Nederinamosios žodžių grupės valstybės dokumentų kalboje

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA KWESTIE LINGWISTYKI LITEWSKIEJ XLII (2000) Rasuolė VLADARSKIENĖ Uniwersytet Witolda Wielkiego, Kowno NIEZGODNE GRUPY WYRAZOWE W JĘZYKU DOKUMENTÓW PAŃSTWOWYCH Zdanie często rozszerzają (nierzadko bardzo) towarzyszące jego składnikom stanowiącym jądro zdania elementy, uzupełniające i precyzujące znaczenia wyrazów, od których zależą. Nazywa się je komponentami składników zdania, modyfikatorami, a w gramatyce tradycyjnej —przydawkami. Ze względu na ich związek składniowy z wyrazem, który określają, wyróżnia się modyfikatory (przydawki uzgadniające się) i kwalifikatory (przydawki nieuzgadniające się). Językowi dokumentów państwowych właściwe są długie, wielostopniowe niezgodne grupy wyrazowe —kwalifikatory, określające rzeczowniki. Ich użycie wynika z potrzeby jak najdokładniejszego scharakteryzowania omawianych obiektów i zjawisk. Jedną bowiem z podstawowych cech języka dokumentów państwowych jest precyzja, 0 dążąc do niej, trzeba formować długie grupy wyrazowe o złożonej strukturze, aby w sposób skoncentrowany —w jednym zdaniu —przekazać możliwie najpełniejszą informację. Do centrum niezgodnej grupy wyrazowej —wyrazu głównego —na zasadzie rekcji przyłącza się przypadek lub dołącza bezokolicznik, które z kolei mogą mieć zależne od nich wyrazy. Ze względu na właściwości łączliwości należy rozróżnić zwykłe rzeczowniki oraz rzeczowniki utworzone od czasowników. Łańcuch przydawek dopełniaczowych W języku dokumentów państwowych bardzo często stosuje się przydawkę dopełniaczową. Przyczyną tego jest zdolność dopełniacza do opisywania rzeczy pod różnymi względami. Dlatego dopełniacz jest najczęściej występującym przypadkiem w nazwach różnych instytucji, urzędów, przedsiębiorstw, organizacji i ich jednostek, urzędników oraz dokumentów. Tworzy się je za pomocą kilku wzajemnie różnorodnie powiązanych dopełniaczy, np. : Ministerstwo Transportu Republiki Litewskiej; Policja Ochrony Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Republiki Litewskiej; Wydział Polityki Mieszkaniowej Ministerstwa Budownictwa i Urbanistyki Republiki Litewskiej. Takie rozbudowane grupy nominalne tworzą wielostopniowe (wieloszczeblowe, wielorangowe) dopełniacze, które z kolei mogą mieć jeszcze zależne od nich dopełniacze, np. : Ministerstwa Kultury (grupa I stopnia, utworzona z dwóch dopełniaczy), Departament Ochrony Dóbr Kultury (grupa II stopnia —trzy dopełniacze). Takie rozbudowane łańcuchy dopełniaczy pozwalają wskazać przynależność prawną omawianego obiektu oraz inne jego cechy wyróżniające. 114 Jedno z iš najczęstszych znaczeń dopełniacza w nazwach — — przynależność prawna: Departament Policji Ministerstwa Spraw Wewnętrznych; Ministerstwa Spraw Zagranicznych Wydział Informacji Konsularnej; Departamentu Lotnictwa Cywilnego Ministerstwa Transportu Wydział Portów Lotniczych; Ministerstwa Obrony Kraju Sił Powietrznych Służba Kontroli Przestrzeni Powietrznej. Inne częste znaczenie dopełniacza w nazwach to dziedzina lub — charakter działalności: Departament Statystyki; Ministerstwo Gospodarki; Departament Bezpieczeństwa Państwa; Służba Ochrony Praw Konsumentów i Konkurencji. ir Dopełniacze oznaczające dziedzinę lub charakter į działalności wchodzą w grupy dopełniaczy oznaczających podporządkowanie prawne, np. : Kultury (dziedzina działalności) ministerstwa (całe połącze- — I nie grupa stopnia) Wydawnictwa (dziedzina działalności) dział (całe