitiskich. Problem stosunku akcentuacji ir tego dialektu do norm akcentuacyjnych ogólnego języka mówionego była prawdopodobnie najtrudniejsza do przezwyciężenia dla normalizatorów — akcentuacji pod koniec drugiego i na początku trzeciego dziesięciolecia. Za najważniejszą tendencję rozwoju norm akcentuacyjnych języka ogólnego w normalizacji akcentuacji można ir uznać zastosowanie dialektu odległe od podstawy. Mimo to początkoiš wo próbowano ograniczać te skłonności. Ir Dla Skardžiusa w pierwszych jo latach działalności normalizacyjnej akcentuacji prawdopodobnie najbardziej wiarygodnym argumentem były dane południowo-zachodnich dialektów aukštaitiskich (por. Vidžiūnas 1990: 91-93). Jednym ze iš sposobów radzenia su sobie ze złożonymi zadaniami normalizacji ir akcentuacji były warianty akcentuacyjne. Pomagały one dostosowywać podstawę języka ogólnego do inmę su nych gwar, umożliwiły w pewnym stopniu uwzględnić zaczęte į stosować kryterium rozpowszechnienia; nie pozwalały na nadmierne zwiększanie się rozbieżności między zasadami kodyfikacji a użyciem samego ogólnego języka mówionego, ir który w tym czasie nie był jeszcze mocno ustabilizowany i miał cechy akcentuacyjne charakterystyczne dla gwar. W połowie lat trzydziestych w nauce o kulturze ir języka litewskiego nie sformułowano jeszcze teoretycznie najważniejszego aksjomatu konieczności wariantów: zachowywać tak zwaną elastyczną stabilność norm języka ogólnego, a dzięki wariantom zmierzać ku zaleceniom nowego rodzaju i nowej jakości. Dla Skardžiusa - warianty akcentuacyjne były potrzebne, aby zalegalizować w języku ogólnym autentyczną, szeroko rozpowszechnioną w gwarach, nienaruszającą już ugruntowanego zachodniego ir systemu akcentuacji języka ogólnego akcentuację poszczególnych słów i ich grup, innymi słowy, aby w ścisłych zasadach regulujących umacniające się normy ogólnego języka mówionego umiarkowanie su godzić różnorodność akcentuacji gwarowej. Mimo to 1934 m. w opublikowanej chrestomatii Skardžiusa z zaznaczonym akcentem Z. w chrestomatii Kuzmickisa (Kuzmickis, Skardžius 1934) już radzi się bez żadnych wariantów akcentuacyjnych. Nie można jednak takiej metamorfozy poglądów językoznawcy uznać za niemotywowaną niekonsekwencję. Około połowy lat trzydziestych zaczęto normalizować akcentuację wspólnymi siłami specjalistów w tej dziedzinie, wyraźnie zdano sobie sprawę z potrzeby wzajemnie niesprzecznych zaleceń i stabilnych norm. Skardžius wiernie przestrzegał przedyskutowanych i przyjętych wspólnie z kolegami uchwał. Ze słów samego Skardžiusa wynika, że w 1934 r. wspólnie z A. Salisem i J. Balčikonisem rozważali kwestie akcentuacji ogólnej, omówili podstawy jej normalizacji i dla zapewnienia stabilności zobowiązali się przestrzegać tych ustaleń, „aby społeczeństwo, zwłaszcza studenci (...), nie mogli już mówić, że J. Balčikonis akcentuje w jeden sposób, a A. Salys ze Skardžiusem inaczej” (GK 1936: 133). Najprawdopodobniej językoznawcy rozważali również różne dwoistości akcentu, formy wariantywne i postanowili zrezygnować z wielu dotychczas dopuszczalnych wariantów akcentuacyjnych. Pierwszą książką akcentowaną na podstawie wyników tych porozumień była chrestomatia Kuzmickiego. 