Nederinamosios žodžių grupės valstybės dokumentų kalboje

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XLII (2000) Rasulė VLADARSKIENĖ Vytauto Didžiojo universitetas, Kaunas NIEZGODNE GRUPY WYRAZÓW W JĘZYKU DOKUMENTÓW PAŃSTWOWYCH Zdanie często rozszerzają (nierzadko znacznie) określenia jego głównych składników, uzupełniając i precyzując znaczenia wyrazów, od których zależą. Nazywa się je komponentami składników zdania, modyfikatorami, a w gramatyce tradycyjnej — przydawkami. W zależności od ich relacji składniowej z określanym wyrazem wyróżnia się modyfikatory (przydawki uzgadniające się) oraz kwalifikatory (przydawki nieuzgadniające się). Językowi dokumentów państwowych charakterystyczne są długie, wielostopniowe grupy wyrazów nieuzgadniających się — kwalifikatory, określające rzeczowniki. Ich użycie wynika z potrzeby jak najdokładniejszego opisywania omawianych obiektów i zjawisk. Jedną z głównych cech języka dokumentów państwowych jest bowiem precyzja, a dążenie do niej wymaga tworzenia długich grup wyrazów o złożonej strukturze, aby w sposób zwarty — w jednym zdaniu — przekazać jak najpełniejszą informację. Do centrum grupy wyrazów nieuzgadniających się — wyrazu głównego — za pomocą rządu dołącza się przypadek lub przylega bezokolicznik; te z kolei mogą mieć zależne od siebie wyrazy. Ze względu na właściwości łączliwości należy odróżniać zwykłe rzeczowniki od rzeczowników utworzonych od czasowników. Łańcuch dopełniaczy w dopełniaczu W języku dokumentów państwowych bardzo często używany jest kwalifikator w dopełniaczu. Wynika to ze zdolności dopełniacza do opisywania rzeczy z różnych punktów widzenia. Dlatego dopełniacz jest najczęściej występującym przypadkiem w nazwach różnych instytucji, urzędów, przedsiębiorstw, organizacji i ich jednostek, urzędników oraz dokumentów. Tworzy się je z kilku powiązanych ze sobą na różne sposoby dopełniaczy, np.: Ministerstwo Komunikacji Republiki Litewskiej; Policja Ochrony Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Republiki Litewskiej; Wydział Polityki Mieszkaniowej Ministerstwa Budownictwa i Urbanistyki Republiki Litewskiej. Takie rozbudowane grupy nominalne składają się z wielostopniowych (stopni, rang) dopełniaczy, które same mogą mieć zależne od siebie dopełniacze, np.: Ministerstwa Kultury (grupa I stopnia, złożona z dwóch dopełniaczy), Departament Ochrony Dóbr Kultury (grupa II stopnia — trzy dopełniacze). Takie rozbudowane łańcuchy dopełniaczy pozwalają wskazać prawne podporządkowanie omawianego obiektu i inne jego cechy wyróżniające. 114 Jednym z najczęstszych znaczeń dopełniacza w nazwach jest podległość prawna: Departament Policji Ministerstwa Spraw Wewnętrznych; Wydział Informacji Konsularnej Ministerstwa Spraw Zagranicznych; Wydział Portów Lotniczych Departamentu Lotnictwa Cywilnego Ministerstwa Łączności; Służba Kontroli Przestrzeni Powietrznej Wojskowych Sił Powietrznych Ministerstwa Obrony Kraju. Innym częstym znaczeniem dopełniacza w nazwach jest zakres lub charakter działalności: Departament Statystyki; Ministerstwo Gospodarki; Departament Bezpieczeństwa Państwa; Służba Ochrony Konkurencji i Praw Konsumentów. Dopełniacze określające zakres lub charakter działalności wchodzą w skład grup dopełniaczowych oznaczających podległość prawną, np.: Kultūros (zakres działalności) ministerijos (całe wyrażenie — grupa I stopnia) Leidy­bos (zakres działalności) skyrius (całe wyrażenie — grupa II stopnia). Nierzadko w takich nazwach występują też przydawki uzgodnione lub inne przypadki (nie dopełniacz), np.: Państwowa Komisja Kontroli Cen Zasobów Energetycznych i Działalności Energetycznej; służby przedstawicieli Rządu Republiki Litewskiej w okręgach; doradca Rządu Republiki Litewskiej ds. stosunków międzynarodowych; przedstawiciel Rządu Republiki Litewskiej ds. kontaktów z Sejmem; rzecznik prasowy Sejmu Republiki Litewskiej. Jedną z przyczyn częstego występowania ciągów dopełniaczowych w języku dokumentów państwowych jest wymóg podawania w oficjalnym użyciu pełnych nazw instytucji, z uwzględnieniem wszystkich nadrzędnych szczebli podległości, np.: Departament Migracji Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Republiki Litewskiej; Państwowa Inspekcja Łączności Elektrycznej Ministerstwa Łączności i Informatyki Republiki Litewskiej; Wydział Koordynacji Handlu Departamentu Handlu Ministerstwa Przemysłu i Handlu Republiki Litewskiej. Gdy nazywane obiekty są związane