Benita Laumane. „Zeme, jūra, zvejvietas. Zvejniecības leksika Latvijas piekrastē“

ar czy pojęcie niezmotywowanych przezwisk nie jest sprzeczne z pojęciem przezwiska? Przecież jeśli gu przezwisk Bébras, Ėrkė, Kreidaklynis (s. 119) ir it. nie zapisano motywów wyboru tych nazw osobowych, nie oznacza to, że powstały one w jakiś inny sposób niż wszystkie litewskie przezwiska, tzn. że są niezmotywowane. Oceniając „Litewskie przezwiska”, przede wszystkim starano się zwrócić uwagę czytelników na zalety tej nowej pracy z zakresu litewskiej antroponimiki. į O tutaj przedstawiono polemiczne uwagi, odmienne od ar opinii autora w niektórych kwestiach, które być może przydadzą się w dalszych badaniach tej unikatowej warstwy litewskich nazw osobowych. Vitalija Maciejauskienė Benita Laumane. Zeme, jūra, zvejvietas. Zvejniecibas leksika Latvijas piekrastė. Ryga, 1996: Zinatne, 397 Ipp. : il., Ip. [8] skrót ilustracja W ciągu ostatnich kilku lat ukazało się niemało znaczących prac z zakresu onomastyki bałtyckiej. Niewątpliwie jedną z iš takich prac jest — 1996 m. wydana książka łotewskiej językoznawczyni B. Laumane, poświęcona badaniu leksyki rybołówstwa na łotewskim terytorium w okolicach Morza Bałtyckiego!. Praca ta podsumowuje i ir uzupełnia wcześniejsze studia autorki“. Należy powiedzieć, że jest to pierwsza tego rodzaju praca z zakresu bałtyckiej onomastyki (i w ogóle lingwistyki): bardzo wszechstronnie i szczegółowo analizuje ir się w niej leksykę apelatywno-- onimiczną dość — specyficzne- — go obszaru ir wybrzeża. Co prawda, nieco pisano także o nazwach miejscowości na bałtyckim wybrzeżu terytorium Litwy”, jednak jest to raczej tylko zapoznanie z toponimią, a nie jej szczegółowa analiza. Książka B. su Laumane 0 ne składa się z „Przedmowy”, „Wstępu” i trzech obszernych rozdziałów: „Nazwy osad rybackich i przystani” („Zvejniekciemu un valgumu nosaukumi”), „Nazwy form terenu” („Reljefa apzimējumi”) oraz „Nazwy miejsc połowu” („Zvejvietu nosaukumi”- ). Rozdziały te składają się z określonych, bardziej szczegółowych podrozdziałów. We wstępie (s. 5–16) przedstawiono wielostronną charakterystykę obszaru wybrzeża Morza Bałtyckiego: omówiono historię powstawania osad rybackich, rozwój rybołówstwa, skład etniczny ludności i jego zmiany. Dane źródeł historycznych Książka bez wątpienia zasługuje na obszerną recenzję lub szczegółowe omówienie. Tymczasem ogranicza się tylko do jej przedstawienia. 2 Por. JJayMare B. CemaHTHKa H crpyKTypa Ha3BaHUH TOHel rIOOepexss1 Jlarauickož CCP. —Baltu valodas senak un tagad, Ryga: Zinatne, 1985, 115–127; Laumane B. Zvejvietu nosaukumi Latvijas PSR piekrastė, Ryga: Zinatne, 1987 i in. 37Zr. Tynenuc B. Crmcok reorpadbrueckux Ha3BaHnū 3amBa Kypiurio Mapec H riprieratolnmež K HeMy TeppuropuHu. —Kypwio mapec, BunbHioc, 1959, 541–546; Vanagas A. Nazwy wód naszego wybrzeża. —Bałtyk, Wilno: Mintis, 1984, 72–77; Razmukaité M. Nazwy miejsc Mierzei Kurońskiej i Zalewu Kurońskiego. —Kultura języka 69, 1997, 74–81. 