14 ir Su wraz z nią, można powiedzieć, rozpoczyna się nowy etap działalności normalizacyjnej Skardžiusa w zakresie akcentuacji, którego najważniejszą cechą jest to, że przedstawiane normy akcentuacyjne opierają się nie tyle na jego osobistej opinii, ile na przyjętych zaleceniach ne rozważonych przez najbardziej autorytatywnych językoznawców. ir Tego stanowiska wyraźnie przestrzega się ir „W akcentuacji języka litewskiego”. Normy jo niewariantywne zostały określone przez zalecenia innego kolegialnego zgromadzenia zajmującego się normalizacją ogólnego języka mówionego — Komisji Języka Teatraln- — ego, por. : „w sprawie jednolitości akcentuacji, zwłaszcza w sprawie form podwójnych, ostatecznie uzgodniono dopiero we wspomnianej komisji (Komisji Języka Teatralnego — A. V/)“ (GK 1936: 132). Su Chrestomatia Kuzmickisa iš Dwojakość akcentowania w akcentowanych tekstach ir Skardžiusa oraz artykułach recenzyjnych niemal całkowicie zanika; przez cały pozostały okres przedwojenny iš podawane są normy akcentowania nieprzewidujące wariantów istoty. Wspomniany be już podręcznik „Akcentowanie ogólnego języka litewskiego” nie zawiera już żadnych wariantów (Skardžiu1936), s, a także niektóre inne publikacje (Šalkauskis, Skardžius 1938). Sporadycznie występująca wariantywność nie podważa ogólnej zasady. Jų zauważono zaledwie kilka: „pidymas (albo pūdymas)“ (Skardžius 1936: 266), „pūdymas (albo pūdymas)“ (GK 1939: 77); vylyčia, -ycios // vylyčia, -ios (Skardžius 1939: 266; GK 1939: 77); „aviena ar aviena, -0s, avieną“ (Skardžius 1939: 266) — tak proponuje się, nie J. aprobując nierówności akcentowania Šlapelisa: arkliena, aviena, ale kiauliena, -iénos, mediena, -iėnos i vištiena, -0s, -iena, žąsiena, -0s, -ieną itd. ; būklė, -ės, būklę //būklė (KP 1939: 28); zamiast ainio Skardžius proponował używać słowa palikuonis //palikuonis i wskazywał, że drugi wariant zaczerpnięto od M. Daukšy (Skardžius 1939: 268). Większości tych przypadków nie można nawet uznać za rzeczywiste warianty akcentowania, ponieważ Skardžius proponuje przeważnie nie akcentować dwojako, lecz spośród dwóch dopuszczalnych alternatyw wybrać dla języka ogólnego jedną. Por. też zarzut wobec J. Talmanta dotyczący dwojakiego akcentowania pakalnėje i pakalnėje oraz uwagę, że w podręczniku szkolnym należy akcentować „pakalné (i pakalnė) (GK 1936: 101). Tutaj bez wątpienia chodzi o różnicę znaczeniową: pakal/nė ‘miejsce tuż przy górze’, pakalné ‘miejsce dalej od góry, równina’ (Skardzius 1936: 66; dar Zr. Skardžius 1935: 110-111). Innymi słowy, różne recenzje i artykuły z tego okresu ukazują surowe i bezkompromisowe stanowisko. Co prawda po wydanych w 1938 r. akcentowanych terminach filozoficznych Šalkauskisa Skardžius nie opracował większych normatywnych prac dotyczących akcentowania, ale tu i ówdzie, np. w „Kalbos patarėjuje“ (KP 1939), rzeczywiście nadarzyła się dogodna okazja, by dopuścić więcej wariantów akcentowania. Obszerne dzieło normatywne Skardžiusa — rozdział dotyczący akcentowania i obszerny akcentowany słownik w przygotowanym przez niego, S. Barzduka i J. M. Laurinaitisa „Lietuvių kalbos vadove“, wydanym w Niemczech w 1950 r. (Skardžius ir kt. 1950). Tutaj zagadnieniom akcentu i intonacji poświęcono strony od 128 do 156, a słownik obejmuje jeszcze bez mała 450 stron. W tym podręczniku system akcentowania, jak zwykle, opisano bez wahań, lecz w słowniku ponownie pojawia się niemało wariantów akcentowania. Taki krok uzasadniono we wstępie: autor, opierając się na żywym języku, twierdzi, że w miarę możliwości starał się wyrównać i ujednolicić akcentowanie, ale „Gdzie