Sembos vietovardžiai Rytprūsių foliantuose

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XLI (1999) Grasilda BLAŽIENĖ Uniwersytet Pedagogiczny w Wilnie NAZWY MIEJSCOWE SAMBII W FOLIANTACH PRUS WSCHODNICH W foliantach Prus Wschodnich, o których znaczeniu dla badań nad nazewnictwne em pruskim zdarzyło mi się kiedyś mówić i pisać, odnotowano niemało nazw miejscowych Sambii, które jeszcze nie znalazły się w polu widzenia vo badaczy į nazewnictwa pruskiego. " W artykule przeanalizowano kilka nazw miejscowych Sambii, wybranych z foliantów wschodniopruskich i innych źródeł rękopiśmiennych, przechowywanych w tajnym archiwum berlińskim „PreuBischer Kulturbesitz”. tBaricken w okręgu Labiawa. Baricken 1628 (Ostpr. Fol. 5314 43), Baricken 1664 (EM, 126g 23 1“, 2), Baricken 1729 (EM 126g 69 3). Jest całkowicie możliwe pruskie pochodzenie tego ojkonimu. Najprawdopodobniej *Barikyra ma pochodzenie osobowe, por. pr. im. os. Barike, Bareyke, Barim (Trautmann 1925: 17); lit. im. os. Bareika, Bareikis, Barūtis (LPŽ I 195, 206), lit. n. m. Barejkiai Mlt, Barejkiszki KS, Barejkiai St (LAZ 27). *Byrmeyn przy Gallgarben, w powiecie Schaaken. Byrmeyn 1535–1536 (Ostpr. Fol. 10003 26"). Pochodzenie nie jest jasne, trudno je ustalić na podstawie jedynego zapisu. Być może jest to pr. vv. *Bir-mein-(?) /*Bir- -main-(?), wywodzące się od dwuczłonowego pr. avd. *Birmeine. Od *birpor. lit. avd. Birjotas, Birmanas, Birmantas (LPZ I 264), od *main-| *meinpor. pr. avd. Meyniko, Meynote (Trautmann 1925: 57); lit. avd. Meinikis, Meinis, Meinius (LPZ II 200); łot. avd. Meinates de Anscen (Blese 1929: 297). tDolgeinen między Berbadien a Bollgehnen, w powiecie Powunden. Dolgeinen 1620 (Ostpr. Fol. 3514 242), Dolgeinen 1632 (Ostpr. Fol. 1010 2 13Y), Dolgenen 1670 (Ostpr. Fol. 10146 97%). Tę nazwę miejscową należałoby zrekonstruować jako *Dalg-einir i powiązać z pr. *dalgis, doalgis „dalgis”. Jest to derywat z przyrostkiem *-ein-. Por. inne pr. nazwy wodne. Dalgantis jako nazwa miejscowa, Dalgandt jako nazwa miejscowości, Dallige jako nazwa miejscowa. (Gerullis 1922: 25); lit. vw. Dalgėnai Vlkv, Dalginé Mrj (LAZ 52); łot. wv. Dalgi pv., Dalgis km. (Endzelins 1956: 190); lit. dalgé; dalgis (LKŽ II 240-241); łot. dalgs „dalgis” (LVV I 434-435). tDoBehnen koło Kobjeiten, gmina Fischhausen. Doflehnen 1670 (Ostpr. Fol. 10146 63). Być może pr. vv. *Dus-ein-- (?). Por. pr. vv. Dosin msk., Dosin km., które J. Gerulis (Gerullis 1922: 30) łączy z lit. IBlaziené G. O nazwach miejscowości Sambii z XVI–XVII wieku. —Baltistica. Dodatek 5, 1998, a także lit. 59-78. 