Origin and semantic motivation of the lett. “piedurkne” ‘a sleeve’

m LITWINI KALBOTYROS PYTANIA XL (1998) PPR E inita = is VI mp ln "ās imtis Em smagām raut E & 1% Upp a Kris i m Bk SiS PEE gry a nā BS 577 SANSONE P aa Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego, Ryga POCHODZENIE SŁOWA I JEGO MOTYWACJA SEMANTYCZNA (łot. piedurkne) | i W celu uściślenia często niejasnej lub spornej etymologii wykorzystuje się zarówno dane z gwar i dawnych tekstów, w tym także słowników, jak również dane z języków pokrewnych i kontaktowych. W wyjaśnianiu pochodzenia szczególną uwagę poświęca się aspektowi fonetycznemu, mianowicie zmianom dźwiękowym w określonym czasie i przestrzeni, natomiast niesłusznie pomija się aspekt semantyczny, czyli motywacyjny, mianowicie wybór konkretnych cech w nominacji—, który jest najściślej związany z myśleniem i procesem poznawczym. —Od niejednego stulecia dyskutuje się nad etymologią rozpowszechnionego w łotewskim języku literackim słowa piedurkne i jego wariantów. Na temat jego pochodzenia wysunięto co najmniej trzy mniej lub bardziej prawdopodobne hipotezy. 1. Pierwsza hipoteza wiąże się ze wzajemnymi kontaktami plemion i języków bałtyckich oraz germańskich. Już A. Bielenstein (BB XXII 123, 77) wyraził pogląd, że słowo piedruokne jest formą hybrydową, w której drugiej części występuje łot. ruoka, natomiast w pierwszej dawna forma germańska *pieda lub *piede, co odpowiada gockiemu paida, . nm starowysokoniemieckiemu pfeit, starosaksońskiemu peda, oznaczającym spódnicę. Zatem piedurkne pierwotnie miałoby być „ręką spódnicy” Na początku swojej działalności językoznawczej E (czasopismo „Jaunibas draugs” z 1902 roku) również J. Endzelīns dopuścił myśl, R że warianty piedruokne i piedruoka można wiązać z tym złożeniem. (Por. na ten temat. DI1211.—s. 212) 2. Łotewskie piedurkne, względnie piedruokne, można wiązać z łotewskim apdruoksts. i i W dziele „Aistiški studijai” z 1908 roku K. Būga pisze, że lit. ranka powstało od starszego dranka, ponieważ to, że przed r znajdowało się d, doprowadziło do powstania łotewskich słów piedruokne i apdruoksts ‘Querdel am Weiberrock' (Būga 1908: 143). Hipotezę tę w związku z łot. piedruokne analizował również J. Endzelīns (zob. na ten temat ME III 246). 3. Łotewskie piedurkne jest wyrazem złożonym, którego podstawą jest przedrostek piei czasownik durt, a zatem piedurkne jest częścią odzieży, która jest dołączona, przymocowana do zasadniczej części odzieży. Hipoteza ta została już zaakceptowana w pracy A. Leskīna „Die Bildung der Nomina im Litauischen“ (z podkreśleniem możliwej przemiany przyrostka tn w przyrostek kn)', na jej temat kilkakrotnie pozytywnie wypowiadał się '”.ni-s, fem. -ne występuje często w połączeniu -tnis, -tne, które początkowo uważa się za dalsze rozwinięcie imiesłowu czasu teraźniejszego. pass. lub chciał zachować starsze plemiona ti.. Są jednak wśród tych 74 X. Endzelīns (Zob. DI I 128-129 un ME III 246), to kā vienīgo iespējamo oo sniedz arī K. Karulis (na temat to LEV II 43). Po krótkim przeglądzie możliwych etymologii šī słowa pojawia się jednak pytanie: „Czy ta ko nazwa części garderoby zasłużyła na taką uwagę?” Odpowiedzi, jak się wydaje, może być kilka. Un pierwsza z nich no dotyczy różnorodnego ar odzwierciedlenia w słownikach historycznych liczby un fonetycznych i morfologicznych wariantów słowa piedurkne w gwarach języka un to łotewskiego (przez słowniki historyczne rozumie się opublikowane w różnych stuleciach zarówno łotewskie słowniki