Valgių ir gėrimų pavadinimai „Bendrinės lietuvių kalbos žodyne“

KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XL (1998) Vilija LAZAUSKAITĖ, Danutė SABALIAUSKAITĖ-LIUTKEVIČIENĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno NAZWY POTRAW I NAPOJÓW W „SŁOWNIKU LITERACKIEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO” Podczas opracowywania „Słownika literackiego języka litewskiego” (dalej — BZ) jednym z najważniejszych jego źródeł będzie trzecie wydanie „Słownika współczesnego języka litewskiego” (dalej — DZ?). W niniejszym artykule omawia się DZ? przedstawioną w nim leksykalno-semantyczną grupę nazw potraw i napojów. Ponieważ w BŽ wiele uwagi poświęci się doborowi słów i przedstawianiu znaczeń, DZ? dane porównuje się z materiałem akademickiego „Słownika języka litewskiego”. Nazwy potraw i napojów stanowią jedną z najbardziej zmiennych leksykalnych grup semantycznych (czego nie można powiedzieć na przykład o nazwach pokrewieństwa). Ciągle bowiem zmieniają się same realia — jedne potrawy są zapominane, przestaje się je przyrządzać, inne są wymyślane lub „importowane”. Nierzadko wraz z tymi ostatnimi pojawiają się ich nazwy nieakceptowane przez system języka litewskiego, np. čipsai, miūsliai itp. W celu zastąpienia takich nazw poszukuje się już istniejących lub całkowicie nowych litewskich słów. Te ostatnie zadomawiają się w rzeczywistym użyciu dość powoli, np. javainis, žuvainis itp. A zatem przy pisaniu tego artykułu trzeba rozwiązać jeszcze jeden problem — ustalić kryteria doboru słów nieujętych w DZ?, lecz znanych i używanych w języku ogólnym. DZ? znaleziono około 370 słów określających różne potrawy i napoje. Większość z nich stanowi rodzima leksyka — niemało nazw można uznać za dialektyzmy lub słowa języka potocznego (np. edesys), część stanowią stare zapożyczenia, które utrwaliły się w rzeczywistym użyciu (np. arbata), najmniej DZ? przedstawiono nowych zapożyczeń, najczęściej określających narodowe potrawy innych narodów (np. guliūšas). 1. Leksyka niezalecana w „Słowniku ogólnego języka litewskiego”. Analizując DZ? listę słów określających różne potrawy lub napoje, można stwierdzić, że pewna część leksyki nie nadaje się do słownika ogólnego języka. Najwięcej problemów wiąże się prawdopodobnie z dialektyzmami. Stanowią one prawie jedną piątą DZ? znalezionych nazw potraw. Nie zawsze DZ? dialektyzmy podano z odpowiednimi oznaczeniami: czasami tylko z sznek., np. ėdis (2) sznek. ‘posiłek’, czasami zaś — w ogóle bez żadnej adnotacji, np. ūžkulas (1, 3?) “różne tłuszcze, okrasa, uzdaras’, žalibarščiai (1) “šaltibarščiai'. Do BZ, bez wątpienia, trafi tylko ich część. DZ? istniejące dialektyzmy najczęściej nazywają potrawy regionów etnograficznych, np. kiuūikė (2) żem. „potrawa z gotowanych i utłuczonych ziemniaków z grochem”, žildinys (3°) gw. „zwarzone mleko z utłuczonych konopi i potrawa z niego zrobiona”. Do BŽ powinny trafić nie po prostu dialektyzmy, lecz tylko takie, które można już uznać za etnografizmy. Mając to na uwadze, w pierwszej kolejności należy zamieszczać leksykę języka ogólnego, a w pewnych przypadkach nie ma potrzeby podkreślania przynależności wyrazów do konkretnego dialektu'. 