96 dūsas „duszność; człowiek, ar zwierzę z su dusznością; zapach, westchnienie, oddech; taki ptak bagienny” (LKZ II 316-317). Por. hydronimy Dusa, Dusia, Dusynas, które, A. zdaniem Vanagasa, najprawdopodobnsu iej wiążą się z lit. dūsti „brakować powietrza, pragnąć, tęsknić; zdychać, cuchnąć“ (Vanagas 1981: 98). *Drugiten przy Wangnicken, powiat Fischhausen. Drugiten 1670 (Ostpr. Fol. 10146 12): pr. vv. *Drug-it, najprawdopodobniej derywat sufiksalny *.It od pr. *drugis, drogis „trzcina“. Por. pr. vv. Drucheyn, Drugene (Gerullis 1922: 31; Blažienė 1993: 17); łot. vdnv. Drudzis lub Drudža-strauts, Drudza-purvs plk., Drudžin-būda (Endzelins 1956: 229). †Garblaucken, zanikła wieś w okręgu Fischhausen. Garblauken 1563–1564 (Ostpr. Fol. 3450 111Y): pr. *Garb-lauk-. Złożenie, którego oba człony są produktywnymi topo leks emami: pr. *garbis „góra” i pr. laucks „pole”. Zarówno pr. *garbis, jak i laucks są poświadczone w wielu pruskich nazwach miejscowych (Blažienė 1993: 21, 45). †Jodeiken, wieś w okręgu Laptau. Jodeiken 1674–1675 (Ostpr. Fol. 3563 6): pr. *Jodeik-, niewątpliwie pochodzenia antroponimicznego, por. pr. im. wł. Jodeyko i inne pr. im. Jode, Joduke, Jodutke (Trautmann 1925: 39), pr. n. os. Joduthe (Gerullis 1922: 51); także liet. im. os. Jodeika zob. Juodeika (LPZ I 836), liet. n. os. Jodénai Pln, Juodeikiai Jnš, Klm, Mzk, Pln (LAZ 105, 109); łot. n. os. Juods, Juédeni (Endzelins 1956: 410). Wieś tJorlaucken w okręgu Laptau. Jorlaucken 1542-1543 (Ostpr. Fol. 3427 145), Jorlaucken 1563-1564 (Ostpr. Fol. 3540 118), Jorlauckenn 1620 (Ostpr. Fol. 3514 227): być może pr. *Jorg-lauk-/ *Jurg-lauk-. Złożenie, którego drugi człon pr. laucks nie budzi wątpliwości, natomiast pierwszy najprawdopodobniej wiąże się z pr. avd. Jurge, Jorge, które wywodzą się z niem. avd. Jorge, Jurge (Trautmann 1925: 41). Por. pr. vv. Jorgelawken (OF 110 58); Jorgelauke (Gerullis 1922: 51). (Kirpieten między Schuditten a Kragau, w powiecie Medenau. Kirpieten 1542–1543 (Ostpr. Fol. 3427 88): pr. *Kirp-it-, derywat od pr. im. wł. *Kirpe z przyrostkiem *-it-. Por. pr. nazwy miejscowości Kirpain (PUB V 1 132), pr. im. wł. Kirpeine, Kirpaine (Nesselmann 1873: 2); lit. im. wł. *Kirpa, Kirpaitis, łot. im. wł. Kirpis (LPZ 11001), lit. vw. Kifpakalnis Kim, Kirponiai Pkr (LAZ 135), łot. vw. Cifpeni, Cirpiene, Cirpnieki (Endzelins 1956: 167-168). tLattkeim w gminie Caymen. Lattkeim 1670 (Ostpr. Fol. 10146 86): być może pr. *Lat-keim-. Nazwa, której drugim członem jest produktywna topo­leks- ­ema pr. caymis „wieś“. Odnośnie do pierwszego członu por. pr. vv. Latheyne (OF 107 242%); lit. hydronimy. rzeka Latava, rzeka Latupis, jezioro Latezeris (LUEV 87–88); łot. hydronimy. Latciemieši, Latvases, Latupes (Endzelīns tLausen w gminie Caymen koło Sittkeim. Lause 1589-1590 (Ostpr. Fol. 10060 194), Lauflen 1632 (Ostpr. Fol. 10102 17%): pr. *Lausarba *Lauz-. Jeżeli odczytuje się *Laus-, por. lit. nazwiska 1961: 266). *Lausa, *Laušas, wiązane z lit. laūšas „półgłówek“, laūšis „człowiek niedbale ubrany“, laušys „kaleka“ (LPŽ II 36); łot. hydronimy. Laūsas mšk., Laus-purvs bagno, Lausenes wieś (Endzelīns 1961: 274). Jeżeli odczytuje się *Lauz-, por. lit. nazwiska Laužys, Laūžius, lit. 97 lduzas „zaniedbany, niezręczny, zrujnowany, leniwy człowiek” (LPŽ II 37), lit. nazwa wodna. Laužai Brž, Pln, Laužėnai Švnč (LAZ 155); łot. nazwa wodna. Laiizas, Latizinas, Lauzini (Endzelins 1961: 275–276). †Markelnigken koło