akcentuje się jednakowo w jeden i 15 drugi sposób i nie można z ir powodu jednego rodzaju akcentowania rozstrzygnąć, tam pozostawia się dwojakie, a czasem nawet trojakie akcentowanie“ (Skardžius ir kt. 1950: 28). Podany jest przykład burzy: chociaż w latach czterdziestych w „komisji języka literackiego” postanowiono używać formy audra, tutaj „dla ułatwienia podaje się obie formy — audra i audra”, ponieważ nie chciano wypowiadać kategorycznego słowa. Łącznie warianty akcentowania ma co najmniej 185 słów. Dość licznie podano czasowniki z przyrostkami o dwojakim akcentowaniu, np.: amséti //amsėti; baltuoti //baltūoti; bjaūrinti //bjaurinti; jodinti //jodinti itd. (24 słowa). Wariantów przybywa dlatego, że utworzone niemal od wszystkich z nich abstrakty z przyrostkiem -imas również akcentuje się dwojako, zgodnie z wyrazami podstawowymi: amséjimas //amsėjimas; baltavimas //baltavimas; bjaūrinimas //bjaurinimas; jodinimas //jodinimas itd. Spośród bardziej problematycznych pod względem akcentowania rzeczowników odimiennych wymienić należy jeszcze daržininkas 1 //daržininkas 2; kasininkas 2 //kasininkas 1; mėsiniūkas 2 //mėsininkas 1; pulkininkas 2 //pulkininkas 1; veislininkas 1 //veislininkas 2 (: veislė 2 //veislé 4); giltinė 3* //giltiné 1; liepinė 32 //liepiné 2 ‘naczynie lipowe, mała beczułka'; degėsiai 2 //degėsiai 3°; gčrimas 1 //gėrimas 2 ‘napój’; skynimas 1 //skynimas 2 “wykarczowane miejsce'; Šautuvas 1 // šautūvas 2; maltuvė 3* //maltuvė 1; sėtuvė 3* //sėtūvė 2; truputys 2 //trūputis 2; asakotas 1 //ašakotas 1(: asaka 1); asarotas1 //ašarotas(: ašara 1) i in. Kilka ciekawszych dwusylabowych rzeczowników: bifžė 2 //biržė 1 //biržė 4; driežas 4 // driežas 3; aidas3 //aidas 4; asla 4 //2; audra 4 //audra 1; pluta 2//4; pradžia 2 /| 4; krepšys 4 //krėpšis 2; laūmė?2 //laumė 4; mentė 2 //mentė 4; meska 4 // 2: skroblas 3 //skroblas 4; sodžius 2 //sodžiūs 4; svirtis 1 //svirtis 4; vaps(v)a 2 /] 4; balkšvas, -a 4 //balkšvas, -a 3; širmas, -a 3 //širmas, -a 4 i in. Także przysłówki alidi /aliai; pavieniui //paviéniui; vienbalsiai //vienbalsiai i in. Nawet mając na uwadze tę okoliczność, że słownik jest znacznych rozmiarów, trzeba będzie stwierdzić, iż zamieszczono w nim wystarczająco dużo wyrazów akcentowanych wariantywnie; normy akcentuacji ogólnolitewskiego języka Skardžius pojmował wystarczająco szeroko i demokratycznie. Potwierdzają to również dane z rękopisu Skardžiusa „Rašybinio lietuvių kalbos žodyno“ (około 1974 r.) (Skardžius 1974). Językoznawca twierdzi, że wyrazy hasłowe akcentuje tutaj tak, jak są one częściej akcentowane w gwarach albo jak mają tendencję do bycia akcentowanymi w języku ogólnym, i dodaje: „w swoim słowniku podaję niemało także form wariantywnych, które znajdują uzasadnienie w języku ludu, np.: aistra, -05 2 i aistra, - Os 4, atkalnė i atkalnė 1, brolénas i brolėnas 1, kliūtis, -ies 1 i kliūtis, -iés 4, mélynuoti i mėlynūoti, pagieža 1 i pagieža, -Os 3°, rdinas i rainas itd. Także obok starszych zaznaczam nowsze, obecnie szerzej utrwalone w języku ogólnym (wyróżnienie autora —A. V) formy, np.: audra i audra, -0s 4, audroti i audroti, proga i proga, -0s 4, vérgas, -0 3 i vergas, -0 4, Zdisti i Žaisti itd.