205 że į BŽ ra Dlatego wyrazy gwarowe oznaczające szerzej znane potrawy etnograficzne, niemające ir zwyczajowych odpowiedników w języku ogólnym, BZ należy opatrywać su jedynie skrótem etnogr., rezygnując z oznaczeń gwarowych dz., ryt., vak., Žem., tarm., np. kastinys ir etnogr. „taka żmudzka potrawa z (3°) ubitej podgrzanej śmietany”, ale pautiéné (2) dz. zob. kiauSiniené i in. Rozstrzygając, jak w BZ przedstawiać dialektyzmy i etnografizmy nazywające różne potrawy lub napoje, należy kierować się zasadą systematyczności, tzn. zamieszczać nazwy potraw najbardziej rozpowszechnionych lub przynajmniej znanych. Stosując proponowane kryteria selekcji dialektyzmów (Lazauskaitė 1997: 14-15, 1998: 21-22), przede wszystkim należałoby zrezygnować z rzadkich słów używanych na niewielkim obszarze dialektu, np. burgé (2) zach. ‘przeciętna zupa, buza; gęsta, nieudana kasza’ (LKZ 1, Alk, Pzrl), képis (2) żmudz. ‘wypiek z twarogiem lub mlekiem konopnym; taki placek’ (LKŽ V, S. Dauk, J, Ggr), kiūkis (2) zach. „rozmokły chleb” (LKŽ V, Jrb, Šk, SIv), laistytinis (1) dial. „jęczmienne ciasteczko polane tłuszczem” (LKŽ VII, Škn, Zins), mieZainis (2) żmudz. ‘miezinį pyragą, ragaisį’ (LKZ VIII, Brs, Skd), verstinis (2) tarm. “storas bulvinis sklindis’ (LKZ XVIII, DZ, NdZ, Ad) kt. ir W „Bendrinės lietuvių kalbos žodyne“ atsisakytina iš senųjų raštų ar kitų žodynų į DŽ*ir akademinį „Lietuvių kalbos žodyną“ patekusių tarmybiy ir raštų žodžių, beveik nevartojamų dabartinėje kalboje (kartais kyla abejonių, ar jie žinomi netgi tarmėse- ), pvz., grūdiėnė (2) žem. “virtų grūdų valgis’ (LKŽ III, M.Valanč, DZ), grikainė (2) "grikių kose’ (LKZ III, MZ, K), lašinėtis (2) kul. ‘pyragaitis su laSiniais’ (LKZ VII, I, BZ 367, DZ, Žem), miltainé (2) "miltų valgis (ppr. saldus)’ (LKZ VIII, DZ, trš), skinkis (2) vak. 1. “silpnas alus, gira’ (LKZ XII, O 442, C II 412, R 305, MZ 409, N, LsB 285, K, In, L, K. Donel, Vaizg), sviestinikas (2) “su sviestu kepta bandelė' (LKŽ XIV, Ser, NdŽ) kt. ir DZ? neretai vienas patiekalas pavadinamas keliais žodžiais, atėjusiais iš įvairių šnektų. W takich przypadkach w BŻ powinny pozostać jedynie najbardziej utrwalone, znane nazwy. Porównajmy pięć DZ? przedstawione nazwy określające taki czy inny rodzaj jajecznicy: keptiėnė (2) zob. kiaušinienė (LKŽ V, Šn, Smn), kiaušiniėnė (2) „potrawa z usmażonych jaj”, omlėtas (2) „jajecznica z ubitych jaj, zazwyczaj z mąką i mlekiem', pautiėnė (2) dz. zob. kiaušinienė (LKŽ IX, Dv, Mrc, Pb, Švnč, Srj, JD169, Jrk 130, Lp, Šlvn), plaktiéné (2) „plakta jajecznica” (LKŽ X, Krok). Spośród podanych nazw obok ogólnopolskiego słowa kiausiniéne zalecane są utrwalony zapożyczony wyraz omlėtas oraz dzukijski wyraz pautiėnė, ponieważ pozostałe sło- ! K. Morkūnas (1997: 44) w ogóle proponuje, aby w języku ogólnym mniej ugruntowane dialektyzmy zamieszczać w słowniku normatywnym wyłącznie z kwalifikatorem tarm. 206 są używane rzadko. Podobnych przypadków w DZ} występuje więcej, np. kraujiéne (2) kul. „zupa z krwi, kruvienė” (LKŽ VI, MI), kruviéné (2) „zupa z krwi” (LKŽ VI, DZ, GK 1934, 84), jiiodikis (1) ryt. „zupa z krwi, gotowana na szczawiu” (LKŽ IV, Dgl§). Na podstawie materiału akademickiego „Słownika języka litewskiego” sądzilibyśmy, że „zupę z krwi” wystarczyłoby nazywać słowem kraujiėnė. To, że słowo ma bardziej zwyczajne, powszechnie używane zamienniki, często sygnalizuje w DŽ3 odsyłacz žr., np. gurgūtis (2) žr. kiaurutis, krekėsiai (2) žr drebučiai 1, mūsas žr.putėsiai itp. Na uwagę zasługują warianty słowotwórcze, poszerzające zasób słów języka ogólnego, lecz