Dėl tarmybių pateikimo „Dabartinės lietuvių kalbos žodyne“

LITEWSKI JĘZYKOZNAWSTWO PYTANIA XXXIX (1998) Vilija LAZAUSKAITĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno W SPRAWIE WPROWADZANIE TERMINÓW W „SŁOWNIKU WSPÓŁCZESNEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO” We wstępie do pierwszego „Słownika (1954) współczesnego języka litewskiego” (s. V) opublikowana teza, że „zgodnie z su praktycznym, normatywnym charakterem Słownika, do į šį Słownika wchodzą <...> słowa języka ludowego oraz różnych gwar, szerzej spotykane w literaturze albo potrzebne do wyrażenia niektórych pojęć, np. buklus, skubrus, namiegas“, nie zmieniła się podczas przygotowywania kolejnych wydań tego słownika. Po ukazaniu się ir drugiego du „Słownika współczesnego języka litewskiego“ gwaryzmów (1972) przez autorów i ir recenzentów opracowania oceniano jako źródło wzbogacania języka ogólnego, ponieważ, zdaniem A. Lyberysa (1973: 4), wszystko, co najlepsze w języku ludowym, przenika do į języka ogólnego ir ją wzbogacając go o nowe słowa, wyrażenia, nowe środki ekspresji. Że słowa gwarowe były (i nadal są) uważane za bogactwo języka litewskiego, uzupełniające zasób słownictwa języka ogólnego, ir wskazują inni językoznawcy (Paulauskas 1979: 77). E. Grinaveckienė (1973: 5), wyrażając zadowolenie, że słownik właściwie rozwiązuje bodaj najbardziej złożony praktyczny problem językowy naszych czasów — współdziałanie języka ogólnego i gwar, zauważyła, że do słownika „niepotrzebnie trafiły niektóre dialektyzmy lub słowa języka potocznego“. Zwrócono uwagę na problem doboru wariantów gwarowych, ponieważ w języku ogólnym pojawiło się wiele wariantów jedynie poszerzających jego zasób słowny, a niewnoszących nic do zasobu znaczeń leksykalnych (Paulauskas 1979: 77). Rozważając kwestie przedstawiania słów gwarowych, podkreśla się dwie rzeczy: za słowa języka ogólnego należy uznawać wyrazy gwarowe oznaczające pojęcia, dla których nazwania nie ma innych odpowiednich słów (Paulauskas 1974: 43), oraz utrwalenie się wyrazów gwarowych i rozpowszechnienie ich użycia w języku ogólnym (Lyberis 1983: 148). Ustalenia te należy uznać za najważniejsze kryteria doboru wyrazów gwarowych, których jednak do końca nie uwzględniono przy opracowywaniu trzeciego wydania „Słownika współczesnego języka litewskiego“ (1993). Porównując pierwsze i trzecie wydanie słownika, widać, że wyrazów gwarowych przybywało. Na przykład w drugim wydaniu słownika pojawiły się takie dialektyzmy, których w pierwszym wydaniu w ogóle nie było: tylko te zaczynające się na literę d J. Paulauskas (1974: 43) podał ich kilkanaście: deinauti, dygmuo, dykoji, dylatė, dilikas, dosai itd. K. Morkūnas (1997: 43) zwrócił uwagę na to, że w trzecim wydaniu znajdują się słowa charakterystyczne dla tego czy innego obszaru języka litewskiego, które nie mają specjalnych oznaczeń, chociaż w dialektach są używane dość wąsko, np. kapokle (2) 3. ‘vedega’ itd. Wszystko to pokazuje, że cel wyznaczony w pierwszym wydaniu „Słownika współczesnego języka 228 litewskiego” (s. VI), aby nie umieszczać w słowniku rzadko używanych i mało potrzebnych językowi ogólnemu słów dialektalnych, (np. Sutrus ‘gorący’, klūkti ‘bardzo prosić’) nie został w pełni zrealizowany. Na przykład w drugim