Origin and semantic motivation of the lett. “piedurkne” ‘a sleeve’

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XL (1998) Ilga JANSONE Latvijas Universitātes Latviešu valodas institūts, Rīga POCHODZENIE I MOTYWACJA SEMANTYCZNA WYRAZU (łot. piedurkne) Do uściślania często niejasnej lub spornej etymologii wykorzystuje się zarówno dane z dialektów i dawnych tekstów, w tym także słowników, jak i dane z języków pokrewnych oraz kontaktowych. W wyjaśnianiu pochodzenia szczególną wagę przywiązuje się do aspektu fonetycznego, czyli zmian głosek w określonym czasie i przestrzeni, natomiast niesłusznie pomija się aspekt semantyczny, czyli motywacyjny — wybór konkretnych cech w procesie nominacji — który jest najściślej związany z myśleniem i procesem poznawczym. Od wielu stuleci dyskutuje się o etymologii rozpowszechnionego w łotewskim języku literackim wyrazu piedurkne i jego wariantów. Wysunięto co najmniej trzy mniej lub bardziej wiarygodne hipotezy dotyczące jego pochodzenia. 1. Pierwsza hipoteza wiąże się z wzajemnymi kontaktami plemion i języków bałtyckich oraz germańskich. Już A. Bielenstein (BB XXII 123, 77) wysunął przypuszczenie, że wyraz piedruokne jest formą hybrydalną, której drugi człon stanowi łot. ruoka, a pierwszy — dawna forma germańska *pieda lub *piede, odpowiadająca gockiemu paida, staro-wysoko-niemieckiemu Pfeit i starosaksońskiemu peda, oznaczającym spódnicę. A zatem piedurkne pierwotnie miałoby oznaczać rękaw spódnicy. Na początku swojej działalności językoznawczej (w 1902 roku w czasopiśmie „Jaunības draugs”) także J. Endzelīns dopuszczał możliwość powiązania wariantów piedruokne i piedruoka z tym złożeniem. (Zob. DI I, s. 211–212.) 2. Łotewskie piedurkne, względnie piedruokne, można powiązać z łotewskim apdruoksts. Mianowicie w pracy „Aistiški studijai” z 1908 roku K. Būga pisze, że lit. ranka pochodzi od starszej formy dranka, gdyż łotewskie wyrazy piedruokne i apdruoksts ‘Querdel am Weiberrock’ wskazują, że przed r występowało d (Būga 1908: 143). Hipotezę tę w odniesieniu do łot. piedruokne analizował również J. Endzelīns (zob. ME III 246). 3. Łotewskie piedurkne jest wyrazem złożonym, którego podstawą jest przedrostek pie- oraz czasownik durt, a zatem piedurkne to część odzieży dołączona, przymocowana do jej zasadniczej części. Hipotezę tę zaakceptował już A. Leskien w pracy „Die Bildung der Nomina im Litauischen” (podkreślając możliwość przekształcenia przyrostka tn w przyrostek kn)¹; wielokrotnie wyrażał się o niej pozytywnie ¹ „-ni-s, fem. -ne często występuje w połączeniu -tnis, -tne, które początkowo można by uznać za dalsze formacje imiesłowu czasu przeszłego strony biernej lub dawnych tematów na ti. Wśród nich są jednak 74 J. Endzelīns (zob. DII 128–129 i ME III 246) podaje to również jako jedyną możliwą etymologię, podobnie jak K. Karulis (zob. LEV II 43). Po krótkim przeglądzie możliwych etymologii tego wyrazu nasuwa się jednak pytanie: „Czym ta nazwa części garderoby zasłużyła sobie na tak szczególną uwagę?” Odpowiedzi, jak się wydaje, może być kilka. Pierwsza z nich wiąże się z liczbą wariantów fonetycznych i morfologicznych wyrazu piedurkne w gwarach języka łotewskiego oraz z ich różnorodnym odzwierciedleniem w słownikach historycznych (przez słowniki historyczne rozumie się tu słowniki języka łotewskiego, zarówno