Dėl daugkartinio veiksmo raiškos pietrytinėse lietuvių kalbos tarmėse

LITEWSKIE JĘZYKOZNAWCZE PYTANIA XXXIX (1998) Aloyzas VIDUGIRIS Instytut Języka Litewskiego, Wilno W SPRAWIE WYRAŻANIE CZYNNOŚCI WIELOKROTNEJ W POŁUDNIOWO-WSCHODNICH GWARACH JĘZYKA LITEWSKIEGO Czynność wielokrotna (powtarzająca ar się, iteratywna, częstotliwa), podobnie jak w innych gwarach, na może być w południowo-wschodnich gwarach języka litewskiego ir wyrażana na różne sposoby: za pomocą słów, określonych przyrostków, połączeń wyrazowych, su samego powtarzania wyrazów itp. tų ir Nie istnieje to jednolity system wyrażania tego zjawiska. Podobnie jak w ir wielu innych gwarach, także w południowo-wsir chodnich gwarach języka litewskiego czynność wielokrotna, będąca stanem, ar może być wyrażana zarówno czasownikami iteratywnymi, częstotliwymi, jak i czasownikami o innym uogólnionym znaczeniu (LKG 1971: 24, 91— 107; DLKG 1994: 283-291). Nie zamierza się tutaj analizować wszystkich tų przypadków użycia; większe o znaczenie ma tendencja do wypierania tak zwanego czasu przeszłego częstotliweir go przez przyrostki czasowników su iteratywnych -inėti, -dinėti, -dyti w gwarach południowo- -wschodnich obrzeży języka litewskiego. Tak zwany czas przeszły częstotliwy (praeteritum frekguentativum) jest utworzony z tematu bezokolicznika i przyrostka -dav- (na temat pochodzenia -davoraz w ogóle formantu -d zob. Otrebski 1956: 222; Smosczynski 1989: 5-10). Jest to pewien wariant czasu przeszłego prostego, tylko tradycyjnie uznawany za odrębny czas, ponieważ powtarzalność jest znaczeniem nie czasu, lecz charakteru czynności (DLKG 1994: 291). Uważa się, że formy czasu przeszłego częstotliwego są późnym wytworem litewskiej gwary aukszockiej. Nie występują one ani w innych językach bałtyckich, ani w językach indoeuropejskich w ogóle (Zinkevičius 1981: 115-116). Żmudzini zamiast nich mają połączenie utworzone z czasownika posiłkowego liuobėti i form osobowych czasownika odmiennego. Nawet nie we wszystkich gwarach aukszockich są one jednakowo rozpowszechnione. Form czasu przeszłego częstotliwego, jak się zdaje, nie mają pisma M. Mažvydasa (Urbas 1996), są one rzadkie w indeksie postylli Daukšy (Kudzinowski 1977: 183 i in.) oraz w leksyce Kristijonasa Donelaitisa (Kabelka 1964: 76 i n.). A. Bezzenberger, który badał zabytki piśmiennictwa Małej Litwy z XVI-XVII wieku, również odnotował zaledwie kilka form czasu przeszłego częstotliwego (Bezzenberger 1877: 208). Na południowo-wschodnich, zwłaszcza południowych peryferiach obszaru języka litewskiego formy czasu przeszłego częstotliwego są rzadkie albo w ogóle nie są już używane. Być może tylko na wschodnich peryferiach gwar wschodnioauksztockich (od Brasławia do Gierwian) są one nieco częstsze. W zdaniu czas przeszły częstotliwy, podobnie jak każda inna forma czasownika, zwykle występuje w funkcji orzeczenia, tj. pełni funkcję 183 predykatu, np. : Mylėdavau ją labiausia Vlk. I nuvažiūodavau, i nueidavau Eiš., Sendvėn būdavo sveiki žmonės Kb. Niekiedy formy czasu przeszłego częstotliwego tworzone są z zastępujących je derywatów z przyrostkiem -dinėti, np. : Seniati jis pas mūs dažniai ateidinėdavo Rds. Miisis (nasz) ksiądz wszędzie przyjeżdżał Lz. Powtarzająca się czynność przeszła jest tu dość często wyrażana przez skostniałą formę būdavo, występującą jako słowo wtrącone, lub jej warianty, np. Būdavo, w tym czasie wyrastają ziemniaki Sem. Būdavo, przędziesz i przędziesz, a plecy bolą Nč. Būdavo, kosami