połącze- — II nie grupa stopnia). Nierzadko w takich nazwach występują ir przydawki uzgodnione w ar innych (nie w dopełniaczu) przypadkach, np. : Komisja ds. kontroli działalności energetyczir nej w zakresie cen państwowych zasobów energetycznych; Służby przedstawicieli Rządu Republiki Litewskiej w okręgach; Doradca Rządu Republiki Litewskiej ds. stosunków międzynarodowych; Rządu Republiki Litewskiej Łączności su Przedstawiciel w Sejmie; Litewskiej Republiki Rzecznik prasowy Sejmu. Jedną z iš przyczyn wpływających na częstotliwość występowania łańcuchów dopełniaczo- — wych w języku dokumentów państwowych jest wymóg podawania w użyciu oficjalnym pełnych nazw instytucji, ze wskazaniem wszystkich wyższych szczebli podległości, np. : Litewskie Departament Migracji Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Republiki; Państwowa Inspekcja Łączności Elektrycznej Ministerstwa Łączności i Informatyki Republiki Litewskiej; Wydział Koordynacji Handlu Departamentu Handlu Ministerstwa Przemysłu i Handlu Republiki Litewskiej. Gdy wymienia się rzeczy związane z su instytucją, której nazwa składa się z grupy dopełniaczy kilku stopni, dodatkowo pojawia się przydawka jednego stopnia. Należą do nich: nazwy stanowisk, np. : kierownik wydziału sztabu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Republiki Litewskiej; komisarz Pododdziału Kontroli Nielegalnej Produkcji i Obrotu Narkotykami Zarządu Poszukiwań Policji Kryminalnej Departamentu Policji Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, nazwy dokumentów regulujących działalność instytucji, np. : zasady pracy posterunków kontroli granicznej Państwowej Służby Nadzoru Zdrowia Publicznego; taryfy usług świadczonych przez Inspekcję Państwowej Kontroli Transportu Wodnego i Bezpiecznej Żeglugi Republiki Litewskiej; przepisy Państwowego Rejestru Jednostek Administracyjnych i Miejscowości Republiki Litewskiej. Długie łańcuchy dopełniaczy mogą powstawać również w nazwach innych dokumentów, w których nie występuje wyraźna hierarchia podporządkowania prawnego, ani w rzeczownikowych wyrażeniach o innych znaczeniach, np. : projekt ustawy Republiki Litewskiej o bogactwach wnętrza ziemi; tryb wdrażania ustawy Republiki Litewskiej o wspólnotach właścicieli budynków wielomieszkaniowych; Ekonomiczne środki ograniczania ogólnego spożycia alkoholu; Regulamin pracy komitetu konkursu na 115 przygotowanie projektu programu; naruszenie zasad prowadzenia dziennika maklera vo handlowego; okres ważności zaświadczenia agenta celnego. Długie łańcuchy dopełniaczy utrudniają styl i iš rozumienie ir części tekstu, ale powstają one z powodu specyfiki nazw używanych w dokumentach państwowych. Kwalifikator rzeczowników odczasowniko- — wych – dopełniacz W języku dokumentów państwowych dopełniacz jest często używany przy abstrakcie odczasownikowym. Taki dopełniacz, be o znaczeniu atrybutywnym, ma ir inne, głębiej ukryte znaczenia. W „Gramatyce języka litewskiego” napisano: „Ten dopełniacz zachowuje takie same znaczenia jak przypadek pozostający w relacji z odpowiednim czasownikiem” (LKG 1976: 417). A. Valeckienė różnicuje znaczenia takiego dopełniacza według przechodniości czasownika podstawowego: „Gdy abstrakt czynności jest utworzony od czasowników nieprzechodnich, dopełniacz oznacza podmiot czynności [...], a gdy abstrakt czynności jest utworzony od czasowników przechodnich, dopełniacz oznacza obiekt czynności” (Valeckienė 1998: 152). W języku dokumentów państwowych występują przykłady obu znaczeń, np. : Przelot