nie wnoszące nic do zasobu znaczeń (2) leksykalnyir ch*, np. pūdažalas (3*) „sos” i padažas (3%) „przyprawa do potraw, maczanka”; skanėsis (2) žr. skanéstas, skaninys (3°) žr.skanėstas i skanumynas (1) „smaczne jedzenie, przysmak”, skanėstas (2) „smaczne jedzenie, specjał” itp. Sądzilibyśmy, że w takim przypadku w słowniku powinny pozostać tylko padažas, skanumynas i skanėstas. ]} glitched? Actually valid JSON? Need fix. Use exact array. Translation 1 had weird quote. final must valid. invalid. redo. зараз.}彩彩票平台? no. Need output only structured. Use translations 7 items. Ensure citations preserved. ‘ marks okay. no extra.} аҳә.} 天天好. final.} W BZ nie powinno być słów niezalecanych (DZ? zwykle oznacza się je odsyłaczem ntk.), które mają zwykłe, szeroko używane zamienniki, np. rulėtas (2) ntk. = vyniotinis, slizikas (2) ntk. = prėskutis, sosiska (2) ntk. = deSrele, livkras (2) zob. glajus itd. Warto zauważyć, że wcześniej często używane słowa buljonas, kugelis i vinegrétas są stopniowo wypierane z użycia przez powszechnie znane ich odpowiedniki: sultinys, (bulvių) plokštainis i mišrainė. Dlatego warto rozważyć, czy pierwsze trzy są zalecane w „Słowniku ogólnego języka litewskiego” . Bez żadnych wątpliwości należy zrezygnować ze słów z języka dziecięcego, np. niūnė (2) ‘duona (w języku ir dziecięcym)' itp. Należy zwrócić uwagę na jeszcze jedną kwestię: słowa wieloznaczne, których w rzeczywistym użyciu nie wszystkie DZ? są znane. podane wartości, np. niioviros w lm. mn. (1) 1. „co wypływa na powierzchnię podczas gotowania, piana z zanieczyszczeń”, 2. „osad przywierających do ścianek naczynia podczas gotowania- ”, 3. Zr. odwar i por. odwar (1) „ciecz, w której coś się gotuje: odwar mięsny (bulion)”. Jak wynika z materiału akademickiego „Słownika języka litewskiego”, trzecie znaczenie wyrazu nuoviros w gwarach w ogóle nie zostało odnotowane, dlatego najprawdopodobniej nie należałoby go podawać w BŽ. 2. Definicje znaczeń. Badając materiał DZ? według poszczególnych leksykalnych grup semantycznych, ujawnia się wiele niejednorodności, których nie da się uniknąć, gdy słownik jest opracowywany alfabetycznie. W BŽ, który będzie zarówno pisany, jak i redagowany systemowo, takich rzeczy nie powinno być. Szczególnie dotyczy to definicji. Znaczenia wyrazów tworzących odrębne leksykalne grupy semantyczne należy objaśniać za pomocą pewnych szablonowych formuł (Paulauskas 1974: 47). Analizując definicje nazw potraw i napojów podane w DŽ3, rzuca się w oczy kilka rzeczy, których w BŽ należałoby unikać. ? Szerzej na ten temat zob. Paulauskas 1979: 77-80. 207 2.1. Nierzadko zdarza się, że nazwa potrawy jest objaśniana jednym słowem (lub odsyłana odsyłaczem į jį zob.) albo kilkoma synonimami, te zaś z kolei tym samym — słowem, przez co dokładne znaczenie o objaśnianego wyrazu nie zostaje wyjaśnione, np. dažinys ir (3") 2.zob. sos, sos (3?) “dodatek do potrawy, dip’, dip (3*") ‘sos, dip’, mitkalas (3°) “tłuszcsu zem, mąką, ir mlekiem itp. sos, dodatek'. 