kosił Brsl. W południowej Litwie ta forma jest nierzadko skracanir a, np. : Seniaū, būdau, suveinam giedam Eiš. Būdau, ateina pas mūs sėdi ir Pls, Rod. Szerzej stosowany jest wariant būdo, np. : Dažnai, būdo, sudėgina Str. Būdo, eik, [bitės] ūžia Vlk. Būdo, akmuva (akmuo) stovi an vežimo Mrs. Biido, ūrėm žagrėm Kls. Czasami te wtrącenia używane są obok orzeczenia wyrażonego formą czasu przeszłego częstotliwego, np. : Biido, sakydavo ūnas Str. Būdo, neimdavau Ldvn. W południowo-zachodniej Litwie w okolicach Kučiūnų, Veisiejūs, Kapčiamiestisu, Lčipalingisiu, Liškiavy i Drūskininkai najczęściej używana jest forma būlavo (< "būdlavo), np. : Seniaū biilavo kitaip LS. Būlavo, išeik, tai Sunes loja Kč. Būlavo, eina ir dainuoja DrskŽ, Rtn. Warianty būlavos, būlavoc: Biilavos, dziadunio wciąż opowiada i opowiada DrskŽ. Biilavoc, w Švendūbrėn było najlepiej Rtn. Nieco częściej spotyka się warianty tych form būlau lub biilo, np. : Biilau, opowiada staruszek Dv. Jak przychodzi, būlau, to i siedzi Arm. Būlau, przyjeżdżają oni do nas (u nas) Lt. Biilo, wcześnie poszliśmy Dv. Nakcimi mina linūs, būlo DrskŽ. Biilo, anas ateina manap momap (pas mano motiną) LzZ. Biilo, paliavone (medžioklę) daro Arm. Biilo, nūveit (nueina) an Pėtro (birželio 29 d.) rugiūs pjaut Zt. Būloc, nueini, gauni, ko nori DrskZ. Pod wpływem języka ogólnego formy czasu przeszłego częstotliwego wykazują obecnie tendencję do rozpowszechniania się. Jednak tam, gdzie wpływ języka ogólnego już nie sięga lub jest niewielki, nawet skostniałe formy czasu przeszłego częstotliwego są używane dość ograniczenie. Skostniałe i skrócone warianty z kolei wskazują, że ich użycie, zwłaszcza na południowych obrzeżach, zanikło. Formy czasu przeszłego częstotliwego, jak się wydaje, zaczyna wypierać upowszechnienie czasowników o znaczeniu iteratywnym, z przyrostkami -inėti, -dinėti, -dyti. Relacje między użyciem form czasu przeszłego częstotliwego a użyciem innych czasowników o znaczeniu częstotliwym lub uogólnionym analizował polski językoznawca R. Roszko (Roszko 1996: 51-62). Czasowniki z przyrostkami -(d)Jineti, -dyti oznaczają powtarzanie się czynności nie tylko w przeszłości, lecz także w teraźniejszości i przyszłości. Wszystkie te przyrostki, a dokładniej ich derywaty, są znane i używane na całym obszarze języka litewskiego. Jednakże w gwarach południowo-wschodniego pogranicza, gdzie mieszkańcy są mniej lub bardziej dwulub wielojęzyczni, słowotwórstwo czasowników za pomocą tych przyrostków oraz ich użycie znacznie się nasiliły. Zwiększył się również ich zakres semantyczny, tzn. mogą oznaczać wiele- * Skróty nazw miejscowości jak w akademickim „Słowniku języka litewskiego”, t. I-XVIII. 1941— czynność iteratywną, niewielką częstotliwość powtarzającej się czynności, stopniowość, ciągłość 1997. 184 ir (ciąg ir dalszy) itd. W niemałir ym stopniu ir zależy to od podmiotu i dopełnienia (liczby ir wykonawców), a ogólnie od ir kontekstu zdania. Większość czasowników, zwłaszcza z przyrostkami su -dinėti, -dyti, tworzy się najczęściej od iš czasowników przedrostkowych. Dodanie przyrostka zmienia ir jų aspekt: z iš czasowników aspektu dokonanego stają się one czasownikami aspektu niedokonanego. Zatem te derywaty przyrostkowe, zyskując dodatkowe znaczenie leksykalne, zmieniają ir się gramatycznie (Vidugiris 1961: 219—231). Z drugiej strony pewna część takich derywatów sufiksalnych, t. y. z sufiksami su czasownikowymi -inėti, -dinėti, -dyti może być uznawana za