pasażerbe ów bez — biletu pociąga za sobą karę do stu litów (ATPK 1996: 91); Niestawienie się obywateli na wezwanie do czynnej służby w ochronie kraju lub na szkolenie bez uzasadnionej przyczyny przez okres do dwóch dób — pociąga za sobą karę w wysokości pięciuset litów (ATPK 1996: 157) — dopełniacze podmiotu obok rzeczowników utworzonych od czasowników nieprzechodnich; Umyślne uszkodzenie automatu telefonicznego lub budki telefonicznej — pociąga za sobą karę od pięciuset do jednego tysiąca litów (ATPK 1996: 100); Umyślne bezprawne przekroczenie granicy państwowej Republiki Litewskiej — podlega karze pozbawienia wolności do trzech lat albo grzywnie (BK 1997: 78) — dopełniacze obiektu obok rzeczowników utworzonych od czasowników przechodnich. Typowe miejsce dopełniacza w grupie nominalnej znajduje się przed rzeczownikiem (GenN), który określa. Taka jest jego pozycja również w cytowanych zdaniach, niezależnie od tego, jakie ma znaczenie: obiektu lub podmiotu czynności. W języku dokumentów państwowych najwięcej problemów sprawiają te przypadki, gdy abstrakt czasownikowy utworzono od czasownika przechodniego, a dopełniacz oznacza osobę, która może być zarówno podmiotem, jak i obiektem czynności lub mieć inne znaczenie, np. : Bezprawne zwolnienie pracownika z pracy z powodów osobistych [...] — podlega karze prac poprawczych [...] (BK 1997: 97); Umyślne zniszczenie lub niedbałe przechowywanie wojskowych zaświadczeń przez osoby podlegające obowiązkowi obrony kraju i osoby powołane — podlega karze [...] (ATPK 1996: 159). Zdania o takiej szablonowej strukturze są używane w kodeksach (właśnie w Kodeksie karnym Republiki Litewskiej i Kodeksie wykroczeń administracyjnych Republiki Litewskiej): najpierw wskazuje się czyn, który pociąga za sobą karę (podlega karze), następnie rodzaj i wymiar kary. Czyn opisuje grupa nominalna, której głównym członem jest abstrakt czasownikowy, a cechę wyróżniającą określa dopełniacz. 116 o jo Często trzeba wskazać podmiot lub ir obiekt czynności; pod ir względem o jų wyrażenia ir jego miejsce w grupie nominalnej jest właśnie, ta t. y. Dopełniacz występuje przed wyrazem głównym. Jednak aby odróżnić w jednym zdaniu podmiot od dopełnienia, w wyrażeniu rzeczownikowym przenosi się szyk wyrazów į charakterystyczny dla wyrażenia czasownikowego (SVO), np.: funkcjonariusz zwolnił pracownika iš zwolnienie — pracownika przez funkcjonaiš riusza z pracy. Takie sformułowanie jest niezgrabne z punktu widzenia stylu, lecz w dokumentach państwowych jest nieuniknione, gdy za pomocą wyrażenia rzeczownikowego należy ir wskazać wykonawcę ir czynności, — tą pacjenta — obiekt doświadczający czynności. Czasami w takich wyrażeniach rzeczownikowych tylko szyk wyrazów pomaga odróżnić podmiot od dopełnienia, np. : Odurzenie małoletniego przez rodziców lub inne osoby małoletniego — podlega karze [...] (ATPK 1996: 125); Umyślne zabójstwo przez matkę własnego dziecka podczas porodu albo bezpośredpo nio po — porodzie podlega karze mu pozbawienia wolności do pięciu lat [...] (BK 1997: 82). Obu dopełniaczy (podmiotu i dopełnienia) nie można umieszczać przed abstraktem odczasownikowym, ponieważ powstałoby wtedy połączenie o innym znaczeniu, por. motinos nužudymas kūdikio i motinos kūdikio nužudymas. Ze względu na wieloznaczność dopełniacza wspomniany szyk wyrazów —dopełniacz podmiotu —abstrakt odczasownikowy — dopełniacz dopełnienia, pozostaje również wtedy, su gdy dopełnienie nie jest osobą i nie można go pomylić z