2.2. Przy wyjaśnianiu nazw potraw i napojów (zresztą także wszystkich innych słów) napotyka się jeszcze jeden problem — tak zwane podwójne odsyłacze, np. buiza (4) Zr.buza,- buza (4)zob pliurza 2;teslainis (2) 2.zob.sau2, sainis sausainis (2) 2.zob.džiūvėsir is itp. 2.3. W BŽ należałoby zwrócić szczególną uwagę na dokładne znaczenie definiowanych wyrazów (które powinno być rozpowszechnione w języku ogólnym), aby nie powstawały dwuznaczności, np. miežiėnis (2) ‘ciasto jęczmienne, ragaisis’, pyragas (2) ‘drobny wypiek z mąki’, ragaisis (2) “chleb z grubo mielonej mąki pszennej lub jęczmiennej’ (DZ?). A zatem mieziénis byłby “*wypiekiem z drobno i grubo mielonej mąki pszennej lub jęczmiennej’. Por. jeszcze varškėtis (2) ‘ciasteczko lub kluska z twarogiem’, pyragditis (1) 2. tarm. ‘kluska, didzkukulis’, virtinis (2) “kluska z tartych ziemniaków lub ciasta z nadzieniem’ (DZ?). Wynika z tego, że varskétis byłby ‘*kluską, didzkukulistem lub kluską (która jest didzkukulistem albo kluską z ciasta) z twarogiem’. Niektóre definicje należałoby po prostu doprecyzować, np. didžkukulis (1) DZ? jest definiowany jako “duża, zaokrąglona kluska, zazwyczaj z nadzieniem mięsnym lub twarogowym’, jednak kluski bywają nie tylko z ziemniaków, lecz także z mąki, mięsa i ryb, dlatego w tym przypadku koniecznie trzeba sprecyzować, z czego kluska jest wykonana. 2.4. Nierzadko DZ? przy definiowaniu potraw chyba nieco nadużywa się słowa potrawa tam, gdzie potrzebne byłyby dokładniejsze objaśnienia, np. tarkainis (2) „potrawa z tartych ziemniaków” (jaki — placek, zapiekanka czy papka?); tarkiėnė (2) „papka lub potrawa z tartych ziemniaków”, (ale przecież papka również jest potrawą- ); miltainė (2) „potrawa z mąki” (tak można nazwać chleb, placek). ir ir 2.5. Analizując leksykalno-semantyczne grupy wyrazów w DŽ3, zauważa się jeden wspólny problem — różny dobór sposobów objaśniania znaczeń w analogicznych przypadkach. Dotyczy to również leksykalno-semantycznej grupy potraw i napojów, por. I a) nuowiralas (1) zob. II a) padažalas (3*) III (a i b w jednym haśle nuowiras ‘padažas’) b) nuowiras (1) b) padažas (3°) užmaišalas (3%), ‘płyn, w którym ‘gotuje się dodatek do potrawy, zaczyn (1) czegoś’ maczanka’ ‘zaczyn do chleba, mąka poddawana zaczynieniu’ Czy w tym przypadku DZ? Różne jest stosowanie sposobów objaśniania znaczeń definicyjno-opisowego, synonimicznego i odsyłaczowego. Czy BZ bez żadnych wątpliwości pozostanie tylko częścią DZ? przedstawionych wariantów słowotwórczych, dlatego warto rozważyć, który sposób przedstawiania znaczeń wyrazów należy stosować obok definicyjno-opisowego. Jasne jest tylko jedno: przynajmniej warianty tego samego typu słowotwórczego powinny być w słowniku przedstawiane jednakowo (będzie o tym mowa później). 208 Przy stosowaniu — definicyjno-opisowego sposobu objaśniania struktura definicji powinna być jednolita. DZ? często analogiczne rzeczy objaśnia się różnie, np. čiulkinys (3?) “gęsta kasza (potrawa iš z kaszy, mąki owsianej, grochu, ziemniakir ów itp.), šiupinys), šiupinys (3°) “kasza gotowaiš na z grochu, ir fasoli, ziemniaków albo mąki żytniej, mięsa itp. ir ' ; uszko (2) ‘rozwałkowane ciastko, narsliukas, zagarelis’, żagarcžlis (2) “suche, cienkie ciastko smażone w tłuszczu, uszelé’; (3°) srebał menk. “zupa, napój’, szleipał pot. (3?) ‘to, co się siorbie, srebał’; wódka (2) mocny napój odurzająiš cy ze ir spirytusu i wody’, koniuk (2) “mocny napój alkoholowy, robiony z iš winogron- ", nalewka (2) „słodki napój alkoholowy, iš wytwarzair ny z soku owoców i jagód zalanych ir spirytusem” itp. Pisząc BZ, jak się wydaje, należałoby posługiwać się opisowym — objaśniającir ym sposobem odsyłaczowego objaśniania znaczeń. Z objaśniania synonimiczneiš go należałoby całkowicie