przekładowe, jak i objaśniające, publikowane w różnych stuleciach). Dotychczas w gwarach języka łotewskiego (w tym w wariantach pieśni ludowych Latvju dainas) odnotowano około 30 różnych wariantów nazwy rękawa, które można próbować pogrupować według przypuszczalnego rdzenia i zachodzących w nim zmian: • piedurtne, piedurkne, piedurkle, piedurksne, piedurne, pieduorkne, pieduorksne, piederkne, piedarkne, piedārkne, piedārpne (ostatni wariant występuje tylko w Latvju dainas); • piedruokne, piedruokns, piedruoknis; piedruokle, piedruoksne, piedrunkne, piedrukne, piedrūkne, piedrukle, piedrekne, piedraukle, piedrakne, piedrakns, piedraknis; • pierdūkne, pirduokne, pirduokne, pirdakne, pirdākne; • pirnute, pirnuote. Ponadto zarówno w gwarach, jak i w języku literackim występuje kilka nazw rękawa związanych z przeniesieniem znaczenia z części ciała na część odzieży (na przykład ruoka jest znane w języku literackim równolegle z nazwą piedurkne, a w gwarach równolegle z jednym z wariantów piedurknes; ruokāve jest znane na Dolnej Kurlandii jako zapożyczenie z języka litewskiego). Przyczyną sprzeczności w objaśnieniach pochodzenia wyrazu piedurknes, dostrzeganej w pracach J. Endzelīnsa i innych językoznawców łotewskich (i nie tylko łotewskich), jest niemożność znalezienia jednego punktu wyjścia pośród zmian fonetycznych i morfologicznych zachodzących w czasie i przestrzeni. Zdaniem psycholingwistów i zwolenników teorii nominacji (Ullmanna, Breklego, pośrednio także Pāvela i Foltiny) liczba wariantów jest jednym ze wskaźników obcego pochodzenia, jeśli wykluczyć diachroniczne, arealne zmiany głosek oraz zmiany końcówek w językach fleksyjnych. W językoznawstwie łotewskim do takiego wniosku doszła również E. Kagaine, analizując zapożyczenia z języków ugrofińskich (zob. LZA Vēstis 1993, nr 7, s. 8–17). Wróćmy jednak do postawionego pytania i możliwej drugiej odpowiedzi, związanej ze swoistym sposobem nominacji wyrazu piedurkne. Bez wątpienia istnieje kilka wyrazów, w których tn zastępuje kn, a to z kolei kl; do tej grupy należy zaliczyć również wyraz z kn i tn w sufiksie, np. pēdurkne ‘rękaw’, od durt ‘kłuć’”. (Leskien 1981: 376) 75 Najpierw warto byłoby przyjrzeć się aspektowi motywacji i ustalić: 1) jakie cechy motywujące wykorzystano przy tworzeniu nazw rękawa w językach bałtyckich, słowiańskich, germańskich, ugrofińskich i być może w innych językach dalszego pokrewieństwa; 2) jakie są najbardziej charakterystyczne cechy nominacyjne nazw ubrań i ich części w językach bałtyckich (łotewskim) oraz jak wiążą się one z możliwymi cechami nominacyjnymi nazwy rękawa; 3) jakie znaczenia ma polisemiczy czasownik durt w łotewskim języku literackim i w dialektach. W większości języków pokrewnych i kontaktowych przy tworzeniu nazwy rękawa stosuje się model semantyczny „część ciała” → „część ubrania okrywająca tę część ciała”. Gramatycznie wykorzystuje się morfem rozróżniający, zazwyczaj końcówkę lub przyrostek, a także oboczność samogłoski rdzennej. Oto kilka przykładów z każdej grupy językowej: bałtyckie – litewskie ranka → rankovė, tu także łot. ruoka „część ciała” → ruoka „część ubrania”, dial. ruokāve „rękaw”; słowiańskie – rosyjskie pyka → рукав; polskie ręka → rękaw; czeskie ruká → rukáv; białoruskie рука → рукаў; germańskie – niemieckie Arm → Ärmel; szwedzkie arm → ärm; angielskie arm → sleeve < staroangielskie slēfe, północnofryzyjskie slēv, slīv; romańskie – francuskie bras → manche „część ubrania okrywająca ramię” (po raz pierwszy poświadczone w języku francuskim około 1150 r.) < łac. manica, manus „długi rękaw ubrania (sięgający dłoni)”; włoskie mano → manica; ugrofińskie – estońskie käsi → käis; liwskie kāds → kāduks, a fińskie käsi, käsi-varsi → hiha < prafińskie *šiša < *iša. Jak widać z przytoczonych przykładów, we wszystkich językach kontaktowych, przynajmniej w ich odmianach literackich, do nazywania rękawa wykorzystuje się wspomniany model semantyczny „część ciała” → „część ubrania okrywająca tę część ciała”. Model ten nie jest obcy także systemowi nominacyjnemu języka łotewskiego, na przykład mugura, priekšā, kāja/stara, kakls → ap kakle i in. W języku łotewskim, zwłaszcza w jego dialektach, wiele nazw ubrań i ich części jest związanych z czasownikiem oznaczającym czynność, w wyniku której ubranie lub jego część zostaje dołączona (wykonana): piešūt → piešuve „dolna część dwuczęściowej koszuli (z pakuł lub grubszego materiału); pietriekt → pietrie­kums „dolna część dwuczęściowej koszuli (z pakuł lub grubszego materiału)”, aust → austene, austine „nakrycie głowy lub ramion”, segt → sagša „okrycie ramion” i in. Z wyjątkiem ostatniego przykładu wspomniany model semantyczny występuje tylko w dialektach, przy czym każdy przykład pochodzi z innego obszaru. Model ten spotyka się również w języku litewskim, na przykład lit. pridurka „część doszyta u dołu damskiej koszuli” LKŽ X 612–613; padurkas „doszyta u dołu dawnej damskiej koszuli część z grubego materiału wykonanego z gorszej przędzy” LKŽ IX 61. Czasowniki -durt (odpowiednio piedurt) są polisemicznymi czasownikami zarówno w łotewskim języku literackim, jak i w dialektach. Słownik języka literackiego odnotowuje także znaczenie „przymocować coś (do czegoś, do kogoś)”; znaczenie to jest znane również użytkownikom dialektów, ale w obu przypadkach- 76 Widoczny jest niuans semantyczny „przymocować na krótki czas, przymocować w jednym miejscu (lub w kilku miejscach)”. W zbiorach materiałów z 1933 roku z dialektu Jēru odnotowano przykład „ka vēlāk sāk a celīnim šūt krēklam krūts, ta briesmig smalk nuōdur tuo krēkl”, w którym czasownik nuodūrt ma znaczenie „obszyć”, jest to jednak jedyny dotychczas odnotowany przykład takiego użycia. Analiza najbardziej charakterystycznych zasad nominacji, tj. wyodrębnienie głównych cech motywujących, pokazuje, że w języku łotewskim nominacja słowa piedurkne przedstawia osobliwą sytuację – cechy motywujące tę nazwę (o ile można je wyodrębnić) różnią się zarówno od tych wykorzystywanych w językach pokrewnych, jak i w historycznie bliższych językach kontaktowych. Ani w łotewskim języku literackim, ani na rozległych obszarach dialektalnych w tworzeniu nazw ubioru nie wykorzystuje się modelu semantycznego „działanie, w wyniku którego powstaje część ubrania lub zostaje ona do niego dołączona”; w języku tym nie utrwaliło się również znaczenie „szyć” dla czasownika -durt. Nawet wszechstronne badanie aspektów nominacyjnego i semantycznego każe sądzić, że dotychczas proponowane etymologie nie mają ani uzasadnienia fonetycznego, ani semantycznego. Jak wiadomo, żadne z plemion bałtyckich nie żyło w izolacji, dlatego w myśleniu ludzi nie