neologizmy, będące swoistymi kalkami(?), ir przekładami słowiańskich sufiksów czasownikowych su -avats, -ivato. Jų źródłem pochodzenia jest, jak się wydaje, dwujęzyczność wielojęzyczność mieszkańców południowo-wschodniego ar pogranicza ir języka litewskiego oraz myślenie kształtujące się na podstawie języków słowiańskich. A zatem derywaty wymienionych sufiksów (ich część) mogą być wytworem wpływu języków obcych, jedynie przyodzianym w į litewską szatę. Be Ponadto osoby dwujęzyczne często mają skłonność do używania uogólnionych ir środków wyrazu. Derywaty z tymi przyrostkami utrwalają się tam, gdzie tradycyjne dialekty litewskie posługują się czasownikami podstawowymi o innym sposobie ar tworzenia i rozszerzonym znaczeniu. Większość tych derywatów weszła już do systemu gwar peryferyjnych, stając się własnością tego języka, normalnym sposobem wyrażania myśli. Być może tylko nam wydają się one swego rodzaju egzotyzmami. W wyodrębnieniu tych neologizmów powinna pomóc dawna, ukształtowana w ciągu długiego czasu kolejność znaczeń, ich następstwo (system). Niemal na całym etnicznym obszarze peryferii południowo-- wschodniej Litwy obok siebie mogą być używane czasowniki iteratywne ze wszystkimi wymienionymi przyrostkami, tylko nie wszędzie występuje jednakowy stosunek między nimi. W jednych miejscach bardziej utrwaliły się czasowniki z jednym przyrostkiem, w innych — z innym. Dalej, według poszczególnych przyrostków, omawia się tworzenie, użycie, znaczenie i rozpowszechnienie takich czasowników. Przyrostek -inėti, podobnie jak w innych gwarach, tak i w gwarach języka litewskiego południowo-- wschodniej peryferii, jest używany do tworzenia czasowników o znaczeniu powtarzalnym, częstotliwym. Derywaty z przyrostkiem -inėti zwykle tworzy się od form czasu przeszłego prostego, np.: bėginėti: bėgo, buvinėti: būvo, darinėti: darė, davinėti: davė. Ich podstawowe znaczenie, z wyjątkiem charakteru powtarzalnego, najczęściej nie różni się od znaczenia czasowników pierwotnych, od których zostały utworzone, np.: bėginėti 1. biegać, hasać: bėgti: Bėginėja, skraido apliūkui Dbč. Czego biegacie, hasacie, ja was prześcignę (wyprzedzę) DrskZ. Trzeba za dzieckiem biegać i prosić, żeby jadło Zt. Kiedy jest ciepło, krowy biegają (dokuczają im gzy) Zt. 2. chodzić pośpiesznie, krzątać się: Treci mėtai bėginėja su tom avim Vrnv. Ona jest o pięć lat młodsza, więc teraz (jeszcze) biega jak zając Zt. 3. biegać się, mieć ruję (o zwierzętach): Krowa biega się — zaprowadź ją do cielaka (do byka) LzZ. Gdzież to biega krowa DrskŽ. Nasza krówka biega, trzeba ją zaprowadzić do cielęcia Rod. Na targu wszystkie krowy pobiegały (pobiegawszy) Zt. Czasownik beginėti zachowuje zbliżone znaczenia z różnymi przedrostkami wskazującymi kierunek, np.: 1. Obiegamy wszystko (wieś, sioło) i potem 185 idziemy do domu Zt. Ludzie wybiegli popatrzeć, gdzie się pali LzZ. Chce nam się uciec od po krewnych (podwórze) Dv. Uciekaj do innego domu DrskŽ. Jak słońce zajdzie, to wszystko ir będzie uciekać Rod. 2. Kiedy cała obbiegnie (przygotoir wuje się) wieczór Btrm. 3. Nie widziałem, że owce się obiegły Sn. Kumeta już obiegła Dglš. Ar wy (twoja) krowa już się ocieliła? LzŽ. Która krowa się nie ocieli, ta mleka nie będzie Zt. Iš ze wszystkich znaczeń tylko trzecie znaczenie ar słowa beginėti béginetis, ir chociaż szeroko używane na południowym wschodzie Litwy, uważane za dialektyzm (jej nie ma DLKŽ 1993). Odpowiedniki w języku ogólnym to bégidtis, lakstytis, vaikytis