Kosnicken, gmina Pobethen. Marckelnigken 1561–1562 (Ostpr. Fol. 100 32 98): pr. *Markel-(e- )nik-, derywat od imienia osobowego z przyrostkiem *-enik-. Por. lit. im. os. Markelis, Markélis, Markelionis, Markeliūnas (LPŽ II 163). tMettkitten koło St. Lorenz, w okręgu Fischhausen. Mettkiten 1632 (Ostpr. Fol. 10102 18): najpewniej pr. *Metk-it-(- ?). Por. łot. Metkas pv. (Endzelins 1961: 423). tMonickkeim w okręgu Pobethen. Monickkeim 1563-1564 (Ostpr. Fol. 3540 117Y): prawdopodobnie pr. *Manik-kaim-. Złożenie, którego drugi człon wiąże się z pr. caymis „wieś”, a pierwszy ma pochodzenie antroponimiczne, por. pr. avd. Manicke, Manix, Manithe (Trautmann 1925: 55), por. ww. Mannick (EM 102d, 564 1), Manitav, Maniothkaym (Gerullis 1922: 94); litew. nazwa osobowa Maneikis, Mančika, Manionis, Manėlis: manūs (Zinkevičius 1977: 401), litew. nazwa miejscowa Maneikiai Ut, Maniskés Mlt (LAZ 169-170); łot. nazwa miejscowa Maneki albo Maniki, Maneli (Endzelins 1961: 376). TPerbange w powiecie Powunden. Perbange 1542-1543 (Ostpr. Fol. 3427 165): pr. *Per-bang- -(?), pr. pref. *per i *bang-. Por. pr. vv. Bangityen (Gerullis 1922: 16); łac. vv. Barigas, Bangas (Endzelins 1956: 84). TPogarben koło Sudau, parafia Quednau. Pogarben 1670 (Ostpr. Fol. 10146 49): pr. *Pa-garb-, derywat od przedrostka pr. *pa-„przy, pod“ i pr. *garbis „Berg“. Por. inne pr. vv. Pogarben (Gerullis 1922: 127). TPreslacken między Nottnicken a Heiligenkreutz, parafia Heiligenkreutz. Preslacken 1542–1543 (Ostpr. Fol. 3427 69): być może pr. *Preis-lauk-(?). Drugi człon derywatu pr. laucks „pole”, pierwszy może być pochodzenia antroponimicznego. Por. lit. avd. Preisas, Preisas, niem. Preis, germanizm preisas „Prus” (LPŽ II 509); łot. avd. Preisbergs, Preiss (Blese 1927: 3). TRokelnicken koło Greibau, w gminie Wargen. Rokelnicken 1670 (Ostpr. Fol. 10146 92): prawdopodobnie pr. *Rukl-enik-- (?). Pochodzenia antroponimicznego, por. lit. avd. Ruklis od lit. rūklis „ten, kto się zmarszczył” (LPZ II 635), lit. vv. Rukliai Ut, lit. *Rukla up. (Vanagas 1981: 283-284) oraz leżącą nad rzeką wieś Rukla Jon (LAŽ 267). TRiidenicken koło Callen, parafia Fischhausen. Riidenicken 1563-1564 (Ostpr. Fol. 3450 14“): pr. *Rūd-enik, derywat z pruskiej nazwy osobowej za pomocą przyrostka *-enik. Por. pr. nazwa osobowa. Peter Rudde, Rudayko (Trautmann 1925: 84). Por. lit. nazwa własna. Rūdninkai Mrj, Slén (LAZ 266). 98 TSchirdittlack koło Mollehnen, w powiecie Laptau. Schirdittlack 1542-1543 (Ostpr. Fol. 3427 142), Schirdilacken 1563-1564 (Ostpr. Fol. 3450 116): pr. *Skird-it- -lauk-. Złożenie, którego drugi człon stanowi pr. laucks „pole”, pierwszy zaś jest najprawdopodobniej derywatem od nazwy osobowej za pomocą przyrostka *-it. Por. lit. nazwa osobowa. Skirdys: lit. skirdis „szczelina, pęknięcie”, skirdėti „pękać, rozszczepiać się; eižėti, skeldėti „pękać, rozpadać się”, skirdyti „oddzielać” (LPŽ II 742). Por. pr. nazwy miejscowe Schirditen (Gerullis 1922: 161). *Taugeinen koło Kėsnicken, w powiecie