Mikalojaus Daukšos raštų germanizmai

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA XXXIX (1998) Nijolė ČEPIENĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno MIKOŁAJA DAUKSZY PISM GERMANIZMY M. W iš przetłumaczonych na język polski pismach ir Daukšy, podobnie jak w innych 16 a. dziełach o treści religijnej, germanizmów jest niewiele. Najwięcej jų ich znajduje się w „Biblii“ Jonasa Bretkūnasa. Szczególnie mało germanizmów występuje w niewielkim objętościowo (1595 „Katechizmie” Daukšy m.). Znajduje się w nim sześć germanizmów siedem ir iš jų utworzonych derywatów: kunigas, vertas, kuoras „chór”, mirra „pachnące żywice”, šarvas, skyda'"; kunigystė, kunigiškas, nevertas, vertai, nevertai, nevertybė, išliuosuoti. M. Daukšy w „Postylli” (1599 m.) znaleziono 21 germanizmir 19 ów derywatów — 18 jeden ir derywat i jeden dūrinys: penigmainys. Be spośród już wymienionych należy wymienić następujące: penigas (peningas, piningas, pinigas), budelis, ola, stalda „obora”, šilingas itd. ir ; zob. tabelę 1. Pisownia i formy niektórych zapożyczeń w pismach Daukšy, podobnie jak rodzimych wyrazów, są zróżnicowane, np.: kunigdiksztis, kunigdigsztis, kunigaistis; kunigaksztis; pénigas, penjgas, penįgas, penigas, peningas, pęnįngas. Ustalając pochodzenie germanizmów, napotykamy pytanie — czy wyraz został zapożyczony bezpośrednio z języka niemieckiego, czy też przyszedł za pośrednictwem języków słowiańskich, głównie polskiego lub białoruskiego. W kwestii pochodzenia niektórych zapożyczeń istnieją sprzeczne poglądy, np. K. Alminauskis wywodzi falšus z niemieckiego, a E. Fraenkel z języka polskiego; Np. Skardzius w swojej książce „Die slavischen Lehnworter im Altlitauischen” nie podaje tego wyrazu; lampa, mirra Alminauskis uważa za zapożyczenia niemieckie, natomiast Skardžius (w oryginale mira) — za zapożyczenie z języka polskiego. Często źródło zapożyczenia nie pomaga w wyjaśnieniu pochodzenia, ponieważ struktura fonetyczna i morfologiczna form niemieckich i słowiańskich całkowicie lub częściowo się pokrywa, np.: gruntas, por. niem. Grunt, 1. grunt; handlius „handel”, por. niem. Handel, 1. Handel; jarmark „jarmark, targ“, por. w. Jahrmarkt, 1. jarmark; latarnia „latarnia“, por. w. Laterne, |. latarnia; pancierz „zbroja“, por. w. Panzer, I. pancerz; šturmas „burza, nawałnica“, por. niem. Sturm, 1. szturm; šniūras „lina“, por. niem. Schnur, 1. sznur; tancius „taniec“, por. niem. Tanz, |. taniez. Te germanizmy „Postili” wielu badaczy uważa za zapożyczone za pośrednictwem języków słowiańskich. Oczywiście Polskę i Niemcy łączyły stare kontakty w dziedzinie gospodarki i kultury. Niemieccy rycerze przybywali na polskie dwory od XI w., a w XIII–XVII w. miała miejsce największa migracja. Rycerze dworscy żenili się z Niemkami, polscy panowie gościli na niemieckich dworach. Stąd rozprzestrzeniały się mody, obycz- | S. Karaliūnas uważa to słowo za bałtyckie. —Baltistica 30(1), 1995, 29-39. 31 aje. Istniały kontakty ir w dziedzinie nauki. 1364 m. Założony w Krakowie uniwersytet zmieniał się studentami. Przez pierwsze trzydzieści lat 12 iš 19 profesorami byli Niemcy. Jednak niektóre germanizmy nie są stosunkowo starymi zapożyczeniami w językach słowiańskich, np. polskie jarmark, lampa, laterna są używane a., handel, 15 szturm, taniec, grunt „fundament, podstawa” 16 a. (podobnie ir jak w języku litewskim). Część tych zapożyczeń, takich jak pinigas, kunigas, į które dostały się do języka litewskiego, według K. Būgi, około a., 12-13 tj. znane do Do į czasów Daukszy język litewski mógł iš przyjść bezpośrednio z języka niemieckiego. Drogi mo przybycia mogły