Pranas Kniūkšta, par. „Kanceliarinės kalbos patarimai“

LITERATURA Dini P 1995: A propos du vieux sl. ssbors. — Analecta Indoeuropaea Cracoviensia Ioannis Safarewicz Memoriae Dicata, red. W. Smoczyniski, Cracoviae: Universitas, 147-152. Garde P. 1968: L’accent, Paris: Presses Universitaires de Francja. Geniusiené E. 1987: The Typology of Reflexives, Amsterdam: Mouton de Gruyter. Ivanov Vįjač. Vs. 1981: HBanos Bsu. Be. Craeanckuii, 6aamuiickuti u pannedanxanckui 21az2on. Hndoesponeiickue ucmoku, Mocksa: Haya. Kazlauskas J. 1968: Historyczna gramatyka języka litewskiego (akcentowanie, rzeczownik, czasownik), Wilno: Mintis. Martinet A. 1960: Elementy de językoznawstwa ogólnego, Paryż: Armand Colin. Pisani V. 1958: Zrekonstruowany język indoeuropejski. — Lingua 7. Toporov V. N. 1961: Tonopos B. H. K sBoripocy 06 3BOoJrtormM1H CTaBSHCKOIO H GaJITHHŪCKOTO ruarojia. — Bonpochi caaesnckoz2o szvikosnanus S, 35-70. Trubetzkoy N. S. 1977: Grundziige der Phonologie, Gottingen: Vandenhoeck und Ruprecht. Watkins C. 1969: Indogermanische Grammatik 3: Formenlehre 1: Geschichte der indogermanischen Verbal flexion, Heidelberg: Carl Winter. Watkins C. 1970: Remarks on Baltic verb inflection. — Baltic Językoznawstwo, red. Magner T., Schmalstieg W. R., University Park i Londyn: The Pennsylvania Państwowa Uniwersyty Prasa. Vytautas Ambrazas Porady dotyczące języka kancelaryjnego. Poprawioir ne i uzupełnione wydanie / Instytut Języka Litewskiego; [opracował Pranas Kniūkšta), Wilno: Instytut ir Wydawniczy Encyklopedii Naukowych, 1998, 339 p. W księgarniach od dawna nie można już było znaleźć wydanych w 1993 r. „Porad języka kancelaryjnego” ani ich wznowionego wydania, które ukazało się w 1994 r., a niejeden nabywca tę podręczną książkę zdążył już porządnie zaczytać. Ponieważ dla osób zajmujących się prowadzeniem korespondencji urzędowej, licznej rzeszy urzędników, książka tego typu jest aktualna i potrzebna, a także dlatego, że w ciągu ostatnich kilku lat wiele się zmieniło, w Dziale Kultury Języka Instytutu Języka Litewskiego przygotowano nowe — poprawione i uzupełnione „Porady języka kancelaryjnego”. Przygotowując tę książkę, autorzy (główny opracowujący i redaktor Pranas Kniūkšta) musieli przejrzeć same zjawiska i fakty języka kancelaryjnego oraz dokonać ich selekcji. Zrezygnowano z przestarzałych rzeczy, które zniknęły z pism urzędowych. Do „Porad” nie wpisano już takich słów, spotykanych najwyżej w najbardziej niechlujnych bazgrołach, jak atsinešti (do wyrażania poglądu, postępowania), davinys (do określania faktów, danych), išnešti (gdy nie ma noszenia, np. išnešti sprendimą, pasiūlymą, papeikimą) i in. Jako hasła uwzględniono około dwustu pojęć i terminów z zakresu prawa, języka administr220 acyjnego i kancelaryjnego, które pojawiły się w dokumentach w ciągu ostatnich lat lub zaczęto aktywniej stosować (akcja, powiat, stowarzyszenie, audyt, aukcja, spółka, budżet, czek, departament, faks, faksymile, fundusz, kredyt, nośnik danych, mer, cło, użyczenie, program, gmina, certyfikat, telekomunikacja, zarządzanie itd.). Nowych pozycji jest w istocie jeszcze więcej, ponieważ w osobnych częściach jako podhasła często przedstawiono przypadki użycia połączeń utworzonych z hasłem głównym. Na przykład przy haśle „akcja” omawia się również znaczenie i użycie połączeń „emisja akcji”, „posiadacz akcji”, „pakiet akcji”. Zresztą starsze artykuły również często rozszerzano i dostosowywano do współczesnych realiów. I tak obok „wynagrodzenia” pojawiły się także wywodzące się z aktów normatywnych pojęcia „minimalne miesięczne wynagrodzenie” i „wynagrodzenie zasadnicze”. Doprecyzowano również ocenę niektórych zjawisk oraz zalecenia dotyczące ich użycia. Omawiane zagadnienia wybrano starannie i są one aktualne. Oczywiście można było oczekiwać jeszcze większego rozszerzenia „Porad” . Na przykład, chociaż w książce znajduje się niemało nagłówków uogólniających, oznaczających kategorie gramatyczne lub innego rodzaju, nie omówiono nawet niewłaściwego użycia liczby mnogiej (pirkimai, mokėjimai, pervežimai, apimtys itp.). Zasady przedstawiania materiału i układ nowych „Porad” zasadniczo pozostały takie same. Artykuły ułożono w kolejności alfabetycznej haseł, które są objaśniane, a ich użycie ilustrowane. Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że wyrazy pokrewne są zbyt często opisywane w odrębnych artykułach (np.: apmokamas, apmokestinti, apmokėti, įmoka, įmokėti, išmoka, mokestis, mokėti, užmokestis), — chciałoby się przeczytać o nich w jednym miejscu. Częściowo z tego powodu występują również powtórzenia. Nie jest to jednak wada książki — najczęściej czytelnik nie będzie czytał całego tekstu od początku do końca, lecz będzie szukał interesującego go faktu językowego i za pomocą odsyłaczy zostanie skierowany z jednego artykułu do drugiego. W „Poradach” objaśnienia słów (pojęć) (choć zazwyczaj nie są bardzo szczegółowe) są wystarczająco wiarygodne i pokazują, że autorzy porad są nie tylko znawcami języka, lecz także dobrze orientują się w kwestiach prawnych i rozumieją subtelności kancelarii. Czytelnikowi, który znalazł interesujące go słowo, najpierw wprost (definicyjnie) lub opisowo wyjaśnia się jego znaczenie, mówi się, co jest właściwe i godne użycia, zwraca uwagę na możliwe błędy, a także udziela się takiej czy innej rady. Widać, że podczas przygotowywania książki uważnie obserwowano stan języka kancelaryjnego i w miarę możliwości starano się zapobiegać jego nieprawidłowościom. Oto przymiotnik nacionalinis w „Poradach” przedstawiany jest jako szybko rozpowszechniający się i używany, gdzie trzeba i gdzie nie trzeba. Stwierdza się, że utrwala się on jako określenie spraw dotyczących całego państwa lub mających zasięg państwowy i ma szersze znaczenie niż valstybinis (np.: budżet narodowy, nagroda narodowa, waluta narodowa), a zarazem wyjaśnia się, że ten przymiotnik nie pasuje, gdy mowa o narodzie i narodowości: nie nacionalinė, lecz tautinė szkoła, nie nacionalinės, lecz tautinės mniejszości. Wielką wartość książki i wiele praktycznych korzyści przynoszą zawarte w niej zdania ilustracyjne oraz inne przykłady. Chociaż z punktu widzenia języka nie ma to większego znaczenia, dobrze, że redaktorzy „Porad” nieco zaktualizowali te przykłady — zamiast nieistniejących już nazw wpisali nazwy współczesnych organizacji, zmienili i usunęli zdezaktualizowane daty. Takie przykłady ilustracyjne stały się psychologicznie bardziej przekonujące. W porównaniu z wcześniejszymi „Poradami dotyczącymi języka kancelaryjnego” nowością jest to, że wraz z książką przygotowano komputerową wersję „Porad”. 221 ar su ir su ir W dobie komputeryzacji stwarza to możliwość tym, którzy ir odzwyczaili się od „Jliteratūros”, sprawdzić w zwykły dla nich sposób ten czy inny fakt językowy. ar Oczywiście, trudno oczekiwać, że „Porady dotyczące języka kancelaryjnego” mogą rozwiązać wszystkie istniejące problemy języka pism urzędowych. Język kancelaryjny — jest jedynie odmianą języka ogólnego, obowiązują go wymagania i zasady języka normatywnego. ir Jeżeli pracownik instytucji nie nauczył się dobrze języka litewskiego, nie wyczuwa jego systemu, wyuczone stosowanie tego czy ar innego kancelaryzmu nie poprawi istoty iš sytuacji. Ale to już wyłącznne ie troska znawców języka. Podobnie ir jak to, że gdy Litwa „harmonizuje się” su Europy Unia, į dosłownie tłumacząc iš konwencje, umowy i inne dokumenty językiem kancelaryjnir ym, ponownie nie dopuściłaby do napływu prymitywnego ir strumienia kalk językowych obcych wyrazów. Objawy takiej choroby, niestety, już są. Świadczy to o znaczeniu omówionej publikacji „Porad języka kancelaryjnego” i pokazuje, że końca tej ir pracy (jako ir możliwości jį dalszego doskonalenia) nie widać. Gediminas Samulionis DIALEKTOLOG IŠ POŻEGNANIE 29 września 1999 r. po długiej chorobie zmarła wybitna badaczka dialektów języka litewskiego, doktor nauk humanistycznych Elena Grinaveckienė. Ji urodziła się 1928 m. w czerwcu 10 d. w Jurbarkas, w rodzinie Šuopiai. Dzieciństwo spędziła w pięknej dolinie Imsrė, gdzie rodzice mieli niewielkie gospodarstwo. 1947 m. po ukończeniu gimnazjum w Jurbarkas wstąpiła na į Wydział Historyczno- -Filologiczny ir Uniwersytetu Wileńskiego, gdzie studiowała język litewski. Tutaj ji zafascynowała się — ir dialektologią już na całe życie. Najpierw zaczęła badać gwarę swojej ojczyzny. Dialekt jurbarkiškių opisała w swojej ir pracy dyplomowej. 1952 m. po ukończeniu uniwersytetu Elena Grinaveckienė bardzo krótko pracowała jako dziennikarka. Już w tym samym roku podjęła studia į doktoranckie w ir Instytucie Języka i Literatury Litewskiej i ir od razu zaangażowała się w į badania dialektów. Zbierając materiały do swojej rozprawy doktorskiej „Dialekt dorzecza Mituvy”, przemierzyła cały rejon jurbarski i zdobyła doskonałe umiejętności gromadzenia danych dialektologicznych. Rozprawę doktorską, będącą szczegółowym opisem rozległego obszaru dialektu zachodniolitewskiego, obroniła w 1958 r. Po ukończeniu studiów doktoranckich Elena Grinaveckienė rozpoczęła pracę w Dziale Historii Języka i Dialektologii Instytutu Języka i Literatury Litewskiej. Już od 1950 r. rozpoczęto systematyczne badania wszystkich gwar języka litewskiego, przygotowując wydanie „Atlasu języka litewskiego- ”. Grinaveckienė od razu zaangażowała się w tę pracę — dialektologia stała się jej powołaniem. Rozpocząwszy pracę jako młodsza pracownica naukowa, 222