itp. ir (Lyberis 1980: 202). Wszystkie znaczenia słowa bėginėti są ze sobą ściśle powiązane, tak że trudno przypuszczać, by istniał jakiś wpływ zewnętrzny. Chyba że w niektórych gwarach peryferyjnych, wzorując się na białoruskim 6ez2ays ‘begioti’ nobezayp ‘pasibegioti’, używa się formy niezwrotnej. Ogólnie rzecz biorąc, czasowniki z przyrostkiem -inėti, zarówno bez przedrostków, jak i z przedrostkami, mimo pewnych dodatkowych znaczeń lub ich odcieni, w większości pokrywają się ze strukturą znaczeniową czasowników podstawowych. To wskazuje, że czasowniki z przyrostkiem su -inėti są używane najczęściej i należą ir do najstarszych. Jednakże Na Litwie, zwłaszcza w peryferyjnych gwarach wileńskich, dość często spotyka się również przypadki użycia przyrostka -inėti nietypowego dla języka litewskiego, np.: 1oj lepioska (placek) razcirinėja "(kruszy się, rozpada), valgyc nemozna (nie można) Ad. Nezvalija (nie pozwala) jiem grafas atadavinét pjdut’ pievų Aps. Sako itai visiem itep i(š)sidavinėja (zdaje się, przywiduje się) Grv. Daūgis niūkė (mówił, opowiadał), kad prisdavinėjo (przywidziało się) Aps. Przysiada się tam, gdzie kto, Brsl. Nikt nie chodzi po cmentarzu, mówią, że się zjawia (ukazuje się, por. białorus. ewdacauya, npeidasayya ‘zjawiać się’) Pst. Wtedy odgadują kieszeń Aps. Trzeba przecież, pomogę (pomagam) Ad. Jedna jeszcze nie kończy (śpiewać), druga zaczyna (zaczyna) Ad. Drenaż zakładają (układają) Ad. Już nadchodzą do domu Lz. Oni wychodzą i przychodzą w nocy Brsl. To wychodzą (wychodzą, przypada) im po dwa hektary Aps. Rzeka opływa koło Ad. Oni schodzą do ziemi i wiosną wychodzą (wyłaniają się) Ad. Kurs szycia ukończył(a) Ad. Przychodzi (przypada, należy się) pożywienie źrebiętom, żeby ciągnąć (pchać, ciągnąć) Ad. Popija zimną wodą Str. Gospodarz zajmuje się sianem dla swoich kéltavy (bydła) Aps. Patrz, on wyśmiewa się z ciebie Str. To on potrafi zaczepiać różę Aps. Polacy chcieli przebadać (zbadać) te góry Aps. Konie się splątały, więc do tej pory je rozplątywałem (rozsupływałem) Grv. Poszedł odpracować u pana za ziemię Nmč. Dobrze zarobiliśmy, za starodawne ubranie były duże pieniądze Str. Mało zarabia Tvr. Kiedy dzieci [złośliwa istota] połaskocze, wtedy je łaskocze Aps. Jedną rodzinę utrzymywałem Ad. Kiedy popada, wtedy są grzyby Ad. Tadū ** Znaczną część przykładów z przyrostkiem -inėti, zapisanych w czasie ekspedycji w 1972 r., A. Balašaitis, I. Ermanytė i K. Pakalka pozwolili sobie przepisać. 186 susrinkinėjom (przygotowywaliśmy się)razmušinėti (walczyć) Aps. In karvįpriraudojinėju (płaczę, pocieszam się) Pst. Oblegają żuki i pożerają pierścienie Ad. Aš gvéltu réke, kad duris atspyrinėtų Str. Idzie, odpychając się laską Ck. A(ž)siprašinėj (zapraszał), mówił, będzie wieczorek Grv. Pociąg a(ž)siturinėja (zatrzymuje się co chwilę), gdy jedzie do Uteny Str. nys wyjeżdżać będzie do miasta Ad. Jedzie wywozić lasu Aps. Z przytoczonych tutaj przykładów wynika, że czasowniki z przyrostkiem -inéti tworzy się nie tylko od form czasu przeszłego pojedynczego, lecz także od form czasu teraźniejszego, por. dėminėti: dėti, dėma (dėma), dėjo; eininėti: eiti, eina, ėjo; iminėti: imti, ima, ėmė. Czasowniki z przyrostkiem -inėti szczególnie rozpowszechniły się na południowo-wschodnich peryferiach północnych gwar wileńskich, od Strunaičio do Brasławia. Używanie tutaj derywatów z tym przyrostkiem jest tak uogólnione i częste, że czasowniki z innymi przyrostkami nie wytrzymują już ich konkurencji. Takie