“ (Skardžius 1974: 13 d). Takie stanowisko jest w pełni zachowane w słowniku. Występuje tu szczególnie wiele wariantów akcentowych — ponad 430: czasowników — około 70, dwusylabowych rzeczowników (i dwu­sy­labowych derywatów od spółgłoskowych przyrostków) — ponad 90, derywatów od przyrostków samogłoskowych — ponad 90, przymiotników przyrostkowych — około 25, złożeń 25, derywatów przedrostkowych i od przedrostkowych końcówek około ir 16 — 40 ir itd. W słowniku ir podaje się rzeczowniki własne, których część — około 35 — również akcentowana jest wariantywnie, np.: upv. Atmata, -Os 3? // Atmata, -0s asv. 1; Augustas 1 // Augūstas?2; ežv. Galadusys, -10 3b / Galždusis, -io vtv. 1; Girkalnis 1 // Girkalnis 1; asv. Lengvinas 1 // Lengvinas 2; Marijampolė 1 // Marijampolė 2; Nėringa 1 // Neringa 3“, Rūmšiškės 1 // Rumšiškės 1; Vilijampolė || Vilijampolė 2; Vižainis 1 // Vizainys 3°, Ukraina 2 //Ukraina 1 i in. Nie sposób przedstawić w haśle wszystkich skodyfikowanych w tym słowniku wariantów akcentuacyjnych. Celowiej jest spróbować wskazać motywy, którymi kieruje się językoznawca, akcentując wariantywnie. Można stwierdzić, że autor dopuszcza warianty akcentuacyjne: w celu uzgodnienia tendencji akcentuacyjnych różnych gwar, które a) nie są sprzeczne z systemem języka ogólnego, por.: aūkš/ė 2 // aukšlė 4; biržė 2 // birzé 4; graižtai 1 / /graižtai 2; grįžtė 2 // grįžtė 4; iéSmas 2 //4; kregždė 4 // krėgždė 2; rūožas1 //3; sédzia 1 //sėdžia 2; skroblas 2 // skroblas 3; svirtis 1 // svirtis 4; tinkas 1 // tiukas 4: zając 2 //zūikis 1; żliūgė 4 //żliūgė 2; bursztyn 3? //bursztyn 2; wiadro 2 // wiadro 3? ; siūvena 1 //siuvena 3? ; szopa 1 //stoginė 3*; vifšininkas 1 //viršininkas 1; podnóże 3? //podnóże 1; atkaita 3? //atkaita 1; odwilż 3? //odłupać 1; odciąć odciąć odprysk 3? / 1; 3? // odłamek 1; pstry, -a 3 // pstry, -a 4; kulawy, -a3 // kulawy, -a 4; dereszowaty, -a 3 //dereszowaty, -a 4; siwy, -a 3 //siwy, -a 4; płowy, -a 3 // płowy, -a 4; dźwięczeć, dźwięczy /didi; warczeć, warczy //nafna; mruczeć, mruczy // muima; gnieść //gnieść; boleć //boleć; Zvangéti, Zzvanga //žvanga itd. ; b) w celu podania starego, tradycyjnego i już utrwalonego lub nowego wariantu, który dopiero się utrwala; ten ostatni zwykle zapisuje się na drugim miejscu, por.: črdvė 1 //erdvė4; gaida 1 //gaida 4; vaistas 1 //vaistas 4; vérgas 3 //vergas 4; žaislas 3 //žaislas 4; deguonis 3? //deguonis; grobuonis 3* //grobudnis? ; palikuonis 3* //palikuonis 2: kaltiniūkas 2 //kaltininkas 1; skolininkas 2 //skolininkas 1; vairininkas 2 // vairininkas 1; šeimynykštis //šeimynykštis 1; asakotas //asakotas 1; asarotas // ašardtas 1; dugalotas //augalotas 1; saulėtas //saulėtas 1; varpingas //varpingas 1; raūdonuoti //raudonūoti; samanoti //samanėoti, vasaroti //vasaroti, Žaisti // žaisti itd. Widać, że w ostatnich pracach normalizacyjnych dotyczących akcentowania Skardžius starał się bardziej uwzględniać tendencje rozwojowe systemu akcentowania języka ogólnego — dostosowywać nie tylko warianty o różnej geografii, lecz także warianty o różnym stopniu dawności; c) dążąc do porównania i ujednolicenia akcentuacji niektórych mikrosystemów akcentowych, np.: dūrtuvas 1 //durtūvas 2; šautuvas 1 //šautūvas 2; grūstuvė 3* // grūstūvė 2; keptuvė 3? //keptūvė 2; praustuvė 3° //praustūvė 2; semtuvė 3° // semtūvė 2; sėtuvė 3? //sėtūvė 2; sužiedūotuvės 1 //sužieduotūvės 2; glūdumas 1 //glūdūmas 2; trūkumas 1 //trūkūmas 2 itd. ; d) aby zachować związki akcentowe między wyrazem podstawowym a wyrazem pochodnym, np.: krautuvininkas 1 //krautuvininkas 1 (: krautuvė 1 //krautave 