241 W różnych miejscach nad Morzem Bałtyckim, na obecnym terytorium Łotwy, mieszkali nie tylko Bałtowie (Łotysze, Kuršowie), tj. Indoeuropejczycy, lecz także Finowie (Liwi, Estończycy), dlatego język każdego z tych ludów pozostawił swoje ślady zarówno w leksyce apelatywnej, jak i onimicznej. W pierwszym rozdziale (s. 17–111) analizowane są nazwy pospolite przystani (terminy fizjograficzne), a także nazwy osad rybackich i ich mieszkańców. Interesujące jest to, że wszystkie używane w języku łotewskim słowa określające przystanie rybackie są zapożyczeniami: najbardziej rozpowszechniony termin valgums pochodzi z języka liwskiego (por. liw. valga-mo, valgam „miejsce załadunku”, est. valgma „miejsce na brzegu, gdzie wyciągany jest statek” itp. — s. 20); używane w Kurlandii sedums, sadums również zostały zapożyczone z języków bałtyckofińskich (por. liw. sadam, sada-mo „port”, est. sadam „wodospad, kaskada; przystań, skład; port”, sadamus „ujście rzeki” itp. — s. 21); powstałe w latach sowieckich pričala, pričals jest zapożyczeniem z języka rosyjskiego (por. ros. npuua1 — p. 22). Bardzo cenna jest analiza nazw osad rybackich. Ich pochodzenie wyjaśniane jest na podstawie licznych danych ze źródeł historycznych, a zatem przedstawiony zostaje również rozwój tych toponimów. Ponadto analizowane są nie tylko nazwy miejsc zachowane do dziś w żywym języku łotewskim, lecz także te, które zostały odnotowane wyłącznie w dokumentach historycznych. Szczegółowe wyjaśnienia pochodzenia opierają się na bardzo obfitej literaturze, przedstawiono różne wersje innych autorów dotyczące pochodzenia konkretnej nazwy miejscowej lub grupy nazw miejscowych z określonym rdzeniem. Przedstawiono również niemało oryginalnych etymologii. Co prawda w niektórych przypadkach, zwłaszcza gdy według jednej wersji pochodzenia nazwę miejscową uznaje się za bałtycką, względnie indoeuropejską, a według innej — za pochodzenia fińskiego, opinia autorki mogłaby być bardziej wyeksponowana i uzasadniona. Można tego odczuwać brak na przykład w przypadku wyjaśnienia pochodzenia nazwy miejscowej Čorkas (toponim porównywany jest z lit. pvd. Čufkus, brus. Yypko albo est. tsorg „dopływ, strumień, dolina“ — s. 38). Etymologie są cenne również dlatego, że w niektórych przypadkach skłaniają do rozważań nad możliwym innym niż przedstawione w książce pochodzeniem jednej lub drugiej nazwy miejscowej. Na przykład nazwę osady Stiebri wywodzi się bezpośrednio od apelatywu stiebrs* (s. 38) „łodyga- ”. Jednak z punktu widzenia motywacji (semantyki) takie bezpośrednie wiązanie toponimu z wyrazem pospolitym budzi pewne wątpliwości. Być może w tym przypadku bardziej przekonująca jest wersja o pochodzeniu od imienia osobowego, tym bardziej że w języku łotewskim do dziś zachowało się nazwisko Stiebrs“ . Nazwa osady Varzas przede wszystkim wiązana jest z lyb. varz „wałach“ (s. 38), jednak dopiero później przedstawia się powiązanie z est. varz „łodyga, krzak“; zwłaszcza ze względu na semantykę wydaje się ono bardziej umotywowane. Pewne refleksje budzi przedstawiona przez autorkę wersja wyjaśnienia pochodzenia nazw miejscowych Abragciems, Abragciems, Abragi, Abraglikums. Opierając się na tym, że w XIX-wiecznym źródle historycznym zapisano nazwę miejscową Abraks, badaczka uważa wskazane łotewskie toponimy za zapożyczenia z języków bałtyckofińskich: wiąże je z * Znaczenie tego słowa w języku łotewskim nie zostało przez autorkę podane. 3Zr. CrantMmaue B. D. Jamsuuckas anmpononumus. Pamuauu, Mocksa: Hayka, 1981, 199. 