przekładowe, jak i objaśniające). = Dotychczas w gwarach języka łotewskiego (w tym w wariantach Latvju dainas) zarejestrowano około różnych wariantów nazwy rękawa, które można próbować pogrupować 30 według możliwych zmian rdzenia w tym słowie: un —+ piedurtne, piedurkne, piedurkle, piedurksne, piedurne, pieduorkne, pieduorksne, piederkne, piedarkne, piedārkne, piedārpne (ten ostatni ju tylko w Latvdainas); e piedruokne, piedruokns, piedruoknis; piedruokle, piedruoksne, piedrunkne, _piedrukne, piedrūkne, piedrukle, piedrekne, piedraukle, piedrakne, piedrakns, piedraknis; —e pierdukne, pirdukne, pirduokne, pirdakne, pirdākne; —wary aa e pirnute, pirnuote. i sadu dzi Bez tam gan izloksnēs, gan literārajā valodā ir nedaudzi piedurknes nosaukumi, kas saistīti ar semantisko pārnesumu no ķermeņa daļas uz apģērba daļu (piemēram, ruoka ir zināms literārajā valodā paralēli nosaukumam piedurkne un izloksnēs paralēli kādam no piedurknes variantiem; ruokāve Lejaskurzemē ir pazīstams kā aizguvums no lietuviešu valodas). Gan J. Endzelīna, gan citu latviešu (un ne tikai latviešu) valodnieku darbos novēroto piedurknes vārda cilmes skaidrojumu pretrunu cēlonis ir nespēja fonētisko un morfoloģisko pārmaiņu rezultātā (telpā un laikā) atrast vienu izejas punktu. Pēc psiholingvistu un nominācijas teorijas piekritēju (Ullmana, Brekles, pastarpināti arī Pāvela, Foltina) uzskata, variantu daudzums (izslēdzot diahronās areālās skaņu pārmaiņas un galotņu maiņu fleksīvajās valodās) ir viens no svešas cilmes rādītājiem. Latviešu valodniecībā, analizējot aizguvumus no soU mugru valodām, pie šāda secinājuma nonākusi arī E. Kagaine (par to LZA Vēstis 1993, Nr. 7, 8. —17. lpp.) Bet atgriezīsimies pie izvirzītā jautājuma un iespējamās otrās atbildes, kas saistīta ar vārda piedurkne savdabīgo nominācijas veidu. ETS A m Beg mpg FLU a ®gure ie te bez wątpienia kilka słów, w których tn występuje zamiast kn, a to drugie zamiast kl: do wymiany tn i An... należy prawdopodobnie zaliczyć słowo z ka i tn w sufiksie, np. pédurkne „rękaw”, od durt „kłuć”. * (Leskien 1981: 376) oo oo m i m= najbardziej charakterystyczne cechy nominacji części w językach bałtyckich 75 | Aby m m = a Aaaa Najpierw celowe byłoby zwrócenie uwagi na aspekt motywacji i ustalenie: 1) jakie cechy motywujące zostały wykorzystane przy tworzeniu nazw rękawa w językach bałtyckich, słowiańskich, m 2) germańsir kich, ugrofińskich i być może w innych, bardziej odległych językach; jakie części odzieży un tā (łotewskich) językach i jak współgrają one z możliwymi cechami nominacji nazwy rękawa; 3) jakie są znaczenia polisemicznego czasownika durt w łotewskim języku literackim i w gwarach. W większości języków pokrewnych i | kontaktowych do nominacji rękawa wykorzystano model semantyczny „część ciała” + „część odzieży, która obejmuje tę część ciała” . Gramatiski tiek izmantota šķīrējmorfēma, parasti galotne, piedēklis, arī saknes patskaņa mija. Kilka przykładów z każdej grupy językowej: bałtyckiej — litewskie ranka > rankovē, tutaj także łot. ruoka ‘część ciała” = _ruoka *część odzieży’, por. ruokāve „rękaw”; słowiańskie — rosyjskie pyka + pykae; polska reka > rekaw; čehu rukd > rukdv; bkr. i pykd + pykdy; germańskie —niemieckie Arm + Armel; szwedzkie arm —drm; angielskie arm —sleeve < staroangielskie slēfe, północnofryzyjskie slėv, slīv; | romanu —franču bras > manche ‘część odzieży, która zakrywa ramię” (po raz pierwszy odnotowane w języku francuskim około 1150 roku) < łac. manica, manus | ‘długi rękaw odzieży (sięgający dłoni)’; italskie mano + manica; ugrofińskie —estońskie kāsi > kdis; liwskie kāds + kāduks, ale fińskie kūsi, kdsi_varsi > hiha < prafińskie *šiša < *iša. Jak widać z przytoczonych przykładów, we wszystkich językach kontaktowych, przynajmniej w ich wariantach literackich, do nazwania rękawa wykorzystuje się wspomniany model semantyczny „część ciała” > *część odzieży, która obejmuje tę część ciała”. W systemie nominacji języka łotewskiego również ten model nie jest obcy, na przykład muk gura, priekša, kāja/stara, kakls + apkakle itd. W języku łotewskim, zwłaszcza w jego gwarach, kilka nazw odzieży i jej części jest związanych z czasownikiem oznaczającym działanie, w wyniku którego odzież lub jej część zostaje dołączona (dorobiona): piešūt + piešuve ‘dolna (z paakuł lub grubszego materiału) część dwuczęściowej koszuli; pietriekt > pietriekums ‘dolna (z paakuł lub grubszego materiału) część dwuczęściowej koszuli’, aust > austene, austine "nakrycie głowy lub ramion’, segt —sagša ‘nakrycie ramion” itd. Z wyjątkiem ostatniego przykładu wspomniany model semantyczny występuje tylko w gwarach, przy czym każdy z jego elementów na innym obszarze. Model taki występuje również w języku litewskim, na przykład lit. pridurkas „dolna część kobiecej koszuli dosztukowana u dołu” LKZ X 612—613; padurkas „dosztukowanie u dołu staromodnej kobiecej koszuli, z grubego materiału z gorszej przędzy, dosztukowanie u dołu” LKŽ IX 61. i Czasowniki -durt (resp. piedurt) są polisemiczne zarówno w łotewskim języku literackim, jak i w gwarach. W słowniku języka literackiego odnotowano dla niego również znaczenie „przymocować coś (do czegoś, do kogoś), znaczenie to znane jest także użytkownikom gwar, lecz w obu przypad76 — U d mos obserwuje się niuans semantyczny „przymocowuz ać na krótki czas, przymocować w jednym nā miejscu (lub w niewielu miejscach). Przykład odnotow1933. any w zbiorach materiał- | ów gwarowych z Jeru „że później zszyć a rękawem pierś koszuli, strasznta ie delikatnie przebić tę koszulę“, gdzie czasownik nuodūrt ir oznacza „zszyć”, jednak jest to jedyny ir jak dotąd zarejestrowany przykład ar šo znaczenie. Analizując najbardziej charakterystyczne zasady t. nominacji, tj. wyodrębniając główne cechy motywujące, widać, że w języku ka łotewskim w nominacji słowa piedurkne kształtuje się swoista sytuacja dotycząca motywującej — šī cechy nazwy (jeśli możemy takie wyodrębnić), — różnią się zarówno od cech wykorzystywno anych w językach pokrewnych, jak i w historycznie najbliższych językach kontaktowych. Ne w literackim języku łotewskim, a ne także na rozległych obszarach gwarowych, w tworzeniu nazw odzieży nie wykorzystuje się modelu semantycznego *działanie, w wyniku którego odzież lub jej część ta zostaje dołączona”, także czasownikowi -durt valoda nav nostiprinājusies nozīme „Sut”. Pat virspusēja nominācijas un semantiskā aspekta izpēte liek domāt, ka līdz šim izvirzītajām etimoloģijām nav rodams fonētiskais, arī semantiskais pamatojums. ne Kā zināms, ne neviena no baltu ciltīm nav dzīvojusi izolēti, tādēļ arī cilvēku domāšanā nevarēja rasties pilnīgi citi priekšstati un asociācijas. Vārda piedurkne cilmes meklējumi būtu jāturpina: —e baltu valodu vēsturē (noskaidrojot vai mirušajā prūšu, vai lietuviešu valodas senajos avotos nav līdzīgs piedurknes nosaukums un analogs semantiskais modelis); U —e pašā latviešu valodā (noskaidrojot vai latviešu valodā vispirms bija pazīsi —tams nosaukuli k - . . - - . ms ruoka "apģērba dala’, vai kāds no