2); skardininkas 1 //skardininikas 2 (: skarda 1 //skarda 4); teiginys 3° //3* (: teigti //téigtr); vėrgiškas vergiskas vérgas 17 // 1 (: 3 // niewolnik 4) ir itd. ; e) próbując pogodzić du modele akcentowania przymiotników z przyrostkiem -znis: tradycyjny, oparty na — akcentowaniu wyrazów podstawowych, oraz ir nowy, wynikający z tendencji do akcentowania przyrostka, charakterystycznej dla zachodnich dialektów aukštaitskich i żmudzkich, a szczególnie proponowanej dla języka ogólnego przez Skardžiusa w latach trzydziestych i później (por. Skardžius 1936: 26; Skardžius ir i in. 1950: 142), np.: apliūkinis 1 // aplinkinis 2; humanitarinis 1 //humanitarinis 2; kojinis 1 //kojinis 2; Siemétinis 1 //šiemetinis 2; visiomeninis 1 // visuomeninis 2 ir i in. ; f) dostosowując swoje zalecenia do DLKZ 1972. Nie ma żadnych wątpliwości, że tak właśnie postępowano. Jeden z argumentów — ogromna liczba poprawek w rękopisie, po których normy proponowane przez Skardžiusa stają się, można powiedzieć, identyczne z normami 1972 skodyfikowanymi w DLKŽ, por. takie poprawki, wskazujące na dostosowywanie się do wydanego na Litwie dzieła kodyfikacyjnego: griežėlė 32 — poprawiono į (dalej =) 3% juodmargis, -ė 1 = Jjuodmaigis, -€ 2; ordinarinis 2 =ordinarinis 1; paskaitininkas 2 = paskaitininkas 1; pavėsinė 1 = pavėsinė 2 itd. Jednym ze sposobów korekty jest dopisanie wariantu podanego w DLKŽ 1972, zwykle jako pobocznego: kalté 4 = kalté 4 //kaltė 2; 6dal = 0da1//oda4; progal = proga1//proga4; rūožas1 = rūožas1 //3; kuitena1 = kuitena//kūitena1; raugalas 3* //raugalas3* //raugalas 3°; spjaudalas3a = spjaudalas3* //spjaūdalas3? ; gėlininkas2 = gėlininkas1 //gelinifikas2; kopėčios, -iū 3* = kopėčios 1 //3% skrybėlininkas 2 =skrybėlininkas 1 //skrybėliniūkas 2; uošvienė = ūošvienė //uošvienė 1; vaistinė 1, vaistininkas 1 (: vaistas 1) =vdistiné //vaistiné 1, vaistininkas //vaistininkas] (: vaistas 1 //vaistas 4) itd. Dar viena įdomi korektūrų grupė — variantų pateikimo tvarkos derinimas su DLKŽ 1972, pvz.: audra 1//audra 4 = audra 4 //audra 1; gléivés 1 // gleivés 4 = gleivés4 //gléives 1; gurguolé 1 //gurgudlé 2 =gurguole? //gurguolė 1; tintuvas 1 //tintuvas 2 = tintūvas 2 //tintuvas 1 ir kt. Tokių ir panašių korektūrų yra gana daug, ir beveik visada jomis siekiama susilyginti su DLKŽ 1972 kodifikuotomis kirčiavimo normomis arba bent prie jų priartėti. Tai, kad Skardžius derino savo kirčiavimo rekomendacijas su DLKŽ 1972, rodo ir sutampančių variantų gausa. Jų, išdėstytų ta pačia tvarka arba atvirkščiai, iš viso priskaičiuota daugiau kaip 140. Najprawdopodobniej DLKŽ 1972, zamieściwszy niemało wariantów akcentuacyjnych, zachęcił również Skardžiusa do podążenia tą samą drogą. Ważnym pozajęzykowym motywem, który zadecydował o dość liberalnych normach akcentuacyjnych „Słownika ortograficznego języka litewskiego”, było zapewne stosunkowo wyrozumiałe spojrzenie językoznawcy na używanie języka litewskiego poza Litwą: „Kiedy pojawia się kwestia losu całego języka litewskiego za granicą, jakiekolwiek bardziej rygorystyczne dyrektywy normalizacyjne dotyczące akcentuacji z trudem osiągnęłyby swój cel” (Skardžius 1968: 8). Przeplatając omówione czynniki językowe i pozajęzykowe, ukształtowało się stanowisko Skardžiusa, przedstawione w bodaj jego ostatnim dziele — niewydanym i dlatego bardzo rzadko wzmiankowanym opracowaniu kodyfikacji ogólnego języka mówionego — „Słowniku ortograficznym języka litewskiego”. Cała działalność Skardžiusa w zakresie normowania akcentuacji wskazuje, że było dla niego jasne, iż system akcentuacji języka ogólnego powinien rozwijać się samodzielnie, w większym stopniu zgodnie z własnymi prawidłowościami. 