użycie przyrostka -inéfi, jak się zdaje, rozwinęło się w latach przymusowej wielojęzyczności. Podczas ekspedycji do rejonu brasławskiego w 1956 r. taka tendencja w użyciu przyrostka -inėti nie została jeszcze zaobserwowana. Gdzie indziej czasowniki z tym przyrostkiem są znacznie rzadsze, a ich użycie prawie nie różni się od użycia w głównych gwarach i języku ogólnym. Natomiast aktualizowane są tam czasowniki o podobnym znaczeniu z przyrostkami -dinéti lub -dyti. Uważa się, że przyrostek -dinėti jest złożony, powstały z przyrostków -do (por. -dyti) i -ineti (Skardžius 1943: 529). J. Otrebski (Otrebski 1956: 414) traktuje takie czasowniki jako derywaty z przyrostkiem -inėti, w których rdzeń czasownika oddziela od tego przyrostka element -d-. Rozwój słowotwórczy znanych już z XVI-wiecznych litewskich zabytków piśmiennictwa czasowników z przyrostkiem -dinėti przedstawiałby się następująco: Si: gauti: gaudyti: gaudinėti; gyti: gydyti: gydinėti lub gydinėti; gulti: guldyti: guldinėti. Można wskazać inną grupę czasowników z przyrostkiem -dinėti, których budowa jak gdyby przeskakuje człon pośredni z -dyti, np.: duoti: duodinėti; stoti: stodinėti; važiūoti: važiūodinėti lub važiuodinėti. J. Otrebski uważa, że -dprzed -inėti pojawiło się tutaj w celu uniknięcia hiatu (Otrebski 1956: 415), chociaż to -dmogło również powstać na drodze analogii. Czasowniki z przyrostkiem -dinėti są przeważnie tworzone od tematu bezokolicznika, np.: drti: ardinėti, bėgti: bėgdinėti, duoti: duodinėti, eiti: eidinėti (a nie bėgo: bėginėti, davė: davinėti, ėjo: ėjinėti). W gwarze litewskiej z Zieteli czasowniki z przyrostkiem -dinéti często zachowują nawet akcent czasowników podstawowych, np. :dailydinėti: dailyti “dzielić', dėdinėti: dėti, važiūodinėti: važiūoti. Czasowniki z przyrostkiem -dinéti o znaczeniu częstotliwym lub uogólnionym są najczęściej używane w południowych gwarach języka litewskiego. Te derywaty często są używane jakby zupełnie niepotrzebnie zamiast czasowników o znaczeniu częstotliwym z przyrostkiem -inėti albo pierwotnych czasowników o znaczeniu rozszerzonym. Najczęściej tworzy się je od czasowników pierwotnych z przedrostkami, ponieważ derywaty z przyrostkiem -dinėti bez przedrostków są znacznie rzadsze. Ponadto najczęściej dublują one podstawowe znaczenie czasowników pierwotnych, rzadziej oznaczają określone odrębne znaczenie lub odcień znaczeniowy. Ich system znaczeń jest zazwyczaj uboższy od znaczeń czasowników pierwotnych lub czasowników z przyrostkiem -inėti. Dla porównania weźmy czasownik bėgdinėti 187 1. biegać, biegać tu i tam: po Bėgdzinėja sėlų (wieś, osadę), jakby nie miał własnego domu LzŽ. Biegaliśmy ir Sen irten Zt. 2. spływać : Krew [z nóg] biegł DrskZ. Jų dzieci codziennie dobiegają Lp. Adbégdzinéja pas médziagy tų (medį) LzZ. Adbégdinéja saldotas (kareivis) milsy pirkion Zt. Adbégdzinéja daiig ca iš toli darbuic (pracować) DrskZ. Wszystko — zaczyna się ruszać jak ir spłoszone kury Zt. Wszyscy wybiegli jak króliki Mrp. Wybiegli an popatrzeć na ganek Lp. Wybiegają an ulicą) (į spoglądając wstecz (ojca) LzŽ. Wybiegając, gdzie kto Zt. Była ir czarna (ziemniak) wybiega (brakuje), później Zt. Uciekamy przed karczmą (i ta szynk) Zt. Od frontu uciekaliśmy przez leśny las) (i Rod. Ciepłe słońce grzeje, śnieg już ucieka (topnieje) Pls. Kukułeczko, kuku. błękitnawy siostrzany bieg (przytulasz się) LzZ. Pasterz przybiega do domu Lp. Nie podbiegaj drugiemu pod už oczy, daj mu — powiedzieć Rod. Chociaż