242 est. Abrok, dopełniacz Abroku, także est. su Abrog, wyspa Abruka (s. 63). Uznając taką możliwość pochodzenia, być może można rozważyć to ir inaczej. Już sama autorka wskazudo V. myśl Veldrė: „Witaj, Abragciems ir — wieś dwóch rogów?“ Wydaje się, że w tym stwierdzeniu może być pewna racja. Do łotewskich nazw miejscowych można jeszcze dołączyć odnotowaną na Litwie, w okolicach Akmenė, nazwę gruntu ornego Abragas można ma wysunąć hipotezę, że rdzeń wszystkich tych toponimów abraggali może mieć kuroński przedrostek ab- „ap-“ (por. K. wskazane przez Būgę słowo pochodzenia kurońskiego ab-linga, ablinga „aplinka“*) ir wspólnobałtycki rdzeń rag-, por. lit. rūgas „spiczasty obszar lądu, wcinający į się w morze, ar jezioro lub las, półwysep“, łot. rags „wysunięty cypel, róg““, prus. ragis „róg“. Hipotezę tę popiera fakt, że zarówno ir łotewskie, jak i litewskie nazwy miejscowości o charakterze ji apelatywnym są rozmieszczone na byłym terytorium Kurów. Nawiasem mówiąc, inne toponomastyki łotewskiej K. W studium Bojki poświęconym bałtyckofińskim geograficznym apelatywom ir jų reliktów w analizie nazw miejscowości Łotwy toponimy abra nie są su wymieniane”. W drugim rozdziale (s. 112-220) analizowane są nazwy ir nadmorskich form rzeźby terenu. Wyróżnia się terminy fizjograficzne opisujące rzeźbę terenu (brzegi; wydmy, plaże, półwyspy, wyspy, przylądki, ujścia, porty) oraz rzeźbę morza (morze, zatoki, zatoczki, otwarte morze, cieśniny, głębiny, mielizny, kamieniste dno morskie, piaszczyste dno morskie). Analizę terminów przeprowadza się również bardzo szczegółowo i wszechstronnie: podaje się ich znaczenia, zasięg występowania, użycie w źródłach historycznych, wyjaśnia się ich pochodzenie. Analizując konkretny termin fizjograficzny, omawia się również nazwy miejscowości, w których skład ten termin wchodzi. Wiele uwagi poświęca się semantyce niektórych terminów, np. rozszerzanie się pola semantycznego słowa mute, używanego na oznaczenie ujścia rzeki, wyjaśnia się nie tylko w kontekście języków indoeuropejskich, lecz także ugrofińskich (s. 158-160). W trzecim rozdziale (s. 221—320) w tych samych aspektach analizuje się leksykę nazw miejsc połowu. Wstęp do tego rozdziału poświęcony jest przede wszystkim analizie terminów fizjograficznych, pozostałe części zaś — badaniu nazw miejsc połowu. W podrozdziale dotyczącym słowotwórstwa, po krótkim omówieniu problemów analizy słowotwórczej nazw miejscowości, wszystkie nazwy miejscowości najpierw dzieli się na jednoczłonowe i wieloczłonowe, a następnie pierwsze — na prymarne i pochodne, drugie zaś — na złożone (jest ich najwięcej), konstrukcje przyimkowe i zrosty. Można tu zauważyć jedną czy drugą kwestię dyskusyjną. Toponimy Irbite i Ruonitis można wywodzić nie tylko od zdrobnień irbite i ruonitis lub nazw miejscowych Irbes šaurums oraz Ruonu sala (s. 236—237), lecz także od bezsufiksalnych apelatywów irbe © Zob. Būga K. Rinktiniai raštai 3, Wilno: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1961, 171, 296; Klimavičius J. Ablinga. —Mūsų kalba 6, 1977, 10-16. ' Lietuvių kalbos žodynas 11, Wilno: Mokslas, 1978, 22, 24. 