wydaniu słownika podano żmudzinizm klūkti, ~ia, 2 ~¢é “bardzo prosić, błagać’, chociaż akademickiego Materiał „Słownika języka litewskiego” wskazuje, że w ji dialektach używa się go dość rzadko — J, Vdk, Uzv (LKZ VI 166). W trzecim wydaniu słownika ponownie z ir niej zrezygnowano. Jeszcze bardziej niezrozumiałe jest podanie we wszystkich trzech -ė wydaniach słownika homonimu klūkti, ~ia, żm. ‘Łowienie ryb zimą po wyrąbaniu przerębli i ir płoszeniu w į nich ryb' W słowniku akademickim znajduje się tylko jeden skrót J (LKŽ VI 166). Dobór słów gwarowych, ich przeznacsu zenie, stosunek do leksyki ir języka ogólnego oraz inne kwestie są do dziś rozpatrywane w różnych aspektach. We wszystkich trzech wydaniach „Słownika współczesnego języka litewskiego” zróżnicowane ir przedstawienie dialektyzmów; analiza dialektyzmów w trzecim wydaniu pokazuje, że dla przyszłego słownika języka jų ogólnego niezbędne są nowe kryteria doboru. Tym bardziej że słownik języka ogólnego powinien mieć charakter normatywny. Jo leksyka powinna obejmować różne warstwy języka, a z o punktu widzenia funkcji maksymalna informacja powinna być przekazywana za pomocą minimalnych środków wyrazu (Zabarskaitė 1996: 106). Kryteria doboru dialektyzmów W trzecim wydaniu „Słownika współczesnego języka litewskiego” podano 2150 około słów z kwalifikatorami tarm., aukšt., dz., ryt., vak., žem. Stanowi to około trzy procent wszystkich słów podanych w DZ (Grumadiené 1995: 15). Najwięcej z nich występuje z kwalifikatorem tarm. i płn. (łącznie 698 i 687), z odsyłaczami ryz., dz. i zach. wyraźnie mniej (odpowiednio —478, 161, 111), a z oznaczeniem wys. tylko kilka (8). Największą część całego materiału gwarowego przedstawionego w DZ stanowią rzeczowniki i czasowniki, natomiast przymiotników i przysłówków jest znacznie m— niej. Około jedną trzecią rzeczowników można uznać za etnografizmy, np. karinys (3b) dz. „ul umieszczony na drzewie ul, budka do łapania rojów pszczelich”, kėkšis (2) ryt. „tyczka z hakiem”, 2 mazginys (3b) 1. žem. „kosz do noszenia ziemniaków, jabłek itp.”, 2. žem. „w kuchni lub przy ścianie przybita plecionka do odkładania naczyń, łyżek”, 3. dz. „rzeczy związane w chustkę- ”, pamaūitas (2) žem. „uzda bez wędzidła”, rézge (2) dz. „kosz do noszenia zboża, mąki”, riūitė (2) vak. 1. „deseczka z wyżłobieniami, za pomocą której przesuwa się wałek, wygładzając bieliznę”, 2. „deska do prania z żebrowaną powierzchnią, rant, kosztorys (1) wsch., dz. „sznurek lub rzemyk do zaciśnięcia popręgu przy zaprzęganiu”, strustis, ~iés (4) zach., dz. 1. „ząb grabi”, 2. „przeplot koszyka” i in. Jednak tylko nieliczne z nich są w słowniku podane ze wskazaniem etnogr., np. darytinis (1) etnogr. dz. „twaróg wymieszany ze słodkim lub kwaśnym mlekiem albo ze śmietaną”, palankynos ! W nawiasach podano przykłady wskazane we wstępie do pierwszego wydania słownika. 