czasowniki z su przyrostkiem -dinéti pod względem znaczenia nie dorównują przyrostkowi -inėti dla derywatów, jednak tym ostatnim w niektórych przypadkach stanowią poważną konkurencję. Są one dość częste w południowo-- wschodniej części obszaru języka litewskiego aż do linii Troki — Semeliškės — Onuškis — Druskieniki. Nierzadko używa się ich w okolicach ir Gervėčys, Strūnaitis, Adutiškis, Kamiejys, Brasław. Przykłady są różnorodne: Dawniej nie rozbierałem cebul Dbč. Rozbiera żyto na kłosy, gdy kwitnie DrskŽ. Gdzie indziej wyrastają, nazywa się je naroślami Arm. Len Zot uzaugdzineja Nč. Cia apsibiidzinéj (apsigyveno) anas Zrm. Jaū ménélis (mėnulis) atbidzinéja (dyla, mažėja) LzZ. Gdzie przebywacie (mieszkacie)? Dv. Gdzie zaczynał mieszkać, tego nikt nie opowie Aps. Kiedy zaczynaliśmy budować, było trudno Str. Gruszki układa się w dywan Pst. Już rodzice przyzwyczajają się (przyzwyczajają się, uczą się języka ogólnego) od dziecka Dbč. Późno mu pomagali NE. Nie zadaję się z babami Brsl. Ona nic nie robi, tylko tak się podlizuje (udaje) Rod. On często do nas przychodzi Dsm. Do Kłajpedy przyjeżdżała dziewczyna na święta Trak. Przechodziłem komisję Ad. Młodzi spotykali się Šlčn. Wszystkie koty rozganiały (przeganiały) Arm. Zdejmują kartę (zdjęcie) Azr. Ci bracia namawiali cię (namówili) do pracy (pracować) Grv. Przynieśli przekąski, żeby były kwaśne Vrnv. Goście siadają przy stole Dv. Wciąż się opieramy, nie poddaliśmy się Bn. Czasami czasowniki z tymi przyrostkami występują również z dwoma przedrostkami, które jakby wzmacniają wrażenie powtarzalności czynności, np. : Zaczyna kwitnąć ogród Zt. Panowie zaczynają biec do domu Zt. Tu rzucali i jeździli po mieście Arm. Начинает выбирать картофель Zt. В поместьях распродавали землю LzŽ. Они все выбежали из поезда Zt. Подкрути (подкручивай) винтики LzŽ. Я всё забывал (подзабыл, забыл) загадки Dv. Эти глаголы, по-видимому, также образованы от первичных глаголов, имеющих два префикса, например: : Только началась война Zt. Мне никто не хочет помочь Zt. Mes tylko trochę dodaliśmy (uzupełniliśmy) Zt. Do trumny wkładają i wynoszą (grzebią) Zt. Przyjechali Litwini Dv. Wilk się wcisnął (wtargn188 do izby Dv. Zapomniałem, nie przychodzi szybko (prędko) do głowy Por. ął) Oczywiśne cie, to cecha języka litewskiego. Czasowniki z su przyrostkiem -dinėti wyrażające czynność wielokrotną nie są obce wielu gwarom języka litewskiego. Najczęściej jednak używa się ich w intensywnie kontaktujących się ze Słowianami su peryferyjnych gwarach południowo-wschodniej Litwy w okolicach Dubiczów, Noczy, Pelesy, Rudominy, Osowej, Oranek, Dziewieniszek, Zieteli. Przyrostek -dyti w gwarach języka litewskiego jest używany do ir tworzenia częstotliwych czasowników kauzatywnych, takich jak: ardyti, gaudyti, girdyti, guldyti, spardyti. Jednakże Na południowo-wschodnich ar obrzeżach dla wyrażenia wielokrotnej czynności ciągłej namnożyło się wiele su czasowników z przyrostkiem -dyti, którego podstawowe dialekty litewskie nie mają. Derywaty z przyrostkiem -dyti wyrażają bardziej złożone pod względem czasowym czynności czasowniki niebazowe gu (Naktinienė 1997: 159). Są to jakby swoiste skrócone formy przyrostka -dinėti, których rdzenie najczęściej są przedrostsu kami, np. : Bulbas apardzyc reikia Grv. Anos (sroki) nigdzie nie wybiegają Grv. Zjadł (pierzynę) motkę (królową pszczół) naiży Grv. Kto ci pomógł? tį Grv. Żeby było widać, un nałożyli na głowy Grv. Ir zaczęło się przywidawiać (zjawy) Grv. On