mogły powstać całkowicie odmienne wyobrażenia i skojarzenia. Poszukiwania etymologii słowa piedurkne należy kontynuować: • w historii języków bałtyckich (ustalając, czy w dawnych źródłach wymarłego języka pruskiego lub litewskiego występuje podobna nazwa piedurknes i analogiczny model semantyczny); • w samym języku łotewskim (ustalając, czy najpierw znana była w nim nazwa ruoka „część ubrania”, czy też któryś z wariantów słowa piedurkne). Trzeba przyznać, że będzie to możliwe dopiero po utworzeniu bazy danych historycznego zasobu słownictwa łotewskiego; • w językach kontaktowych o długotrwałym i krótkotrwałym zasięgu kontaktu. Otrzymano 1998 04 15 LITERATŪRA BB: Beiträge zur Kunde der indogermanischen Sprachen. Herausgeben von Dr. Adalbert Bezzenberger (und Dr. W. Prelwitz). Göttingen, 1877–1906. B r e k l e H. 1972: Semantik. Eine Einführung in die sprachwissenschaftliche Bedeutungslehre, München. B ū g a 1908: Aistiški studijai, Peterburgas. DI: E n d z e l ī n s J. Darbu izlase. I sēj. Rīga, 1971. EH: E n d z e l ī n s J., H a u z e n b e r g a E. Papildinājumi un labojumi K. Mīlenbaha Latviešu valodas vārdnīcai. 1.–2. sēj. Rīga, 1934–1946. F o l t i n H. F. 1963: Die Kopfedeutung und ihre Bezeichnungen im Deutschen. – Deutsche Wortforschung in europäischen Bezügen 3, Giessen. G r e i m a s A. J. 1992: Dictionnaire de l’ancien français, Paris, Larousse, 364. Le dictionnaire 1996: Le dictionnaire du français langue étrangère, Paris. L e s k i e n A. 1891: Die Bildung der Nomina im Litauischen, Leipzig. 77 LEV: Karulis K. Latviešu etimoloģijas vārdnīca 1–2, Rīga, 1992. LKŽ IX–X: Lietuvių kalbos žodynas 9, Vilnius: Mintis, 1973; 10: Mokslas, 1976. ME: Milenbahs K. Latviešu valodas vārdnīca. Rediģējis, papildinājis, turpinājis J. Endzelīns 1–4, Rīga, 1923–1932. Picoche J. 1979: Dictionnaire étymologique du français. Paris, Les usuels du français, 404. SKES: Suomen kielen etymologinen sanakirja 1, Helsinki, 1955. Ullmann S. 1972: Grundzüge der Semantik. Die Bedeutung in sprachwissenschaftlicher Sicht, Berlin-New York, 347. ŽODŽIO KILMĖ IR JO SEMANTINĖ MOTYVACIJA (lat. piedurkne) Santrauka Straipsnyje mėginama aiškinti latvių kalbos žodžio piedurkne kilmę semantinės motyvacijos aspektu. Remiantis anksčiau pateiktomis šio žodžio etimologijomis (1. piedruokne < latv. ruoka + germ. *pieda; 2. piedurkne, piedruokne < balt. *dranka; 3. piedurkne latv. pie- + latv. durt) nustatyta, jog nei viena iš jų neapima visų užrašytų variantų. Kad būtų išaiškinta šio žodžio, t. y. atskirų kilmė, reikalingi tolesni semantiniai tyrimai kontaktuojančiose kalbose, giminingose kalbose, latvių kalbos diachroninėje sistemoje. ORIGIN AND SEMANTIC MOTIVATION OF THE lett. piedurkne ‘a sleeve’ Summary The article deals with possible explanations of the origin of the word piedurkne from the aspect of semantic motivation. Judging from the before mentioned etymologies of the word (1. piedruokne < lett. ruoka + germ. *pieda; 2. piedurkne, resp. piedruokne < balt. *dranka; 3. piedurkne < lett. pie- + lett. durt), the conclusion is drawn that none of them goes with all the fixed variants. In order to find the origin of this word or rather its separate variants, further semantic research is necessary in contact-languages, cognate languages, diachronic system of the Latvian language. 78