229 lm. (2) etnogr. dž. „odwiedziny u położnicy”, pierwszoroczniacy lm. (1) etnogr. wsch., dž. obrzędy budzenia młodych pierwszego ranka po wesela”, sad (2) 3. etnogr. por., gw. ‘weselny słomiany reketuk, zawieszany przy stole’ itp. ir Niemałą grupę stanowią rzeczowniki mające specyficzne znaczenie (nazwy przedmiotów lub zjawisk), ba np. barigas gw. (4) ‘gwałtowny su deszcz, burza’, blaiizdlau- (1) ža żm. ‘czas, gdy zmarznięte błoto jeszcze pęka’, (1) čirškė gw., ‘sucha ar gałązka sosny lub świerka, igła’, dalgena (3b) por. ‘wielkie pióro ar ogona koguta lub innego ptaka’, gaūduonė dial. (1) ‘brzęczący owad’, iesmė dial. (3) „ilość drewna opałowego wkładanį ego do pieca za (1) jednym razem”, irmedė zach. „choroba powstała ar wskutek przeziębienia, przemęczenia, przestraszenia się”; (1) dreszcze, drżenie”, kimša zach. „otwór w ar stropie dachu, przez który na strych obory ar wkłada się siano i słomę”, kridgis (2) płn. „trójkąt zbity z patyków, zakładany świni na szyję, aby nie przechodziła przez płot, krowie, aby nie ssała, bydłu, aby nie biegało podczas wypasu”, piitra zach. (1) „jakiś spróchniały przedmiot (dom, drzewo)- ”, riiopis (1) płn. „kopiec przeznaczkų ony do przechowywania (1) ziemniaków i buraków”, šešiūuninkė dial. „położnica w ciągu sześciu po tygodni ir po porodzie” in. Niektóre z tych rzeczowników oznaczają pojęcia, na określenie których w języku ogólnym nie ma terminów ar będących innymi wyrazami, np. balymas ryt. (1) ‘zeszłoroczna nieskoszona trawa", dangūs (4) 3. gwar. “wnętrze pieca’, skef'sė (2) 3. gwar. długa, szeroka, starożytna pasiasta spódnica’, (2) šėkštis żmudz. “drążek zakładaį ny na boki wozu, aby zmieściło się więcej’, trinalas (3°) 2. dial. „kawałek słoniny do potarcia patelni, żeby podczas (2) smażenia się nie przypalała”, žindėnė gw. zach. „karmiąca świnia, klacz” i ir in. Jednak większość takich rzeczowników w języku ogólnym ma bardziej zwyczajne, częściej używane odpowiedniki, np. dėrgna (1) dial. „szaruga, deszcz ze śniegiem- ”, gimulys (3°) dial. „noworodek, niemowlę- ”, likštis, ~iés m. (4) dial. „wada, brak”, skyrė (4) żmudz. „różnica- ”, skivytas (2) gw. zach., żmudz. „szmata, łachman- ”, sépé (1) gw. wsch., dz. „skaudėjimas, sopulys“, spanda (4), spanda (1) ryt., dz. „ramstis, spyrys“, spirga (4) vak. „kaitra, dziova“, stalgtis, ~iés (4) ryt. „didelis noras“ ir pan. Atlikus veiksmažodžių su nuorodomis tarm., dz., ryt., vak., žem. semantinę analizę, matyti, kad daugumai jų būdingas ekspresyvumas, pvz., ¢ioksti, ~Skia, ~§ké dz. „smarkiai, čiurkšlėmis bėgti, lyti“, šlioti, ~ja, ~jo tarm. „smarkiai ką daryti (mušti, lyti, eiti)“, fulioti, ~ja, ~jo ryt. „vytis su šauksmu, lelioti“ ir kt. Atidžiau išnagrinėjus, pavyzdžiui, dzūkybes paaiškėjo, kad dominuoja judėjimą arba veiksmą reiškiantys žodžiai, pvz., plūkti, pluiika, ~o „tekėti, sroventi- “, salvėti, salva, ~jo „pamažu tekėti, sunktis“ ir kt. Iš garsą reiškiančių veiksmažodžių paminėtinos dzūkybės, apibūdinančios kalbėjimą, pvz., kvoksti, -čia, ~té „užkimusiu balsu kalbėti, rėkti“, svamoti, ~ja, ~jo „niekus kalbėti, tauzyti“ ir kt. Šviesą, fizines ar psichines ypatybes, visuomeninius santykius nusakančių veiksmažodžių žodyne tėra tik keletas, plg. dzūkybes junkyti, -0, —ė „lavinti, mokyti“, nogėtis, nogisi, ~josi „norėtis, geisti“, žverblėti, žverbla, ~jo „tviskėti, spindėti“ ir kt. (Lazauskaite 1997: 130). Įdomu šiuo aspektu paanalizuoti ir kitus veiksmažodžius su pažymomis, nurodančiomis juos esant tarminius. Pavyzdžiui, iš žemaičiybių išsiskiria veiksmažodžiai, reiškiantys destrukciją, pvz., ingti, ~sta, 230 ~o 1. „plikti, šertis“, 2. prk. „skursti, smukti“, spilgti, ~sta, ~o „menkti be saulės, stilbti“ ir kt. Czasowniki ekspresywne najczęściej nie nadają nowego odcienia semantycznego, nazywają to, o co w sposób bardziej ką zwyczajny określają inne wyrazy języka ogólnego, np. dulbsti, —čia, ~té vak. „pracować powoli”, goruoti, —-uoja, ~avo dial. „ciężko iść, ledwo się poruszać”, nidgti, ~ia, dz., vak. —ė 1. „iść szybko, biec”, 2. „ciężko nieść, ciągnąć”, pluficinti, ~a, dial. ~o 1. „ciężko iść, wlec się”, 2. mušti”, šižinti, ~a, —0 żmudz. „złościć, drażnić” ir itp. Obok wyróżniających się ekspresywnością czasowników Dž, nierzadko podawane ir jų są derywaty przyrostkowe lub końcówkowe. Te ostatnie to nazwy osób mające odcień negatywnej konotacji (jak zresztą, ir jų słowa podstawowe), por. palašiūuti, ~iduja, -iūvo gw. „szukać okazji do darmoweir go picia” -ė palašys, rzecz. (3%) gw. „ten, kto szuka okazji do darmowego picia”; pliaūinyti, -ija, ~ijo dial. ‘mówić bzdury, paplać’ ir pliaūnius, ~é rzecz. (2) dial. ‘ten, kto paple’; grodzić, ~ja, ~jo dial. “mówić bzdury, krzyczeir ć” (2) tvorénas dial. ‘ten, kto grodzi, krzyczy’; mówić bzdury, paplać, ~ja, ~jo dial. “mówić bzdury, paplać” ir varézga b. (2) dial. ‘ten, der maruderst, ir Schwätzer’ u. a. Ableitungen werden gewöhnlich in den Dialekten noch seltener jų verwendet als die Grundwörter, z. B. —ė knékslys, Subst. (4) dial. ‘Weiner, Schreihals, Nörgler’ LKŽ VI 216 (Lš, Sn) vgl. ir knéksti, —čia, ~té dial. „płakać cichym głosem' LKZ VI 216 (Sn, Lp, Mrs, Kb, Sn); purzla b. (4) dz. „nieczysty, brudny człowiek' LKŽ X 982 (Rdm, Mrs, Krok) ir por. pobryzgać, ~a, ~o czas. „brudząc, chlapiąc, polewać” LKŽ X 992 (Lp, Rdm, Lš, Lzd, Pns) kt. ir Wszystkie one są dość nietypowe dla języka ogólnego. Spośród dialektyzmów podanych w DŽ ekspresywność najbardziej chyba charakteryzuje przymiotniki, np. muiglinas, ~a (3?) czas. „brudny, umazany”, rakstus, ~i (4) wsch., czas. 1. ‘kłujący, kolący’, 2. “niejasny, zagmatwany, trudny’, skaugūs, ~i (4) żmudz. ‘Skąpy’, uverus, ~i (4) dial. 1. ‘zadziorny, nachalny, uparty’, 2. ‘chciwy, żarłoczny; zachłanny’ i in. Podobnie jak nazwy osób, mają one najczęściej negatywne zabarwienie znaczeniowe. Zatem z tego, co powiedziano, wynika, że do słownika języka ogólnego nie powinny wejść: 1. Znaczna część leksyki ekspresywnej, np. atlagėnti, ~éna, ~éno ryt. ‘biec kłusem, powoli przybiegać', dulbsti, —čia, ~té vak. “powoli pracować', kluūnikti, ~ia, —ė vak., kluokti, ~ia, —ė žem. ‘bardzo prosić, żebrać', krčištis, ~iasi, —ėsi žem. 1. “bronić się, opierać się, stawiać opór', 2. “zamierzać, szykować się do ukarania- ’, fulioti, ~ja, ~jo ryt. "gonić z krzykiem, nawoływać’, vaimétis, ~jasi, ~josi dz. ‘pokazywać się, ukazywać się jako zjawa’, vampazyti, ~ija, —ijo tarm. „vambryti, taukSti”, Ziubrénti, ~éna, ~éno dz. „szybko żuć, jeść” i in. ; kemzys, ~é rzecz. (4) wiecz. „suskurdeélis, netizauga”, pasiutkailis (1) żem. nikt. „pasiutélis, i8dykelis- ”, pluja b. (4) wsch. 1. „bastiinas, włóczęga”, 2. ‘niezdara’, terliizas b. (2) tarm. 1. ‘brudas’, 2. “tłusty, otyły człowiek’ i in. ; agnūs, ~i (4) żm. ‘energiczny, ruchliwy, pełen energii’, grauzdus, ~i (4) 2. dz. ‘zły, szorstki, okrutny’, Sirdingas, ~a (1) 3. tarm. “zły, gwałtowny’, vizgus, ~i (4) żem. ‘ruchliwy, zręczny, żywy’ i in. 231 Przy podawaniu obrazowego materiału gwarowego w wielu przypadkach można poprzestać jedynie na oznaczeniu šnek. (dotyczy to przede wszystkim czasowników su oznaczonych jako farm.). Tym bardziej że do dialektyzmów zbliżone są wyrazy języka potocznego, charakteryzujące się swobodą wyrazu, czasem o odcieniu ar umniejszającym lub pogardliwym 1983: 149). 