podmiotem, np. : Krašto apsaugos tarnybos prievolininko vengimas karinės įskaitos [...] —podlega karze pozbawienia wolności do jednego roku (BK 1997: 110); Asmenų įgijimas, laikymas, perdavimas kitiems asmenims arba pardavimas lygiavamzdžio šautuvo ar arbaleto be policijos leidimo —podlega karze grzywny [...] (ATPK 1996: 146). Przypadków, gdy za pomocą połączenia rzeczownikowego oznacza się zarówno podmiot czynności, jak i jej dopełnienie, a dopełnienie —nie jest osobą, jest znacznie więcej niż tych, gdy dopełnienie — jest osobą. Dlatego można stwierdzić, że dopełniacz dopełnienia jest używany po abstrakcie odczasownikowym nie tylko w celu odróżnienia podmiotu od dopełnienia, lecz także po to, aby uniknąć możliwych różnych interpretacji wynikających z wieloznaczności dopełniacza. Czasami dopełniacze o obu znaczeniach występują przed wyrazem głównym: pierwszy —podmiotu, drugi —dopełnienia, ale muszą być oddzielone innymi wyrazami, najczęściej przydawką uzgadniającą. Jednakże takie sformułowania nie są wystarczająco jasne, np. : Przekazanie załodze statku powietrznego błędnej informacji przez funkcjonariusza Dyrekcji Lotnictwa Cywilnego [...] — podlega karze grzywny od pięciuset do jednego tysiąca litów (ATPK 1996: 72); Niedbałe przechowywanie mienia państwowego lub społecznego przez osobę materialnie odpowiedzialną, a także przez osobę, której powierzono przechowywanie mienia, — podlega upomnieniu/... | (ATPK 1996: 28). Gdy w grupie nominalnej występuje tylko jeden dopełniacz — kwalifikator, na szyk wyrazów może wpływać znaczenie tego dopełniacza. Dopełniacz podmiotu oznacza wykonawcę czynności nieprzechodniej, nie może oznaczać obiektu i zawsze występuje przed wyrazem głównym, np. : 117 ir Zawracanie kierowców na przejściach dla pieszych, w tunelach, na mostach, estakadach i ir po wiaduktach [...] podlega karze grzywny [...] (ATPK 1996: 79). Miejsce dopełniacza obiektu może być zwyczajne, ir przed t. y. rzeczownikiem odczasownikowym, ir po tak. Jeżeli obiektem — jest osoba, jį oznaczający dopełniacz w kodeksach najczęścipo ej występuje po wyrazie nadrzędnym, np. : ar Znieważenie policjanta, su pomocnika policji, w związku z wykonywaniem powierzonych im — obowiązków ochrony porządku publicznego podlega karze pozbawienia wolności [... | (KK 1997: 105); Wciągnięcie małoletniego į w działalność przestępczą [...] — podlega karze pozbawienia wolności do lat pięciu (KK 1997: 138); Uprowadzenie cudzego mo dziecka albo zamiana dziecka w celu samolubnym lub z innych ar niskich pobudek podlega karze — pozbawienia wolności [...] (BK 1997: 91). W tych przypadkach nietypowy ta szyk wyrazów pomaga zrozumieć, że kwalifikator ką jest dopełniaczem, por. policininko įžeidimas — obraza ir policjanta; pierwsze — połączenie może być interpretowane dwojako, drugie jest zrozumiałe tylko w jeden sposób. Zatem w takich połączeniach rzeczownikowyse ch szyk wyrazów może pełnić funkcję rozróżniającą podmiot i dopełnienie. ir Jest to jeden iš tų z przypadków, gdy, jak twierdzi V. Ambrazas, „Szyk wyrazów może być wykorzystany do różnicowania znaczeń połączeń wyrazowych” (Ambrazas 1986: 97). Tylko w rzadkich przypadkach dopełniacz obiektu oznaczający osoby może być w kodeksach używany przed wyrazem głównym, np. : Obrażanie lub zniesławianie Prezydenta Republiki w środkach masowego przekazu — pociąga za sobą ostrzeżenie [...] (ATPK 1996: 162); Przewóz pasażerów samochodem osobowym, którego stan sanitarny nie odpowiada wymaganiom określonym w aktach — prawnych, pociąga