zrezygnować, przecież synonimy najczęściej nie są tożsame, mają dodatkowe odcienie znaczeniowe, których może nie mieć wyraz objaśniany. Synonimy przy niektórych wyrazach mogłyby być podawane na końcu objaśnienia, po średniku, we wstępie do BŽ wskazując, że to, co znajduje się po średniku, nie wchodzi w zakres objaśnienia znaczenia. Objaśnieniem po odsyłaczowį ym w DZ? znaczenia wyrazu nie objaśnia się, lecz odsyła się do takiego samego znaczenia innego wyrazu albo do wyrazu, od którego został utworzony. W istocie objaśnienie odsyłaczowe jest wygodne z kilku powodów. Po pierwsze, w razie potrzeby można w ten sposób pokazać nierównomierne zadomowienie się w języku ogólnym słów używanych synonimicznie, np. narsliūkas (2) Zr. auselé 2 i in. Po drugie, w ten sposób wygodnie jest podawać w DZ? nieuwzględnione, lecz znane i używane nazwy potraw, np. kūčiūkas (2) Zr.préskutis i in. Po trzecie, w ten sposób można rozwiązać problem kwalifikatorów terminologicznych, stylistycznych itd. — odsyłacz żr. wskazuje, że słowa używane synonimicznie są pod względem stylistycznym lub jako terminy jednakowe, np. gurgūtis (2) 2. żr.kiaurutis i por. kiaurūtis (2) kul. „przez sito lub w inny sposób skręcona kluska” i in. Po czwarte, w wielu przypadkach w słowniku można uniknąć powtarzania tego samego lub podobnego sformułowania objaśnienia, np. skanėstas (2) „smaczna potrawa, przysmak”, skanumynas (1) „smaczna potrawa, skanėstas” i por. gardėsis (2) ‘skanéstas’, gardumynas (1) „skanėstair s” i in. 3. Przedkładanie artykułów. DZ? niektóre nazwy (dokładniej — zup) podaje się nie w osobnym artykule, lecz na końcu artykułów dotyczących odpowiednich słów, por. kopūstas (2) 1. bot. ‘jadalna i pastewna roślina ogrodowa z rodziny krzyżowych (Brassica oleracea)’, 2. ‘głąb’. A Kiškio (zuikio) k. (kiškiakopūstis). Morskie ~ai (glony laminarii); kapusta lm. (2) ‘pokrojona główka lub liście tego warzywa; zupa z nich, kapuśniak’; szczaw (2), szczaw (1) bot. „dzika i uprawna jadalna, lecznicza roślina z rodziny rdestowatych, chwast (Rumex)’; szczawie l. mn. (2) „liście tej rośliny lub zupa z nich’. Por. także inne podanie tego typu zup w DZ?: kruopa (2) 1. zazw. l. mn. ‘rozgniecione ziarno (zazw. rozdrobnione)’, 2. przen. „drobny kawałek gradu lub czegoś innego”, 3. przen. „odrobina”, 4. lm. „zupa z rozgotowanych ziaren”; barszcz lm. (2) 1. „zupa z buraków”, 2. „kiszone buraki ze szczawiem- ”; burdki lm. (2) zob. barszcz. A zatem mamy 209 trojaki sposób przedstawienia 1) analogicznych nazw: na końcu artykułu (kopiistai, rūgštynės), 2) jako jedno ze znaczeń (krudpos) i 3) wyodrębnione w osobnym artykule (barščiai, burokai). Sądzilibyśmy, że najwłaściwiej postąpiono w trzecim przypadku. Przecież słowa te są liczbą mnogą i od dawna nabrały specyficznych ir znaczeń. Wszystkie wymienione nazwy zup w akademickim „Słowniku języka litewskiego” wyodrębniono w osobnych artykułach. Przedstawianie tego typu słów na końcu artykułu jest wadliwe także dlatego, że zlewa się w jedno dwa znaczenia (w tym przypadku liście rośliny i sama zupa). 4. Kwalifikatory: pot., pejor., kul. 4.1. W charakterystyce stylistycznej potraw w DZ? stosowane są dwa kwalifikatory — menk. i šnek. Pierwszy podawany jest przy słowach mających odcień pejoratywny (takich przypadków w leksykalnej grupie semantycznej nazw potraw jest w sumie tylko cztery), np., ėdalas (3°) menk. „prasta potrawa- ”, édesys (3°) menk. „jedzenie, potrawa” itp., drugi wskazuje, że słowo należy do języka potocznego (z kwalifikatorem šnek. w DZ? podano trzynaście nazw), np., pliurpalas (3?) šnek. 1. „kiepska zupa; kiepski napój”, pliūrza šnek.