2. (Lyberis Wyrazy mające w języku ogólnym bardziej zwyczajne odpowiedniki, (1) np., ditas ryt. "łobuz, wiercipięta)", akčivos l.mn. (1) ryt. "pojawienie się przed ko oczami czegoś nieistniejące- (4) go, czary', amas wak. “przyrzeczenie, 1 głos’, (2) nibrė dial. “pysk (np. świnie)", smūrgas (3) żm. ‘smark’, staibis żm. (1) ‘łydka’, veltynės lm. (2) wsch. ‘zapasy, zapaśnictwo’ itd. ; ir ylinas, ~a (3*) żm. „spiczasty”, tępi, —i (4) dial. „szybki, zwinny”, szliūkinas, ~a (3?) dial. „brudny, błotnisty- ”, tiisras, ~a (4) zach. „ciemnosrokaty (zwykle (o koniach), ostry, ~i (3) 2. rano. “zielony, niesuszony (o roślinach, 3. zbożach)’, rano. 'świeży' i ir in. ; 2 rosnąć, ~a, ~éjo gwar. “hałasować, krzyczeć', gaksoti, gakso, ~jo zach. 1. ‘siedzieć bezczynni2. e’, ‘gapić się’, nidkti, ~ia, ~¢é rano. ‘plątać, targać, filcować’, parkilti, ~yla, ~ilo żm. ‘podróżować z powrotem, wracać’, puzoti, ~ja, ~jo dz. ‘patrzeć, wznosić się, łajać’, skųsti, skūndžia, 4. skūndė żm. ‘żałować, skąpić’, Zabdinioti, ~ja, ~jo żm. ‘mącić’ i ir in. ; ikvaliai przysł. wiecz. ‘wystarczająco’, nokabrazda przysł. gw. ‘na łeb, na szyję, bardzo szybko’, patardndom prv. dz. ‘na łeb, na szyję’, tuézyg prv. żm. “w tym samym czasie, razem, wspólnie’ ir kt. Należy również zwrócić uwagę na to, że odsyłacz Zr. w wielu przypadkach każe wątpić, czy wyraz ar gwarowy w ogóle nadaje się do słownika języka ogólnego, np., kiduké dz. (1) zob. gawron, medžiokas (2) wsch., dz. zob. medkurpė, pūviešis (1) żm. zob. viešnagė, putelis (1) żm. zob. putinas, rgzas (2) wsch. zob. razulys, skeliaūud(r)a (1) dial. zob. odłamek, pryszcz (3) gw. zob. pryszcz ir in. ; żarłoczny, ~1 (4) dial. zob. żarłoczny, pasisas, ~a (3°) wsch. 3. zob. pratisas, śliūkas, ~a (4) płd. zob. leniwy, spārūs, ~i (4) dial. zob. spartus i in. ; dvakinėti, ~ja, ~jo wsch. zob. dvoklinėti, plausti, ~dzia, ~dé dial. zob. plauti, riaugėti, ~ja, ~jo dial. zob. raugėti, ribūoti, —-uoja, ~avo dz. 1. zob. raibuliuoti, 2. zob. riedėti 1-2, skrūpsėti, skriipsi, ~jo zach. zob. skrūpsoti i in. 3. Rzadkie słowa używane na niewielkim obszarze dialektu, np. daba (4) dial. „papuošalai” LKŽ II 199 (Pnm), gūlas (4) dz. „w bagnie lub jeziorze „leżące drzewo” LKŽ III 705 (VIk, Asm), ilgvakaris (1)żem. „długi wieczór” LKŽ IV 55 (Bržr), tvordnas (2) ryt. „ten, kto grodzi, krzyczy” LKŽ XVII 338 (Trgn), vabolė (1) žem. „jelonek rogacz” LKŽ XVII 767 (Krkl, Mžk), valgė (4) ryt. 1. „jedzenie” LKŽ XVII 1049 (Ln), 2. „zasób żywności, jedzenie: LKZ XVII 1049 (Grš) i in. ; ėdrauti, ~duja, ~dvo dz. ‘podjadać, gryźć' LKŽ II 1046 (VIk), varangotis, ~jasi, ~josi tarm. ‘szarpać się’ LKZ XVIII 129 (Lp), vdrskanoti, ~oja, ~ojo żem. ‘gnieść, marszczyć’ LKZ XVIII 311 (Vkš, DiinZ) ir kt. 4. Słowa, które w akademickim „Słowniku języka litewskiego” mają jedynie oznaczenie DZ, np. įsagtė (3*) dz. ‘odpiąć’ LKŽ III 144 (DZ) ir kt. 232 5. Słowa, które w DŽ są używane w znaczeniach, których nie ma w słowniku akademickim. Na przykład w DŽ dla słowa rėnta 1 ryt. (1) podawane są następujące znaczenia: 1. "pusta mowa, paplanina’, 2. b. ‘kto mówi iš jasno, rzadko mówi’, 3. b. “człowiek pustosłowno y', w „Słowniku języka litewskiego” nie ma drugiego znaczenia (LKŽ XI 455). 