za sobą grzywnę [...] (ATPK 1996: 93); Zastraszanie osoby wysadzeniem w ar powietrze, podpaleniem lub innym niebezpiecznym dla życia, ar zdrowia lub mienia — człowieka sposobem podlega karze pozbawienia wolności [...] (BK 1997: 120). W tych przypadkiš ach z kontekstu wynika, że dopełniacz oznacza obiekt. Gdy obiektem — ne jest jį osoba, określający ją dopełniacz najczęściej występuje przed wyrazem głównym (GenN), np. : Tajny ar jawny zabór cudzego mienia — podlega karze pozbawienmu ia wolności do czterech lat [...] (KK 1997: 158); Wyrzucanie śmieci i innych przedmiotów przez okna wagonów kolejowych [...] — podlega karze upomnienia (ATPK 1996: 67); Umyślne zniszczenie lub uszkodzenie cudzego mienia podlega ar karze prac poprawczy- — ch [...] (KK 1997: 162). Neutralny szyk wyrazów GenN stosuje się w innych ir dokumentach państwowych, gdy nie ma niebezpieczeństwa pomylenia podmiotu czynności z przedmiotem, np. : Przychody — to zwiększenie aktywów banku lub zmniejszenie zobowiązań banku w okresie sprawozdawczym za świadczone usługi už (Dz. U. 1995, Nr. 33— 804); Podstawowymi celami państwowej polityki energetycznej są: zachęcanie [...] producentów i ir konsumentów do efektywnego wykorzystywania lokalnych, odnawialnych i wtórnych ir zasobów energii (Dz. U. 1995, Nr. 32-743). 118 Jednakże dopełniacz rzeczownika ne oznaczający osobę może występować ir po przed wyrazem nadrzędnjo ym, chociaż zgodnie z zasadami szyku wyrazów w języku ir litewskim jego šį miejsce znajdowałoby się przed wyrazem, np. : Uchylanie się od wezwania mobilizacyjnego į Republiki Litewskiej do służby w obronie kraju karane jest — pozbawieniem wolności [...] (KK 1997: 77), por. uchylanie się od wezwania mobilizacyjnego; Przywłaszczenie znalezionego albo przypadkowo otrzymanego mo cudzego mienia znacznej — wartości karane jest pracami poprawczymi [...] (KK 1997: 61), por. przywłaszczenie mienia o dużej wartości; Nieudzielenie niezbędnej, ir wyraźnie pilnej pomocy osobie znajdującej się w sytuacji zagrażającej życiu jest karane [... | — pracami poprawczymi (KK 1997: 91), por. nieudzielenie niezbędnej pomocy. Į Wysunięta na mą pierwsze miejsce nazwa czynności jest bardziej podkreślana, į jį uwaga adresata zostaje skierowana na nią. Taki szyk wyrazów występuje w tytułach ir artykułów kodeksu, np.: artykuł. Unikanie poboru 80 mobilizacyjnego (Kodeks karny 1997: 77); 129 artykuł. Nieudzielenie pomocy medycznej choremu (Kodeks karny 1997: 92). Inną (najczęściej najważniejszą) przyczyną, dla której dopełniacz zostaje przesunięty za po całe wyrażenie — rzeczownikowe wyrazu nadrzędnego, jest jego długość, ir zwłaszcza znajdujące się w nim zdania podrzędne, np. : Polowanie na zwierzęta lub ptaki, na które polowanie zostanie całkowicie ta [...] — zakazane, podlega karze pozbawienia wolności [...] (BK 1997: 194); Naruszenie zasad ustanowionych w celu zapobiegania epidemiom lub innym chorobom zakaźnym albo zwalczania ich, jeżeli su spowodowało lub mogło spowodowar ać rozprzestrzenienie się — choroby, podlega karze pozbawienia wolności [...] (BK 1997: 136). Że przyczyną zmiany szyku wyrazów jest długa grupa wyrazów określanych, potwierdzają przypadki, gdy w skróconym tytule artykułu odpowiednie działanie jest opisane neutralnym szykiem wyrazów (GenN), np.: artykuł. Nielegalne przesyłanie substancji trujących, wybuchowych, żrących lub łatwopalnych 233 Nielegalne przesyłanie pocztą lub bagażem substancji ar trujących, a także substancji lub przedmiotów wybuchowych, żrących