Pobethen. Taugeinen 1632 (Ostpr. Fol. 10102 13*): być może pr. *7auj-ein-, ponieważ j często zapisywane jest w pruskiej toponimii literą g. Pochodzenia antroponimicznego, por. lit. imię osobowe Taujėnis, Taujénas (LPZ II 1029), lit. nazwa miejscowa. Taujėnai Ukm, Taujėnėliai Ukm, Taujiūnai Ign (LAŽ 314). Pruskie nazwy miejscowe występujące w źródłach rękopiśmiennych uzupełniają wiedzę o pruskim nazewnictwie. Ich znaczenie nie budzi zatem wątpliwości, właśnie dlatego te nazwy miejscowe przyciągają uwagę badaczy bałtyckiego nazewnictwa. Dlatego ważne jest przejrzenie możliwie dużej liczby źródeł rękopiśmiennych, w których można byłoby znaleźć pruskie nazwy miejscowe. Otrzymano 1999 ()4 29 Skróty avd. — imię i nazwisko b. — bagno ež. — jezioro km. — wieś lat. — łotewski liet. — litewski mšk. — las plg. — porównaj plk. — mokradło pr. — pruski pref. —prefiksas pv. —pieva up. —rzeka vdnv. —hydronim wok. —niemiecki Vv. —toponim T —wymarły, nieistniejący Literatura i źródła Blažienė G. 1993: Nazwy miejscowe Sambii pruskiej: rozprawa doktorska nauk humanistycznych, Wilno. Blese E. 1929: Studia nad łotewskimi imionami i nazwiskami, Ryga. Blese E. 1927: Słownik nazwisk, Ryga. EM -dokumenty Staatsministerium. 99 Endzelins J. 1956: Łotwy Łotewskiej SRR nazwy miejscowości 1(1), Ryga: Łotewskiej Łotewskiej SRR wydawnictwo Akademii Nauk. Endzelīns J. 1961: Łotewskiej Łotewskiej SRR nazwy miejscowości 1(2), Ryga: Łotewskiej Wydawnictwo Akademii Nauk Łotewskiej SRR. Gerullis G. 1922: Die alipreupischen Ortsnamen, Berlin und Lipsk: Zjednoczenie Wydawców Naukowych, Walter de Gruyter u. Co. LAŽ — Litwy Informatorz o podziale — administracyjno-terytorialnym Litewskiej SRR 1, Wilno: Mintis, 1976. LKŽ II — Słownik języka litewskiego 2, Wilno: Mintis, 1969. LPŽ — Słownik litewskich nazwisk 1, Wilno: Mokslas, 1985; 2, Wilno: Mokslas, 1989. LUEV - Litwy Nazewnictwo rzek i ir jezior Litewskiej SRR, Wilno: Państwowe ir Wydawnictwo Literatury 1963. Politycznej i Naukowej, IVV I-K. Słownik języka łotewskiego J. Mīlenbacha. Redaktorius, papildytojas, tęsėjas J. Endzelīnas 1, Ryga: Kultūros fondo leidinys, 1923. Nesselmannas G. H. T. 1873: Thesaurus linguae Prussicae, Berlynas. OF - Ordensfolianten, Ordino foliantai. Rytų Prūsija Fol. — Ostpreussische Folianten. PUB -Pruska Księga Dokumentów 1-6, Królewiec i Marburg, 1882-1986. Trautmann R. 1925: Staropruskie imiona osobowe, Getynga: Vandenhoeck i Ruprecht. Vanagas A. 1981: Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas, Vilnius: Mokslas. Zinkevičius Z. 1977: Lietuvių antroponimika, Vilnius: Mokslas, 1977. STAROPRUSKIE NAZWY MIEJSCOWOŚCI W FOLIANTACH WSCHODNIOPRUSKICH Streszczenie W niniejszym artykule ponownie podkreślono znaczenie źródeł rękopiśmiennych, Foliantów Wschodniopruskich. W Foliantach Wschodniopruskich odkryto wiele nazw miejscowości, które nie występują u żadnego badacza staropruskiego zasobu nazw. W artykule przytoczono i krótko omówiono niektóre z nowo odkrytych staropruskich nazw miejscowości Sambi. 100