18 ir Jednak nigdy nie starał się sztucznymi regułami oddzielać tendencji akcentuacyjnych języka ogólnego od żywego języka, od dialektów; normując kwestie akcentuacji w języku ogólnym, w miarę możliwości dążył do odzwierciedlenia ir różnorodności akcentuacyjnej dialektów, wywierającej znaczący wpływ na użycie ogólne, a także nowych tendencji kształtujących ti się później w samym języku ogólnym. o ir Chociaż sam próbował przyspieszyć rozwój i normowanie niektórych mikrosystemów akcentuacyjnych (np. przymiotników z przyrostkiem -inis), to jednak ogólnie skodyfikowane reguły ir akcentuacji nie wyprzedzały rozwoju samego jo języka. Przy bardzo zróżnicowanym akcencie w dialektach, przy dość powolnej ir stabilizacji użycia języka ogólnego, w warunkach okupacji Litwy i rozszczepienia be samego języka su ogólnego ir į du trudno było oczekiwać większej powszechnej jednolitości norm ogólnego języka mówionego. W takim kontekście wyraźne są jednak starania językoznawcy, by tworzyć jeden ogólny język mówiony dla wszystkich Litwinów, łącząc potrzeby języka litewskiego za granicą z możliwościami i normami kształtującymi się na samej Litwie oraz z zaleceniami językoznawców. — Do podążania tą drogą skłaniało także niemal całkowicie charakterystyczir ne dla jego działalności su normalizacyjnej w zakresie akcentu odwoływanie się ir do wariantów akcentowych. Językoznawca patrzył na nie nie jak na elementy burzące stabilność norm, nie jak na balast języka ogólnego, lecz jako na niezbędny warunek akcentuacji języka ogólnego, uzupełnianej przez różne dialekty i podlegającej wpływowi różnych tendencji wewnętrznych. LITERATURA DLKŽ 1972: Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Mintis, 1972. GK: Język ojczysty, Kowno 1933 — 1941. Hermanas Skardžius 1931: Litewsko-niemiecki rozmównik /Opracował Eduard Hermann. Akcentował Pr. Skardžius. Kowno: Sakalas. Jonikas P 1936: Porządkując nasz język ogólny i akcentowanie. [Rec.] Pr. Skardžius. Akcentowanie ogólnego języka litewskiego. —Tautos mokykla 18, 439-440. Język -Język. Bendrinės kalbos žurnalas 1-3, 1930. Kamantauskas Skardžius 1929: —Kirčiuota lietuvių literatūros chrestomatija augštesniajai mokyklai /Sudarė Vikt. Kamantauskas. Kirčiavo Pr. Skardžius. Kaunas: Sakalas. KP 1939: Poradnik językowy | Opracował L. Dambrauskas. Zredagowali A. Salys i Pr. Skardžius. Kowno: Šviesa. Kuzmickis Skardžius 1934: Kuzmickis Z. Czytanki litewskie dla szkół średnich i wyższych. Z ilustracjami i tekstami akcentowanymi /Akcentował dr Pr. Skardžius. Kowno: Sakalas. Skardžius P r. 1933: [Rec.] Worterbuch der litauischen Schriftsprache. Litewsko-niemiecki/ Opracowali Max Niedermann, Alfred Senn, Franz Brender. T. 1: A-K. Heidelberg, 1932 —Archivum philologicum, Kowno, 156-164. Skardžius Pr. 1935: Akcentologia Daukšasa, Kowno: Spindulys. Skardžius Pr. 1936: Akcentowanie ogólnego języka litewskiego, Kowno: Šviesa. Skardžius P r. 1939: [Rec.] Dr. Jurgis Šlapelis. Akcentowany polsko-litewski słownik języka litewskiego. Archivum philologicum 8. Kowno, 865-268. Skardžius Pr. 1968: Akcentuacja języka litewskiego, Chicago: Fundacja Litewska. 19