6. Wyrazy, į które trafiły do słownika iš akademickiego z innych słowników, lecz ostatnio nie są używane w dialektach, np. urėti, tra, ~jo ryt. "biec gromadą, tłoczyć się' LKŽ XVII 528 (NdZ, FrnW, DZ) kt. ? ir Być może warto skorzystać G. z (1984: 55) propozycji iš Kirvaičio, aby ze słownika „usunąć ir niemało dialektyzmów, ogólnie rzadko używanych, przestarzałych słów. Słów audrotie, blįsti, dagoti, keleivystė, laiškus, slasnos, slaptė, šaras, tviega, nė vystas nie zrozumie przypadkowo zapytany człowiek na ulicy“. Zatem proponuje się następujące główne kryteria doboru dialektyzmów: 1. Rozpowszechnienie dialektyzmu ir w literaturze i słownikach (XIX-XX w.), np. mėdžliepis dial. (1) por. ‘klon’ LKŽ VII 999 (LzP, Vaižg, Kos 135; Ak, Sb, Rm, An, Brz, Vj, Kp, Pnd, Pšl...), uvėrūs, ~i (4) dial. 1. ‘zuchwały, zuchwał2. y, uparty’, ‘chciwy, łakomy; zachłanny’ LKZ XVII 571 (S, DZ, NdZ, KZ, Myk-Put, Krév; V. V. An, Ktk, Rk, Lkm, Dgl§, Drsk, Smn, Ds, V1k, Vdšk, Zl, Blnk ...) ir itd. 2. Ugruntowanie się słowa w gwarach, np. spalgena (1) na wsch. dz. zob. żurawina LKŽ XIII 312 (Smn, Užg, Brb, LS, Žin, Dg, VIk, Dv, Rod, Pb, MI, Vdš, Dgp, Ob, Pn, Gdr, Dbg, Drsk, Ps, Pv, Glv, Trgn dzieciak, młodzieniec. ...), (2) 1. “chłopak, parobek’, 2. ‘najemnik, parobek’ LKZ XVII 867 (Krz, Skdv, Dov, Krg, Akm, Skd, Vgr, Plt, Jdr, Sts, Pln, KlvrZ, Vn, Sv, Rdn, Als, Trk, Trkn, Bdr, Krš, Všv, Brzr, End, Rt, Pp, Krtn, LkzZ ...) ir itd. 3 Systemowość. Obok czasowników utrwalonych w piśmie i gwarach należy podawać także ich rozpowszechnione derywaty przedrostkowe, np. tėšti, tėšia, —ė dz. ‘nabrzmiewać przed ocieleniem się’ LKŽ XVI 128 (Lp, Lzd, Smn, Mrs, Btr, Skdt, Kč, Vrnv, Užp, Klt, Krok) oraz por. pritėšti „bardzo nabrzmieć” LKŽ XVI 129 (Arm, Lp, Svn, Krsn, Smn, Al, Alv, Kit, Osn, VIk, Srj). Tego ostatniego derywatu DZ nie wymienia. Natomiast czasownik muginti, ~a, ~o jest gwarowy. 1. „poruszać, rozchwiewać”, 2. „nakłaniać, zachęcać” DZ. podany jest dość rzadko używany przedrostkowy derywat jmuginti, ~a, —0, gwar. z trudem wepchnąć, poruszając” LKŽ VIII 383 (MI). 4. Niezgodność znaczeń. Z odsyłaczami dz., wsch., zach. lub żmudz. należałoby podać te słowa, które w języku ogólnym używane są w jednym znaczeniu, a w gwarze — w innym, i dla nazwania tego znaczenia najczęściej nie ma słowa języka ogólnego, np. gomurys (3*) 1. ‘górna część jamy ustnej’, 2. wsch. ‘górna część wnętrza pieca’, stulpas (4) 1. ‘gruby pręt wbity lub umocowany’, 2. ‘podpora budowli’, 3. ‘to, co ma wydłużony, pionowy kształt’, 4. dz. „šalinė“ ir kt. Taip pat ir tuo atveju, jei žodis tarmėse vartojamas skirtingomis * Akademiniame „Lietuvių kalbos žodyne“ pateikiant žodį švirkštelėti, ~ja, ~jo 2. dz. ‘Svilptelėti' nenurodoma tarmės faktų LKŽ XV 599 (Š, DŽ, NdŽ), nors, pavyzdžiui, L. Gutausko raštuose šis žodis vartojamas dažnai. 