być różne: Mała Litwa, północna część Litwy (dolnoniemiecki język niemiecki Inflant), wreszcie także język niemiecki używany w Wielkim Księstwie Litewskim. Już w XIV w. na Litwie byli Niemcy, przez nich zbudowany został kościół św. Mikołaja w Wilnie. Niektóre zapożyczenia mogły również dostać się drogą książkową, przy tłumaczeniu pism z języka niemieckiego (izop, mirra). Część M. Część zapożyczeń użytych w pismach Daukšy nie ma litewskich odpowiedników ani zamienników. Pojawiły się wraz z nowymi realiami, aby wyrażać nieznane pojęcia oraz nazywać przedmioty i osoby. Wszystkie bezpośrednie germanizmy w „Katechizmie”, z wyjątkiem form pochodnych i šliuosuoti (zamiast skyda w języku ogólnym mamy skydas, a zamiast kuoras — choras), są używane w języku ogólnym. W „Postylli”, podobnie jak w innych dawnych pismach, występują zapożyczenia dziś niestosowane, np. ciekas „znak, plama”, liuosas, stalda. Porównując germanizmy w „Postylli” Daukšy z zapożyczeniami w pismach Mažvydasa i w „Postylli” Bretkūnasa, widać, że w „Postylli” Daukšy germanizmów wraz z formacjami pochodnymi jest najwięcej (40), w „Postylli” Bretkūnasa (39), a najmniej w pismach M. Mažvydasa (25 — z czego pięć to nazwiska- ). W wymienionych trzech dziełach użyto tylko 10 tych samych słów: kunigas, penigas, mūras, hūkis, izapas (izopas), kaplanas (kaplonas- ), kunigaikštis, mirra (myrha, mirrhas), skyda, hūkinykas (hukenykas), DP i BP — 19, Mz i BP — 13, DP i Mz tylko 11. Ze wszystkich pism Daukšy, Mażwida i „Postylli” Bretkūnasa 65 germanizmy (nazwisk nie wliczając) w języku ogólnym używa się tylko 20, ponadto kilka zapożyczeń ma inne formy, np. zamiast hercekis występuje hercogas. Zauważono, że w DP jest wiele derywatów utworzonych z zapożyczeń, przede wszystkim formacji pochodnych, np.: išliuosuoti, išliuosavimas: liuosuoti; peniguojas „pieniężny”, penigėlis: penigas; kunigystė, kunigiškas, kunigaikštis: kunigas; šarvuotas, šarvinykas „człowiek w zbroi”, pašarvinti „uzbroić- ”: šarvas; vertumas, nevertumas /DK nevertybé/: vertas. Ogółem w „Postylli” Daukšy jest 19 derywatów utworzonych z germanizmów, w „Katechizmie” Daukšy —7, w „Postylli” Bretkūnasa —9, w pismach Mażwida —7. 32 tt 16 a. pism (Mž, BP, DK, DP) germanizmy tabela 1 Zapożyczenia Derywaty Wyrazy podstawowe Źródła brantai „choroba syfilisu” śr.g.niem.brant kat BP Pr.n., śr.g.niem. boddel DP paburguoti „pożyczyć” śr.borgen Mz ciekas „znak” Pr.n. zéxen DP Daubmanas „takie nazwisko” v. Daubmann Mž farba „farby“ v. Farbe BP gāzas „ulica, droga“ Pr.v. gas, gass grabė BP „rów“ Pr.v.grabe, v. Graben hercekis BP (hercikis) „książę“ v. Hertzig BP hercikystė „księstwo“ Mż, BP heubtmonas (hoitmanas) w.w.a. houbetman Mz, BP „zwierzchnik, dowódca“ hūkis Pr.w. Huck, Hucke Mz, BP, hukinykas,-¢ DP (hiikenykas) Mz, BP, ukinykas DP hukenyste DP BP ve Pożyczki Derywaty Słowa podstawowe Źródła hukinykavimas DP Hulrich „takie nazwisko” v. Hulrich Mž izapas (izop) „leczniczego v. Isop Mz, BP, sok z hyzopu DP (Hyssopus officinalis- )” kapłan (kaplonas) „ksiądz” v. Kapłan Mz, BP, kylikas DP „kielich“ s.s. kielich, w.z. kielich, s.v.a. kelich Mz, ksiądz BP kuoras (chór) kvietys kunigé „żona księdza; księżna“ kapłaństwo (kunigysta) „obowiązki księdza, pełnienie posługi kapłańskiej; panowanie” kapłański „duchowny” pełnić posługę kapłańską „być księdzem; panować” książę „wódz wojenny, władca ir dzielnicy” księżna „księżniczka” s.v.a., v.v.a, v.v.Z. książę Pr.v. kor,v.v.a. kor,v. Chór Gotów hwaiteis, §.germ. xweitiz, Mz, BP, DK, DP Mz DK, DP, DK,DP BP Mz Mz, BP, DP Mz DK, DP, BP, DP Mz 33 Zapożyczenia Derywaty Słowa podstawowe Źródła