już się przestraszył (przestraszył się), że przy nim niczego nie ma Grv. Galšia przyjmuje (skupuje) len Dv. Powodzie (wylewy) porozdzielały Vrnv. Nie przykrywaj go, Rod. Kacinek poszedł na żyrnie (karmić się), a kogucik został w domu, Grv. Ja zostawać z małymi dziećmi, Dv. Postanowiwszy, wyszedł z wody, Dv. Trzeba kamienie wyzbierać (wybierać), LzZ. Nie ma czym nić zmoczyć (zwilżyć), Str. Wszędzie woda była, a jeszcze (teraz) odpływała, Zt. Ściemniawszy się, będziecie mogli wrócić, Pls. Anas davydo (gonił, chce dogonić) go Pls. Czasowniki z przyrostkiem -dyti w znaczeniu częstotliwościowym używane są przeważnie na przemian z przyrostkiem -inėti lub -dinéti, zwykle tylko na najbardziej południowo-wschodnich krańcach. Przede wszystkim najczęściej przyrostek ten zadomowił się w gwarze Gervėčių. Zastąpił tu wszystkie derywaty z przyrostkami -inéti i -dinéti. Czasami dodaje się go nawet do derywatów przyrostkowych, np. : Kd neatsidarinedai dūrų? Grv. Tai tį ožys prisdavinėdė (wydawało się) Grv. Rugidm nagotował żėmį Grv. Niejako jednolicie przyrostek -dyti jest używany czasami także gdzie indziej. Na przykład w okolicach Rodūnii, gdzie ten przyrostek jest używany na równi z -dinėti, poszczególne rodziny młodszego pokolenia znacznie częściej lubią używać przyrostka -dyti. Gdzie indziej jest on rzadszy. Z poszczególnymi słowami przyrostek ten zapisano jeszcze w okolicach Druskienik, Dubicz, Butrymon (rejon solecznicki), Valkininkai, Mariampola (rejon wileński). Zamiast wniosków. Na południowo-wschodnich obrzeżach obszaru języka litewskiego, gdzie użycie form czasu przeszłego częstotliwego osłabło, najbardziej rozpowszechnione jest użycie czasowników z przyrostkami -inéti, -dineti, rzadziej z -dyti. Ich podstawową funkcją jest wyrażanie wielokrotnego charakteru czynności. W podstawowych gwarach języka litewskiego w tym znaczeniu używa się zwykle wyłącznie czasowników z przyrostkami -inéti i -dinėti. Najlepiej tradycyjny system swoich znaczeń we wszystkich, nawet południowo-wschodnich gwarach zachowują 189 czasowniir ki z przyrostkiem -inėti. Tylko w poszczególnych su gwarach użycie tego przyrostka ograniczają utrwalone czasowniki z innymi przyrostkami, np. w Zieteli niekiedy w innych gwarach peryferii południowych Auksztotów przyrostek -dinėti, w 0 gwarze gierwac- — su kiej przyrostek -dyti itp. ir Z powodu wzrostu dwui wielojęzyczności ludzi w ir gwarach peryferyjnych czasowniki z przyrostkami -inėti, -dinėti lub -dyti oznaczają już nie tyle czynność wielokrotną, ile uogólnioną czynność jednokrotną, ciągłą. W tym znaczeniu czasowniki z su przyrostkiem -inėti zaczęły się umacniać na południowo-- wschodnich peryferiach gwar wschodnioauksztockich, północnych wileńskich, około W okolicach Apsy, Brėslauji, Vidžiūs, Adutiškio, a także wokół Ażudiewia, Kamiejis, Lentupia, Kliukščionis, w południowo-- wschodniej części zamieszkanej mieszanie okolicy Strūnaitis. Sufiks su wariantowy -dinéti występujący głównie Na Południu Litwy wokół Diewieniszek, Butrymonis, niekiedy wokół Dubicz, Druskiennik ir we wszystkich okolicach znajdujących się už O granicach Litwy Asiucie , Pervalkę (rejon grodzieński), o Armoniszkach, Osowie, Balatnie lub Werenowie, Bieniakoniach, Kauleliszkach, Nocie, Pelesie, Raduń, Żirmunach (rejon werenowski), Lazunach (rejon wiłejski) ir Zieteli (rejon diatłowski). Czasowniki z przyrostkiem -dyti są używane na peryferyjnych obszarach południowej Litwy, szczególir nie w okolicach