233 reikšmėmis, pvz., grébas (1) 1. aukšt. ‘Sonkaulis’, 2. žem. ‘Zarna’, Saiitas 2) 1. žem. zupa z liści, lapiené’, 2. dz. ‘brzydki zapach, Sutas’, varmas (4) 1. “żm. ‘komar’, 2. dz. ‘ślep, jusznica’ ir itp. Uwzględniaį jąc proponowane zasady selekcji, w nowym słowniku języka ogólnego pozostałoby z pewnością mniej niż połowa dialektyzmów DŽ, podanych słów (tj. około jeden procent DZ, objętości). Przede wszystkim należałoby zrezygnować z niemal wszystkich przysłówków mających w języku ogólnym bardziej utarte odpowiedniki, ze znacznej części przymiotników odczasownikowych, a także z ir rzeczowników wyróżniających się jedynie ir ekspresywnością (tym bardziej że mowa o normatywnym słowniku języka ogólnego). Podawanie oznaczeń gwarowych Ustalenie kryteriów selekcji oznaczeń gwarowych nie rozwiązuje jeszcze wszystkich problemów związanych z ich podawaniem w „Słowniku ogólnego języka litewskiego”. Po pierwsze, jak zauważa K. Morkūnas (1997: 44), „treść oznaczeń dz., ryt., vak. czytelnik może obecnie rozumieć już różnie: od połowy lat sześćdziesiątych zamiast podziału gwar języka litewskiego K. Jauniusa —A. Salisa zaczęto stosować podział A. Girdenisa —Z. Zinkevičiusa (udoskonalony wariant podziału A. Baranauskasa), w którym gwara dzukijska w ogóle nie występuje, a obszary gwar wschodnioi zachodnioauksztockich zostały znacznie powiększone. Trzy ostatnie oznaczenia —dz., ryt., vak. —właściwie bardziej wskazuje główne etnograficzne regiony Auksztoty“. Wtedy nasuwa się pytanie, czy w ogóle potrzebne jest oznaczenie aukšt. (zwłaszcza że znajdujemy je tylko przy 8 słowach, z których w najlepszym razie tylko 2 lub 3 należy włączyć do słownika języka ogólnego). Z drugiej strony oznaczenie aukšt. mogłoby być podawane zamiast oznaczenia tarm. w tych przypadkach, gdy dialektyzm jest używany tylko na obszarze gwar auksztockich, np. pakasa (3%) tarm. “zbiór ziemniaków’ LKZ IX 158 (Dkš, Tr, Lel, Grl, Sdk, Ktk, Švnč, Sm). Nie zawsze jest jasne, dlaczego przy jednych słowach podano oznaczenie tarm., a przy innych ryt., dz. albo zach., żm. itd. Po przeanalizowaniu rozpowszechnienia słów z oznaczeniem farm. okazuje się, że często wspomniane oznaczenie można zastąpić połączeniem dwóch oznaczeń, np. raktis, rakasi, rakesi dial. "kaltis iš kiauSiniy’ LKZ XI 112 (Skr, Als, Kv). W tym przypadku zamiast farm. można również oznaczyć jako Zem., zach.> Przecież w bardzo podobnych innych przypadkach wybiera się połączenie oznaczeń (zach., dz.), a nie oznaczenie dial., np. persėlis (1) zach., dz. ‘niezasiany pas w polu, objazd' LKŽ IX 848 (Kps, Krok, Gdl, Al, Rdm). Czasami w akademickim „Słowniku języka litewskiego” podano ogólnie zbyt mało materiału, aby można było rozstrzygnąć kwestię wyboru odsyłaczy, np. puždti, ~dja, ~djo dz., vak. “kilti, rigti’ LKŽ XI 152 (Kt), vėjapūta (1) 3. b. tarm. ‘véjavaikis’ LKZ XVIII 572 (Gs, ZIb) i in. * Takich przypadków w DZ jest więcej, np. vampazyti, ~ija, ~ijo tarm. ‘vambryti, tauksti’ (LKZ XVIII 76 (Rs, Trk, Jrb). 