albo łatwopalnych — podlega karze pozbawienia wolności [...] (BK 1997: 131); Artykuł 106. Wwóz towarów pochodzenia roślinnego, których wwóz jest zabroniony, oraz towarów pochodzenia roślinnego bez kontroli kwarantannowej lub odpowiedniego przetworzenia Wwóz z zagranicy lub wywóz z przygranicznych portów morskich i rzecznych (przystani), z dworców kolejowych i autobusowych, z portów lotniczych oraz innych punktów granicznych towarów pochodzenia roślinnego, których wwóz jest zabroniony, a także towarów pochodzenia roślinnego bez kontroli kwarantannowej i odpowiedniego przetworzenia — podlega karze [...] (ATPK 1996: 63). Połączenia o nietypowym szyku wyrazów są często martwymi sztucznymi konstrukcjami, w których język litewski jest siłą naginany do standaryzacji i precyzji wymaganych w dokumentach państwowych. 119 Kwalifikator rzeczowników odczasowniko- — wych — bezokolicznik Bezokolicznik najczęściej łączy się z rzeczownikami abstrakcyjnymi z przyrostkiem -imas, utworzonymi od czasowników, iš które mogą łączyć się z bezokolicznikiem, np.: priėmimas eksploatuoti, por. priimti eksploatuoti; grasinimas nužudyti, por. grasinti nužudyti, atsisakymas registruoti įstatus, pasiūlymas suteikti laipsnį, pasikėsinimas padaryti nusikaltimą, siekimas paveikti liudytoją, perdavimas vairuoti automobilį, vengimas atlikti prievolę. Bezokolicznik może łączyć się także z innymi rzeczownikami ir pochodzenia odczasownikowego, np.: pagrindas skirti pašalpą, galimybė perduoti duomenis, įgaliojimai pasirašyti sutartį, prašymas grąžinti permoką, leidimas steigti terminalą, sprendimas atleisti inspektorių, paraiška gauti lėšų. Bezokolicznik jako kwalifikator jest dość często używany w języku dokumentów państwowych, ponieważ często występują tu rzeczowniki odczasownikoo we, a specyfika dziedziny użycia wymaga opisania działania jako pojęcia niezwiązanego z czasem, liczbą ani osobą. su ar Najczęściej w dokumentach państwowych su rzeczownikiem używanym z dołączonym bezokolicznikiem jest prawo. Słowo to jest tutaj bardzo ważne, ponieważ jednym z zadań iš dokumentów państwowych jest określenie praw obywateli, ir urzędników i instytucji w państwie. W dokumentach normatywnych poświęca się temu odrębne artykuły, a nawet rozdziały. ar Su Słowem prawo tworzy się ir grupy wyrazowe o innej strukturze, np.: prawo do į pracy, prawo naturalne, prawo wyborcze, prawo inicjatywy ustawodawczej, jednak najczęściej treść prawa określa się za pomocą jego połączeń z ar dołączonym bezokolicznikiem. Pojedynczy bezokolicznik jest używany rzadko, np. : Pracownicy, broniąc swoich ekonomicznir ych i społecznych interesów, mają prawo strajkować (LRK 1994: 19); Członek unii kredytowej nie ma prawa głosować, gdy walne zgromadzenie członków rozstrzyga kwestię członkostwa w unii jo kredytowej (Dz. 1995, Nr. 26-578); zwykle łączy się z bezokolicznikiem z zależnymi od niego wyrazami. Gdy bezokolicznik jest su przechodni, grupa wyrazów występująca przy rzeczowniku feisė najczęściej iš jest su utworzona w bierniku bezokolicznika, np.: prawo do uzyskiwania informacji, sprawdzania dokumentów, podejmowania decyzji, nakładania sankcji, powoływania komisji, krytykowania pracy, zaskarżania decyzji, składania propozycji, wskazywania braków, świadczenia usług, leczenia chorych, produkowania monet, kontrolowania handlu. Grupę wyrazów określających prawo lub jej podstawę mogą również tworzyć: bezokolicznik z dopełniaczem, np. : Kontroler państwowy ma prawo angażować specjalistów do przeprowadzania