vārda piedurkne va- —riantiem). Jāatzīst, ka to būs iespējams veikt tikai tad, kad būs izveidota vēsturiskā latviešu valodas vārdu krājuma datu bāze; | „=. vs = —-= [I OIF Lg — e w un długotrwałych krótkotrwałych językach kontaktowych. ———————————— | iy = a cael mm nī o —Gauta 1998 04 15 E i i m= m a m * p | LITERATURA pā m. m m M lip a = E „ mmm BB: Beiträge zur Kunde der indogermanischen Sprachen. Wydane przez dr. Adalberta Bezzenbergera (i dr. W. Prelwitza). Getynga, 1877—1906. Brekle H. 1972: Semantyka. Wprowadzenie do językoznawczej semantyki, Monachium. Būga 1908: Aistiški studijai, Petersburg. DI: Endzelīns J. Darbu izlase. I tom. Ryga, 1971. EH: Endzelīns J., Hauzenberga E. Uzupełnienia i poprawki do Słownika języka łotewskiego K. Mīlenbaha. 1.—2. tom. Ryga, 1934—1946. Foltin H. F. 1963: Die Kopfbedeutung und ihre Bezeichnungen im Deutschen. —Deutsche Wortforschung in europäischen Bezügen 3, Giessen. Greimas A. J. 1992: Słownik dawnego języka francuskiego, Paryż, Larousse, 364. Słownik 1996: Słownik francuskiego jako języka obcego, Paryż. Leskien A. 1891: Die Bildung der Nomina im Litauischen, Lipsk. N 77 m [Em Li LEV:Karulis K. Łotewski słownik etymologiczny 1-2, Ryga, 1992. | LKŽ IX-X: Słownik języka litewskiego 9, Wilno: Mintis, 1973; 10: Mokslas, 1976. ME:Mīlenbahs K. Słownik języka łotewskiego. Zredagował, uzupełnił, kontynuował J. Koniec z elen 1-4, Ryga, 1923-1932. Picoche J. 1979: Francuski słownik du etymologiczny. Paryż, Les usuels du francais, 404. SKES: Etymologiczny słownik języka fińskiego 1, Helsinki, 1955. "Ullmann S. 1972: Podstawy Semantyki. The znaczenie językoznawcze in perspektywa, Berlin–Nowy Jork, 347. | g 5 y. i ra ll = r POCHODZENIE SŁOWA I JEGO MOTYWACJA SEMANTYCZNA (łac. piedurkne) ji "I Mi SEE Te az mn FN g ur m d „Streszczenie i BE, i, med ALE LL a a (om Ba A Ie nr W artykule podjęto próbę wyjaśnienia pochodzenia łotewskiego słowa piedurkne z punktu widzenia motywacji semantycznej. Na podstawie przedstawionych wcześniej etymologii tego słowa (1. piedruokne < łot. ruoka + germ. *pieda; 2. piedurkne, piedruokne < bałt. *dranka; 3. piedurkne łot. pie-+ łot. durt) stwierdzono, że żadna z nich nie obejmuje wszystkich zapisanych wariantów. Aby wyjaśnić pochodzenie tego słowa, tj. poszczególnych = jego form, potrzebne są dalsze badania semantyczne w językach pozostających w kontakcie, językach pokrewnych, w diachronicznym systemie języka łotewskiego. g ksi a 8 m= [| POCHODZENIE I MOTYWACJA SEMANTYCZNA łot. piedurkne ‘rękaw’ —= ll uk == wade nat xa x wily CE per fršī ad og BLE dx" gl on i cektiivas TT ET TR Streszczenie 2 Te Jefe Artykuł dotyczy możliwych wyjaśnień pochodzenia słowa piedurkne z „punktu widzenia motywacji semantycznej. Biorąc pod uwagę wspomniane wcześniej etymologie tego słowa (1. piedruokne < łot. ruoka + germ. *pieda; 2. piedurkne, resp. piedruokne < bałt. *dranka; 3. piedurkne < łot. pie-+ łot. durt), wyciąga się wniosek, że żadna z nich nie pasuje do wszystkich utrwalonych wariantów. Aby ustalić pochodzenie tego słowa, a raczej jego poszczególnych wariantów, konieczne są dalsze badania semantyczne w językach kontaktowych, językach pokrewnych, diachronicznym systemie języka i łotewskiego. m mi Tn sa m. m Et! EF m EE Uu A = F Hp m M IA“ km = mis m IE mm ī I līs IE m mmm” LJ m ma m ul mm m= __ I Tau i | o sos = «izmitināt raga lt = ENE ml o = mf I M iii] ma ar m ETL = asara. „TE m mm lm ma radi l= lle EEE Ted Ea np Sra um = ir Aaa Lit [EE MEAN J wm „ele | m māli aaa gai g K en Ē 78 Li