lampa (liampa) liuosas „wolny“ iSliuosuoti išliuosavimas Lutheras „takie nazwisko“ malkas „kęs; napój“ midus Mikielės miesiąc „miesiąc Mikułaja (Michała- )“ mirra (myrha,mirrhas) „wonny żywiczne“ mur ola Osterbergeras „takie nazwisko“ pantas „dar“ penigas (peningas, piningas, pinigas) penigėlis peniguojas „zamożny“ isl. hweite v. Lampe v. los v. Luther Pr.v. malche „pewnego razu“ gocki *miód Pr.v. Michėl v. Myrrhe v.v.Z. mure, v.v.a. mare Pr.v. mar v.v.Z. hol v. Osterberger Pr.v.pant v.Z. pennig, penning, s,š. germ. penning, Pr.v. fenning, pfenning DP, BP DP DK, DP DP DP BP, DP BP BP, Mz, DK, DP Mz, BP, DP BP,DP BP Mz Mz,BP, DP BP,DP DP DP 9¢ Zapożyczenia Formacje Słowa podstawowe Źródła wymiana pieniężna DP Prbant „takie nazwisko” v. Prbant Mž ratużė „ratusz” Pr.v. rothus skyda BP „tarcza” spykeré „spichlerz na zboże, komora” stalda „obora” (staldas) stukis „kawałek, bryła” stukelis zbroja (zbroje) šarvinykas „człowiek w zbroi” šarvuotas pašarvinti „uzbroić” szyling Šiparus „wioślarz, żeglarz” šurčas „fartuch” warty niewarty s.fryzyjskie skid, s.st.wys. scit v.v. ż. spiker, Pr.w. szpiker duń. stald, v.w.ż. stal(1l-) Pr.w. stuk, w.w.ż. stucke goc. sarva w. Schilling Pr.w. Schipper v. Schūrze V. wert Mz, DK, DP, BP BP DP BP BP DP BP, DK, DP BP, DP DP DP DP BP BP BP, DK, DP BP, DK, DP Lt SC C0 8661 einen Zapożyczenia Derywaty Wyrazy podstawowe Źródła wartościowo DK, DP niegodny DK, wartość DP niewartość DP bezwartośDP ciowość DK wartościoBP wy wartościowo BP Weinreich „takie nazwisko” v. Żagiel Mž Weinreicha „burė” w. Segel BP SKRÓTY isl. — w języku islandzkim. Pr.v. — Język pruski niemiecki. S. S. — starożytna saksońska. s.v.a. — staro-wysoko-niemiecki. š. germ. -— język północnogermański. v. — język niemiecki. w.w.n. — średnio-wysoko-niemiecki. W.W. Z — średnio-- dolnoniemiecki. „Ż. — język dolnoniemiecki. Inne skróty takie same jak w Wielkim Słowniku języka litewskiego. LITERATURA Alminauskis K. Die Germanismen des Litewskiego. Die deutschen Lehnworter im Litewskiego, Teil 1, Kaunas, /1934/. Briickner A. Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1974. Būga K. Rinktiniai raštai, V: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1958–1959. T. 1–2. Fraenkel E. Litauisches etymologisches Wörterbuch 1–2, Göttingen: Vandenhoeck&Ruprecht, 1955–1965. Karalitinas S. O pochodzeniu nazw łyżki i tarczy w językach bałtyckich — Baltistica 30(1), 1995, Karszniewicz-Masur A. Zapożyczenia leksykalne ze źródła niemieckiego we współczesnej polszczyźnie, Wrocław, 1986. Skardžius Pr. Słowiańskie 29-39. zapożyczenia leksykalne w starolitewskim, Kowno, 1931. GERMANIZMY W PISMACH MIKOŁAJA DAUKSZY Streszczenie Tłumaczenia M. Daukšy, podobnie jak w ogóle litewskie pisma religijne XVI w. w. zawierają niewiele germanizmów. W „Katekizmas“ (1595) znajduje się sześć germanizmów i siedem utworzonych od nich derywatów, w „Postilė“ — dwadzieścia jeden germanizmów, osiemnaście derywatów i jedno złożenie hybrydalne. Przy ustalaniu pochodzenia germanizmów powstaje pytanie — czy dane słowo dostało się do języka litewskiego bezpośrednio z niemieckiego, czy za pośrednictwem języków słowiańskich. Niektóre niemieckie zapożyczenia mogły przedostać się do języka litewskiego bez pośrednictwa języków słowiańskich, np.: šturmas (Sturm), gruntas (Grunt), tancius (Tanz). Spośród 65 germanizmów występujących w pismach Daukšy, Mažvydasa i w „Postilė” Bretkunasa tylko 20 jest używanych we współczesnym języku litewskim. Tłumaczenia M. Daukšy różnią się od pism innych wyżej wymienionych autorów XVI. w. przez większość derywatów utworzonych od zapożyczeń leksykalnych. 38