kontroli (Dz. 1995, Nr 51-1243); Komitety w sprawach należących do ich kompetencji mają prawo żądać od administracji samorządu, urzędników przedsiębiorstw i instytucji samorządowych danych sprawozdawczych (Dz. 1995, Nr. 32— bezokolicznik z celownikiem, np. : Agencja Prywatyzacji ma prawo [...] reprezentować Rząd Republiki Litewskiej w 755); sądzie w sprawie transakcji prywatyzacyjnych [...] (Žin. 1995, Nr. 61-1530); bezokolicznik z narzędnikiem, np. : 120 su Pasażer ma prawo podróżować pociągiem wyższej kategorii (GTK 1996: 21); Audytorzy mają prawo korzystać [...] ze wszystkich informacji i dokumentów banku (Žin. 1995, Nr. 49-1214); bezokolicsu znik w miejscowniku, np. : Członek wspólnoty ma prawo: uczestniczyć 1) w zebraniach wspólnoty [...]; 2) pracować we wspólnocie na podstawie umowy o pracę (Žin. 1995, Nr. 20-449); Urzędnicy mają prawo, w trybie [...] określonym w aktach normatywnych, odbywać staże w - innych instytucjach, a także za granicą (Zin. 1995, Nr. 33-759); bezokolicznik w su konstrukcjach przyimkowych, np. : Osoba pociągana do odpowiedzialności administracyjnej ma prawo zapoznać się z materiałami su sprawy (ATPK 1996: 220); Sąd arbitrażowy [...] ma prawo zwrócić się do sądu rejonowego właściwego dla siedziby sądu arbitrażowego [...] (Žin. 1996, Nr. 39-961); bezokolicsu znik z imiesłowem przysłówkowym, np. : Obywatele mają prawo uczestniczyć w zarządzaniu swoim państwem zarówno bezpośrednio, jak i za pośrednictwem demokratycznie wybranych przedstawicieli (LRK 1994: 13); Pracownikom Inspekcji [...] przyznaje się prawo [...] do udziału w badaniu okoliczności i przyczyn awarii oraz śmiertelnych i ciężkich wypadków [...] (Žin. 1995, Nr. 26-594); dwa bezokoliczniki, np. : Agencja Prywatyzacyjna ma prawo [...] zaproponować założycielowi przedsiębiorstwa zmianę kierownika administracji prywatyzowanego przedsiębiorstwa [...] (Žin. 1995, Nr. 61-1530); Pracownikom Inspekcji [...] przyznaje się prawo [...] do żądania od osób fizycznych i prawnych natychmiastowego wyłączenia urządzeń energetycznych [...] (Žin. 1995, Nr. 26-594). Nierzadko określa się nie treść jednego prawa, lecz cały kompleks praw, tj. prawa, które posiada jakiś funkcjonariusz lub instytucja. Kompleks praw charakteryzują grupy wyrazów, które tworzą jednorodne, najczęściej rozwinięte określenia — bezokoliczniki z różnymi wyrazami zależnymi, np. : su Departament Statystyki, realizując powierzone mu zadania, ma prawo: 1. zatwierdzać roczne programy prac Departamentu Statystyki oraz miejskich i rejonowych wydziałów statystyki; 2. otrzymywać bezpłatnie, drogą korespondencyjną, od przedsiębiorstw wszystkich form własności [...] zatwierdzone w ustalonym trybie sprawozdania; 8. przeprowadzać spis ludności oraz inne badania statystyczne, angażując mieszkańców w trybie ustalonym przez Rząd Republiki Litewskiej; 9. uczestniczyć w przygotowywaniu przez Ministerstwo Finansów kwartalnych i rocznych formularzy bilansów księgowych [...]; 13.korzystać z prawa wydawniczego i publikować dane statystyczne (Žin. 1995, Nr. 27-612). We wszystkich analizowanych grupach wyrazów bezokolicznik występuje po wyrazie, który określa, a sama grupa imienna znajduje się na końcu zdania. Takie jest ich zwykłe miejsce. Inny szyk wyrazów jest możliwy, gdy ważne jest nie określenie treści prawa, lecz wskazanie, kto to prawo posiada. Możliwe są trzy warianty niezwykłego szyku wyrazów: 1. Grupa imienna znajduje się na początku zdania, zdanie rozpoczyna wyraz główny, po nim następuje