8 Balkevičius J., Kabelka J. Słownik łotewsko-litewski, Wilno: Mokslas, 1977, 548. ? Mažiulis V. Prūsų kalbos etimologijos žodynas 4, Wilno: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1997, 7. 0 Boiko K. Bałtyckie fińskie apelatywy geograficzne i ich relikty w łotewskich nazwach miejscowych: Rozprawa doktorska z filologii, Ryga, 1993. 243 i foka. Z drugiej strony, jeżeli Cieśnina Irbeńska ir Irbite oraz Wyspa Ruonu ir Ruonitis oznacza obiekty położone blisko siebie, to Irbite ir Ruonitis niewątpliwie należy uznać za derywaty sufiksalne odpowiednich iš złożonych nazw miejscowych. Pod względem semantycznym wszystkie nazwy miejsc połowu dzielą się na į 1) wskazujące punkty orientacyjne (nosaukumi, kas norada orientierus: Tūjas stekis, Baznicas, Pret Vagariem i in.) oraz 2) charakteryzujące miejsce połowu (nosaukumi, kas raksturo zvejvietu: Dzelme, Mikste, Ravas bedre, Aizkraūls i in.). Wybrane kryteria klasyfikacji są dostatecznie umotywowane, chociaż w niektórych przypadkach rozróżnienie ich jest dość trudne: np. nazwy miejscowe Elksniši (s. 262), Puisinš (s. 264) uznaje się za wskazujące punkty orientacyjne, natomiast Akmenija (s. 280), Darzinš (s. 285) — za charakteryzujące miejsce połowu. Jednakże wydaje się, że funkcją również dwóch pierwszych może być charakteryzowanie miejsca (miejsce porośnięte olszami; miejsce porośnięte sosnami). W ostatnich trzech podrozdziałach wyjaśnia się pochodzenie nazw niektórych łowisk, wskazuje się kilka ich paralel semantycznych w językach łotewskim, litewskim, polskim i fińskim (np. łot. Akminaja, Akmenija: lit. Akmenė, Akmena: pol. Kamien, W Kamienia: est. Kivismaa „ziemia kamienista” — s. 307). Omówiono także chronologię tych toponimów — pierwsze zapisy w źródłach historycznych i ich dalszy rozwój. Bardzo ważne są zamieszczone na końcu książki szczegółowe indeksy wyrazów pospolitych i nazw własnych, ułatwiające korzystanie z tej cennej pracy. Kończąc prezentację książki B. Laumanė, należy podkreślić jeszcze kilka kwestii, szczególnie ważnych dla litewskiej onomastyki. Jak wspomniano, w książce wykorzystano także dane litewskiej toponimii i antroponimii, które analizuje się, porównując je z faktami innych języków bałtyckich, a niekiedy także fińskich. Z drugiej strony, po ukazaniu się tego dzieła podczas badania litewskich toponimów pojawiła się możliwość uwzględnienia szerszego, wszechstronnie przeanalizowanego kontekstu łotewskich toponimów, antroponimów oraz związanych z nimi terminów fizjograficznych. Podsumowując to, co powiedziano, można śmiało stwierdzić, że książka ta stanowi naprawdę niemały wkład w badania leksyki bałtyckiej (zwłaszcza toponimów). Jest ona szczególnie cennym uzupełnieniem dziedziny etymologii onimów i apelatywów zarówno w kontekście języków bałtyckich, jak i stosunków bałtycko-fińskich. Laimutis Bilkis Vilius Pėteraitis. Nazwy miejscowości Małej Litwy i Tvanksty. Wilno: Fundusz Małej Litwy. Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 1997, 607 s. Ponad rok temu na półkach księgarskich pojawiła się kolejna bardzo znacząca książka wydana z inicjatywy Funduszu Małej Litwy — studium założyciela Funduszu Małej Litwy, germanisty i leksykografa Viliusa Pėteraitisa „Nazwy miejscowości Małej Litwy i Tvanksty” (w podtytule: Ich pochodzenie i znaczenie). To już 244