Gervėč. Otrzymano 1998 0325 LITERATURA Bezzenberger A. 1877: Beitrūge zur Geschichte der Litauischen Sprache, Gottingen: Verlag von Robert Peppmiiller. DLKG 1994: Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Vilnius: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. DLKŽ 1993: Słownik współczesnego języka litewskiego, Vilnius: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Kabelka J. 1964: Leksyka pism Kristijonasa Donelaitisa, Vilnius: Mintis. Kudzinowski Cz. 1977: Indeks słownikowy do „Daukšos postilė“, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Lyberis A. 1980: Słownik synonimów, Wilno: Mokslas. LKA 1977: Atlas języka litewskiego 1, Leksyka, Wilno: Mokslas. LKA 1982: Atlas języka litewskiego 2, Fonetyka, Wilno: Mokslas. LKA 1991: Atlas języka litewskiego 3, Morfologia, Wilno: Mokslas. LKG 1971: Gramatyka języka litewskiego 2, Morfologia, Wilno: Mokslas. Naktinienė G. 1997: Czasowniki przyczynowe południowoi wschodnioaukštajckich wilniškich w słownikach. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 37, 154-162. Otrębski J. 1956: Gramatyka języka litewskiego 3, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Roszko R. 1996: Litewskie formy krótkie typu eidavo (na przykład z gwary puńskiej- ).—Acta baltico —slavica 23, Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, 51-62. Skardžius P 1943: Słowotwórstwo języka litewskiego, Wilno. Smoczyński W. 1989: Studia bałto-słowiańskie 1 (Prace Komisji Językoznawstwa 57), Wrocław —Warszawa —Kraków —Gdańsk —Łódź: Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. Urbas D. 1996: Słownik pism Martynasa Mažvydasa, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Vidugiris A. 1961: Czasowniki z przyrostkami -inéti i -dinėti w gwarze Zieteli. —Prace AN Litewskiej SRR, Seria A, 2 (11), 219-231. Zinkevičius Z. 1981: Gramatyka historyczna języka litewskiego 2, Wilno: Mokslas. 1996 — 1998. 02. 10. 190 ŪBER DIE MOŻLIWOŚCI WYRAŻANIA DER FREOUENTATIVEN FABUŁA IN DEN SŪDOSTLICHEN LITAUISCHEN DIALEKTEN Streszczenie Podczas badania południowo-wschodnich litewskich Dialekty stwierdziliśmy, że Użycie Formy tzw. freguentativen Prateritums (czas przeszły częstotliwy) do wyrażenia freguentativen Działanie stopniowo zanika. Nieco częściej występuje jako wtrącone Słowo die Forma būdavo, czasami būlavo lub ich Skrócone formy biidau, būdo, būlau, bilo vor. Tymczasem jednak rośnie liczba czasowników z sufiksami -inėti, -dinėti, -dyti, które mają iteratywno-duratywne znaczenie. Am najlepszy jest system tradycyjnego Znaczenia w czasownikach z sufiksem -inėti zachowały się, które rozwinęły się z form czasu przeszłego (būtasis kartinis laikas), rzadziej z form czasu teraźniejszego. In właściwych Dialekten des Randgebietes wird der Użycie tych sufiksowanych Pochodne przez te z utworzonego bezokolicznika Verba mit dem Sufiks „-dinėti“ lub „-dineti“ -dyti ograniczone, w większości od prefiksowanych Czasowniki pochodzą. Z powodu rozprzestrzeniającej się Dwulub Wielojęzyczność, in Na obszarach peryferyjnych czasowniki z przyrostkami -inéti, -dinéti lub -dyti często nie oznaczają wielokrotności, lecz uogólnioną jednorazowość, trwającą Działanie. Czasowniki tego Znaczenia są dla in Wschodnioauksztockiego Vilniuser Randgebiete mit dem Suffix -inéti rozpowszechnione, podczas gdy takie z Suffix -dinéti den in siidlitauischen Gwar i nie tylko tych ostatnich, lecz in przede wszystkim in Dialekt von Gervėčiai (am Mittellauf der Ašmena) gebrauchlich sind. 191