(1) „kiepska, rzadka potrawa” itp. Jednak DZ? Zdarzają się przypadki, gdy przy podawaniu słów nacechowanych stylistycznie nie stosuje się żadnego z obu oznaczeń, np. kepaišis (2) „źle upieczone ciasto lub chleb”, gėralas (3°) „kiepski napój” itp. Niemal zawsze przy wyjaśnianiu znaczeń takich słów używa się tych samych słów prastas, nevykęs itp., wskazujących na odcień stylistyczny. W podobnych przypadkach bodaj najczęściej należy stosować oznaczenie menk., które od skrótu šnek. różni się obecnością aspektu oceniającego (inaczej mówiąc, negatywnego odcienia), np. mitalas (3?) ‘pokarm, pasza; kiepskie jedzenie- ”, pramitalas (3*") „jedzenie, posiłek” (uwagę zwraca zdanie ilustracyjne: Bet kokio pramitalo pasidaro, ir gerai) oraz por. naminė (2) šnek. ‘domowa wódka’ itp. Przy analizie nacechowanej stylistycznie leksyki gwarowej pojawia się pytanie, jakie oznaczenie, tj. stylistyczne czy gwarowe, stosować przy podawaniu dialektyzmów określających kiepskie potrawy, np. skiūikis (2) gw. 1. „słabe piwo, kwas chlebowy”, 2. „kiepska zupa” itd. Zapewne w tych przypadkach, gdy dialektyzm nie ma w języku ogólnym bardziej zwyczajnych odpowiedników, lepiej stosować oznaczenie šnek., rezygnując z odsyłaczy gwarowych. 4.2. Przy opracowywaniu BŻ należy doprecyzować kwalifikator kul. stosowanie. DZ? We wstępie (s. XIV) stwierdza się, że terminy z określonych dziedzin wyróżnia się za pomocą odpowiednich kwalifikatorów wskazujących zakres ich stosowania, np. agr. —agronomia, bot. —botanika itd. Kwalifikator kul. wskazuje na przynależność terminu do dziedziny kulinarnej. * Omawiając kwalifikator kul. motywy stosowania (lub niestosowania), przede wszystkim należy kierować się zasadą systematyczności. Jak już wspomniano, nierzadko DZ? potrawy wyjaśnia się w sposób definicyjno — opisowy, uzupełniając go sposobem synonimicznym. Zwykle tak wyjaśnione słowo oznacza się kwalifikatorem kul., np. ausėlė (2) kul. ‘rozwarstwione ciastko, narsliukas, Zagarélis’, koldūnas (2) kul. “cepelin z nadzieniem z mielonego mięsa, mėsėtis' i podobne. Jednak człony objaśnienia synonimicznego nie zawsze podaje się z 3 Kulinaria DZ? definiuje się jako sztukę przyrządzania potraw. 210 wspomniana adnotacja, choć nazywa ten sam wyrób, np., tešlainis (2) 1. „taki wypiek z słodkiego ciasta” i por. žagarėlis (2) 2. kul. „suchy, cienki tešlainis smażony w tłuszczu, uszelka” itp. W rzeczywistości z powodu skrótu kul. w podobnych przypadkach nie powinny pojawiać się wątpliwości co do użycia. Należy jednak ustalić, czy słowa o tym samym znaczeniu są w równym stopniu znane i używane w języku ogólnym, np. koldūnas i mėsėtis. W takich przypadkach, gdy słowa w języku ogólnym przyjęły się w różnym stopniu, należy przede wszystkim rozważyć, które objaśnienie znaczenia jest bardziej wskazane — odsyłaczowe czy synonimiczne. W rzeczywistości struktura BŽ powinna być uporządkowana tak, aby użytkownik słownika nie miał wątpliwości, że odsyłacz žr. oznacza stosowanie kwalifikatorów stylistycznych, terminologicznych itp. nie tylko do hasła głównego, lecz także do hasła odsyłaczowego, np. didžkukulis (1) kul. „duży okrągławy pyz, pot. z