234 Wag BA 0 < (snuruouronp ZY snuernwad) fz sewilfojrea hpotonu higuiey, ‘sepond żem., ! / 7 paud T Na podstawie danych geografii lingwistycznej przeprowadzono analizę częściej mų używanych armatywizmów, DZ, opatrzonych oznaczeniami ryt., dz. ; vak., dz. ; vak., żem. ir vak., analiza zasięgu (zob. 1 załącznik). Aby wyjaśnić, ar zawsze zalecane połączenia wskazanych oznaczeń, oparto na materiale akademickiego „Słownika języka litewskiego” (zob. 2 załącznik). Iš na mapie widać, że czasami nieprecyzyjnie dobiera się zestawienia odsyłaczy gwarowych, np. gwarowe (2) medžiokas wsch., żmudz. zob. medkurpė ir sąmatas (1) wsch., żmudz. ‘sznurek lub rzemień do zaciśnięcia napierśnika przy zaprzęganiu' używane w (1) Radviliškis, skerspjūvė zach., żmudz. zob. skerspjūklis — w Pašvitinis, rej. pokrojski, skivytas (2) zach., płn. ‘szmata, gałgan' —w Anykščiai (szerzej zob. załączniki 1 i 2). Jeśli podane fakty gwarowe, wskazujące na szersze użycie wyrazów, nie są przypadkowe, w tych przypadkach należy podać oznaczenie dialektalne. Należy zwrócić uwagę również na wyrazy wieloznaczne. Niekiedy obszar użycia znaczeń dialektyzmów nie pokrywa się, np., rakstus,- ~i (4) ryt., dz. 1. “kłujący, kolący) LKZ XI 110 (Mrk, Ds, SId, RS, Trgn, Sdk, Dgšl, Tvr), 2. “niejasny, zagmatwany, trudny' LKZ XI 110 (Lzd, LTR (Vik)), strustis,- ~iés m. (4) vak., dz. 1. ‘ząb brony' LKŽ XIII 1004 (Jz, Ud, Lš, Švn, Rmš, Zsl, Al, Kt, Bgt, Grš, Lp), 2. “przeplot kosza' LKŽ XIII 1004 (Rtn, Dbč, Mrc). Jak wynika z przedstawionych danych, połączenia oznaczeń należy podawać tylko przy pierwszych znaczeniach dialektyzmów. Materiał Słownika akademickiego wskazuje, że drugie znaczenia podanych wyrazów są znane na niewielkim obszarze dialektu południowoauksztockiego, dlatego, jeśli te znaczenia w ogóle mogą być uwzględnione w słowniku języka ogólnego, w obu przypadkach należy stosować wyłącznie kwalifikator dz. Wydaje się, że w przypadkach, gdy wyraz jest szeroko używany w dialektach, potrzebny jest kwalifikator tarm., jeśli jest odnotowany na niewielkim obszarze dialektu albo w ogóle nie powinien być zamieszczany, albo należy stosować konkretną wskazówkę nyt, vak., dz. albo žem. S. Keinys (1991: 95) uważa, że tych kwalifikatorów „nie należy rozumieć dosłownie” i proponuje uznawać dialektyzmy za węziej używane wyrazy języka ogólnego, które są charakterystyczne dla języka określonego obszaru używania języka ogólnego oraz dla języka emigrantów z tego obszaru. Czasami, oprócz wskazówek dialektalnych, stosuje się także kwalifikatory stylistyczne —menk., niek., np., gongalvis, ~é dkt. (1) vak. niek. „łobuz, nicpoń” i por. ditas (1) ryt. “łobuz, wiercipięta’; nepaeitūvas b. (2) zach., gw. lichy. ‘człowiek, który wszystko robi powoli, niespieszny człowiek' i por. ¢idpa (1) płd. “niezręczny człowiek' i in. Pod względem semantycznym podane pary przykładów nie różnią się zbytnio. Jak widać, należałoby zachować konsekwencję i w podobnych przypadkach obok oznaczeń gwarowych podawać również stylistyczne, ale lepiej byłoby całkowicie zrezygnować z tych ostatnich, ponieważ ekspresywność jest właściwa większości DZ, dialektyzmów. Nie ulega wątpliwości, że do słownika języka ogólnego należy włączyć etnografizmy (Klimavicius 1997: 23). A. Lyberis (1983: 148) zwrócił uwagę na to, że wiele słów gwarowych w literaturze pięknej tworzy koloryt życia wiejskiego, a część z nich w języku ogólnym pełni funkcje etnografizmów. Nawiasem mówiąc, często w DŽ w ogóle nie podano kwalifikatora etnogr., np. raugtinė (3°) żem. 1. “drewniane naczynie o pojemności wiadra z pokrywą do przechowywania masła lub kwaśnego mleka', 2. 'laukneša*, vatūkai l.mn. 235