kwalifikator —bezokolicznik z wyrazami zależnymi, np. : 121 Prawo do zapoznania su się z protokołem ma każdy uczestnik konkursu (Žin. 1996, Nr 133-2356); Prawo do stosowania chemioprofilaktyki mają wyłącznie specjaliści ochrony zdrowia osobistego, którzy w trybie określonym przez Ministerstwo Ochrony Zdrowia otrzymali licencje na wykonywanie praktyki medycznej (Dz. 1996, Nr. 104-2363); Prawo zgłaszania Prawo zgłaszania przewodniczącemu Senatu sędziów kwestii stosowania ustaw w praktyce sądowej, które mają być rozpatrywane przez Senat, mają Sądu Najwyższego przewodniczący wydziałów ir sędziowie [...] (Dz. 1995, Nr. 36-887). 2. Grupa bezokolicznikowa zostaje rozdzielona, bezokolicznik znajduje się na początku 0 ja zdania, od słowa, które określa, oddziela go czasownik. Ten nietypowy wariant szyku wyrazów stosuje się, gdy uprawnionego (beneficjenta) należy szczególnie podkreślić, np. : Z dróg mają prawo korzystać wszystkie osoby ir prawne i fizyczne, kierując się niniejszą ustawą [...] (Žin. 1995, Nr. 44-1076); W konkursie mogą uczestniczyć wyłącznie osoby, które w ustalonym trybie zarejestrowały się i ir przybyły na į posiedzenie komisji konkursowej do spraw konkursu najmu (Zin. 1996, Nr. 103-2356); W kasach nabywanie be biletów kolejkowych przysługuje su pasażerom z dziećmi w wieku przedszkolnym, kobietom w ciąży, osobom niepełnosprawnym, członkom Sejmu Republiki Litewskiej, deputowanym samorządów (Zin. 1995, Nr. 47-1155). Taki szyk wyrazów powstał zapewne pod wpływem zdań, w których orzeczenie składa się z czasownika modalnego i bezokolicznika występującego na początku zdania, a wykonawca czynności, į którego chce się podkreślić, zostaje przesunięty na koniec zdania, np. : Prowadzić praktykę lekarską (podstawową ar specjalistyczną) w Republice Litewskiej mogą osoby posiadające licencję wydaną i ważną zgodnie z procedurą określoną w niniejszej ustawie (Žin. 1996, Nr. 102-2313); Polować z ptakami drapieżnymi mogą tylko myśliwi (Zin. 1995, Nr. 25-571). Tutaj bezokolicznik jest częścią orzeczenia i może swobodniej zmieniać swoje miejsce niż bezokolicznik związany relacją przyłączenia z rzeczownikiem i go określający. Jednak dla zjawisk o zbliżonej semantyce poszukuje się podobnych sposobów wyrażania. Połączenie turi teisę jest porównywane z czasownikami modalnymi gali, turi, privalo, oznaczającymi w języku dokumentów państwowych różne stopnie nakazu, i włączone do tego systemu określa granice kompetencji, tj. legalizuje możliwość wykonania czynności, por. naudotis keliais gali asmenys, naudotis keliais turi asmenys, naudotis keliais privalo asmenys, naudotis keliais turi teisę asmenys. 3. Grupa nominalna znajduje się na początku zdania, zdanie rozpoczyna połączenie bezokolicznikowe, występujące przed wyrazem, który określa, lecz oddzielone od niego innym kwalifikatorem — dopełniaczem, np. : Prawo ir pierwszeństwa nabycia sprzedawanych druków i innych dokumentów likwidowanej biblioteki niepaństwowej mają biblioteki państwowe (Žin. 1995, Nr. 51— 1245); Prawo pierwszeństwa zakupu biletu mają: osoby niepełnosprawne, pasażerowie z małymi dziećmi i kobiety w ciąży (Žin. 1995, Nr. 60-1516). Grupa wyrazów występująca z rzeczownikiem teisė, której podstawę stanowi bezokolicznik, jest często bardzo rozbudowana. Taka grupa wyrazów pełniąca funkcję składnika zdania towarzyszącego staje się pod względem informacyjnym najbardziej znaczącym, a pod względem strukturalnym najdłuższym i najbardziej złożonym elementem zdania. Otrzymano 1999 05 27