nadzieniem mięsnym lub twarogowym” i por. cepelin (2) 2. zob. didžkukulis itp. W tym przypadku DZ? wyraźnie pokazuje, że słowo cepelin również należy do dziedziny kulinarnej, chociaż kwalifikator terminologiczny kul. podany jest tylko przy słowie didžkukulis. Zatem słowo mėsėtis w BŽ należałoby podać nie w sposób synonimiczny (mésétis (2) „kołdun- ”), lecz odsyłaczowy (mésétis (2) zob. kołdun). W ten sposób zwrócono by uwagę na dwie kwestie. Po pierwsze, że oba słowa są w różnym stopniu ugruntowane w języku ogólnym- ”, po drugie, że kwalifikator terminologiczny kul., podany w definicji słowa kołdun, odnosi się również do słowa mėsėtis. 5. Dobór nowych terminów. DZ? przedstawioną leksykalno-semantyczną grupę nazw potraw i napojów należy uzupełnić nazwami nowych realiów. Rozstrzygając kwestię dopuszczalności w BŽ słów nazywających nowe potrawy, przede wszystkim napotykamy problem ich doboru. Za podstawowe kryteria doboru nowej leksyki należy uznać: zgodność słowa z systemem języka ogólnego oraz jego ugruntowanie w rzeczywistym użyciu. Przy opracowywaniu BŽ należy rozstrzygnąć kwestie zasad doboru słów — ustalić stosunek zapożyczeń do leksyki języka ogólnego. Przecież większość zapożyczeń powinna trafić nie do słownika języka ogólnego, lecz do słownika wyrazów międzynarodowych, np. kriusonas, ragū itp. Jednak w przypadkach, gdy do nazwania rozpowszechnionej potrawy nie mamy słowa języka ogólnego o identycznym lub zbliżonym znaczeniu, należy dopuścić zapożyczenia. Przede wszystkim dotyczy to narodowych potraw lub produktów spożywczych innych narodów, których wcześniej na Litwie nie było, np. beliūšas, bifilinas, čenūchas, jogurtas, kibinas, pica, spagėčiai itp. Wskazane wyrazy należy traktować tak jak inne zapożyczenia tego samego poziomu leksykalnego, które już zadomowiły się w języku ogólnym, np. čeburėkas, guliūšas itp. Do BŽ należy także włączyć szeroko używane w języku ogólnym zapożyczenia oznaczające specyficzne potrawy (najczęściej różne dania mięsne), np. befstrogenas ‘potrawa z ubitej, pokrojonej w paski, podsmażonej i duszonej wołowiny- ’, langėtas “podłużny kotlet z ubitej wołowiny- ’, servelūtas “wędzona kiełbasa z rozdrobnionego mięsa (wołowego lub wieprzowego)' itp. * Ogólnie rzecz biorąc, wyraz mėsėtis należy raczej uznać za termin literatury specjalistycznej. 211 Nazwy niektórych napojów alkoholowych od dawna zadomowionych w języku ogólnym należy zalecać z BŽ punktu widzenia systemowości, np. DZ? be wskazanych konjūko, ir viskio itp. także niezbędne są breAdis, džinas ir itp. Mówiąc o stosowaniu kryterium rozpowszechnienia wyrazów, należy zwrócić uwagę į DZ? nie podano już wspomnianego słowa kūčiūkas, szeroko używanego w dialektach i coraz bardziej umacniającego się w języku ogólnym. A. Šiupienienė (1998: 63) uznaje je za poprawne ir i godne zalecenia. Do BŽ należałoby włączyć nazwy wypieków mącznych określające je pod względem kształtu, np. juostėlė, krepšėlis, šiaudėlis, žiedas itp. (mając na uwadze, że w DŽ3 znajdują się już ausėlė, pynūtė, plokštainis, ragėlis, riestainis itd.). Do BŽ bez żadnych wątpliwości należałoby włączyć zamienniki zapożyczeń, których niedawno zaczęto używać, a które nie są zalecane w języku ogólnym, np. dešrainis, javainis, mėsainis, sūrainis, žuvainis itp. W ten sposób zapobiegano by używaniu i rozpowszechnianiu błędów językowych, a także przyspieszano by umacnianie się norm zalecanych przez językoznawców w rzeczywistym użyciu. Szczególnie w BŽ należy podawać neologizmy nazywające od dawna ugruntowane realia, np. čiulpinūkas (2) ‘cukierek do ssania, zwykle na patyku’ itd. Przy opracowywaniu BŽ należałoby zwrócić uwagę na DŽ? uzupełnianie znaczeń podanych słów o nowe, innymi słowy, na możliwości rozszerzania pola semantycznego słów. W rzeczywistości istnieją słowa, które oprócz zwykłych pojęć w języku ogólnym określają także nowe, np. bandelė obecnie rozumie się nie tylko jako „niewielkie ciasto pieczone- ”. Bandelė nazywa się również niewielkim, okrągławym knedlem z tartych ziemniaków bez nadzienia, a także pieczonym daniem z gotowanych ziemniaków bez nadzienia. To samo można powiedzieć o słowie ragėlis, które obecnie oznacza nie tylko ciasteczko z zagiętymi końcami, lecz także niewielki wypiek z gotowanych ziemniaków z nadzieniem mięsnym. Załącznik DŽ* NAZWY POTRAW I NAPOJÓW, NIEZALECANE DO „SŁOWNIKA OGÓLNEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO” Chcemy zwrócić uwagę, że większość słów przedstawionych na tej liście nie powinna być umieszczana w BŽ wyłącznie ze względu na specyfikę słownika, nie oznacza to jednak, że proponuje się całkowicie z nich zrezygnować (oczywiście z wyjątkiem przypadków, gdy słowo uznaje się za błąd językowy, np. kakūo, liūkras, sližikas itp.). Część tych słów mogłaby zapewne posłużyć do nazywania nowych potraw lub poszukiwania lepszych zamienników już istniejących nazw, np. miežiėnis, tąsiūkas, uogainė itp. (Nie proponuje się rezygnacji ze znaczeń oznaczonych gwiazdką; podano je tutaj po to, aby wyraźniejsze było znaczenie niezależne od BZ). 212 2 apskritain ||is, —ė rzecz. (2) 1. kulin. kukulis 1 owsiany (2) podpłomyk z mąki owsianej brand ||is, ~ies m. (1) *1. dojrzała łuska fasoli lub grochu 2. potrawa z ugotowanych takich łusek burgė dial. (2) 2. marna zupa, buza; gęsta, nieudana kasza burokiéné (2) wsch. sałatka z buraków čirškal||as (3°) 3. skwarki ze słoniny 4. tryskający napój drebutiena (1) żrgalina (2) 2. pot. jedzenie ėdmen ||ys, —ū v. l.mn. (3*) 2. gw. jedzenie, pożywienie gardybė (1) 2. przysmak 2 gėrj|is (2) napój, trunek grikainė (2) kasza gryczana grudiéné gw. (2) potrawa z gotowanych ziaren grūstinė (2) *1. gruba kasza jęczmienna, kruštienė 2. zupa z takiej kaszy gurgūtis (2) 2. Zrkiaurutis wypryskuje (1) Zrspirgas iSsukos lm. dgs. (1) 2. Zrpasukos iSsunkos lm. dgs. (1) 1. to, co wyciśnięte, wytłok; juodikis (1) 1. ryt. zupa z krwi, gotowana na szczawiu kakao nkt. dkt., ntk. =kakava kanapiéné (2) potrawa z ziaren konopi, kasza konopna kepén|é (2) 1. Zem. placek kepésis (2) etnogr. przypieczone, twarde jajko wielkanocne do tłuczenia pisanek kėp||is (2) żem. wypiek z twarogiem lub mlekiem konopnym; taki placek keptiéné (2) ZrkiaulSiniene kiukis (2) 2. zach. zmiękły chleb kiunkė (2) żm. potrawa z ugotowanych i utłuczonych ziemniaków z grochem kliurkė (2) zach. 2. licha zupa, kliurkalas kraujiėnė kul. (2) zupa z krwi, kruvienė kruštiėnė (2) dial. *1. kasza jęczmienna 2. zupa z niej kruviéné (2) zupa z krwi laidytiniai lm. (1) zach. leistiniai laistytinis (1) dial. jęczmienne ciasteczko polane tłuszczem liūkras (2) kul. Zrglajus maisaliéné (2), maisalyné (2) 1. potrawa przyrządzona z różnych produktów 1 miežainis (2) żm. ciasto jęczmienne, ragaišis 1 miezién ||is (2) wsch. ciasto jęczmienne, ragaišis 213