z instytucją, której nazwa składa się z wielostopniowej grupy dopełniaczowej, dochodzi jeszcze przydawka jednego stopnia. Są to: nazwy stanowisk, np.: kierownik wydziału sztabowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Republiki Litewskiej; komisarz pododdziału Kontroli Nielegalnej Produkcji i Obrotu Narkotykami Zarządu Poszukiwań Policji Kryminalnej Departamentu Policji Ministerstwa Spraw Wewnętrznych; nazwy dokumentów regulujących działalność instytucji, np.: regulamin pracy posterunków kontroli granicznej Państwowej Służby Nadzoru Zdrowia Publicznego; taryfy usług świadczonych przez Inspekcję Państwowej Kontroli Transportu Wodnego i Bezpiecznej Żeglugi Republiki Litewskiej; statut Państwowego Rejestru Jednostek Administracyjnych i Miejscowości Republiki Litewskiej. Długie ciągi dopełniaczowe mogą powstawać także w nazwach innych dokumentów, w których nie ma wyraźnej hierarchii podległości prawnej, lub w wyrażeniach rzeczownikowych o innych znaczeniach, np.: projekt ustawy o zasobach podziemnych Republiki Litewskiej; tryb wdrażania ustawy Republiki Litewskiej o wspólnotach właścicieli budynków wielorodzinnych; środki ekonomiczne na rzecz ograniczenia całkowitego spożycia alkoholu; regulamin pracy komitetu konkursowego ds. przygotowania projektu programu 115 …; naruszenie zasad prowadzenia dziennika maklera handlowego; okres ważności zaświadczenia przedstawiciela agenta celnego. Długie szeregi dopełniaczy utrudniają styl, a częściowo także rozumienie tekstu, ale powstają one wskutek specyfiki nazw stosowanych w dokumentach państwowych. Dopełniacz jako określenie rzeczowników odczasownikowych W języku dokumentów państwowych dopełniacz często występuje przy rzeczowniku odczasownikowym. Taki dopełniacz, oprócz znaczenia atrybutywnego, ma również inne, głębiej ukryte znaczenia. W „Gramatyce języka litewskiego” czytamy: „Dopełniacz ten zachowuje takie same znaczenia jak przypadek pozostający w relacji z odpowiednim czasownikiem” (LKG 1976: 417). A. Valeckienė różnicuje znaczenia takiego dopełniacza zależnie od przechodniości czasownika podstawowego: „Gdy rzeczownik oznaczający czynność utworzony jest od czasowników nieprzechodnich, dopełniacz oznacza podmiot czynności […], a gdy rzeczownik oznaczający czynność utworzony jest od czasowników przechodnich, dopełniacz oznacza jej przedmiot” (Valeckienė 1998: 152). W języku dokumentów państwowych występują przykłady obu znaczeń, np.: Keleivių skridimas be bilieto – užtraukia baudą iki vieno šimto litų (ATPK 1996: 91); Piliečių neatvykimas pagal šaukimą į tikrąją krašto apsaugos tarnybą arba mokymus be pateisinamos priežasties iki dviejų parų – užtraukia penkių šimtų litų baudą (ATPK 1996: 157) – subjekto kilmininkai šalia iš intranzityvinių veiksmažodžių padarytų daiktavardžių; Tyčinis telefono automato ar jo kabinos gadinimas – užtraukia baudą nuo penkių šimtų iki vieno tūkstančio litų (ATPK 1996: 100); Tyčinis neteisėtas Lietuvos Respublikos valstybės sienos perėjimas – baudžiamas laisvės atėmimu iki trejų metų arba bauda (BK 1997: 78) – objekto kilmininkai šalia iš tranzityvinių veiksmažodžių padarytų daiktavardžių. Typową pozycją dopełniacza w grupie nominalnej jest miejsce przed rzeczownikiem (GenN), który określa. Taką pozycję zajmuje on również w cytowanych zdaniach, niezależnie od tego, jakie ma znaczenie: przedmiotu czy podmiotu czynności. W języku dokumentów państwowych najwięcej problemów sprawiają te przypadki, w których rzeczownik odczasownikowy utworzono od czasownika przechodniego, a dopełniacz oznacza osobę, która może być zarówno podmiotem, jak i przedmiotem czynności lub mieć inne znaczenie, np.: Nielegalne zwolnienie pracownika z pracy z pobudek osobistych […] – podlega karze prac poprawczych […] (BK 1997: 97); Umyślne zniszczenie lub niedbałe przechowywanie wojskowych dokumentów przez osoby zobowiązane do obrony kraju i osoby powołane do służby – podlega karze […] (ATPK 1996: 159). Zdania o takiej szablonowej strukturze stosowane są w kodeksach (konkretnie w Kodeksie karnym Republiki Litewskiej i Kodeksie wykroczeń administracyjnych Republiki Litewskiej): najpierw wskazuje się czyn, za który grozi kara (podlega karze), a następnie rodzaj i wymiar kary. Czyn określa 116 grupa nominalna, której głównym wyrazem jest rzeczownik odczasownikowy, a jego cechę wyróżniającą określa dopełniacz. Często trzeba wskazać zarówno podmiot, jak i przedmiot czynności, a ich forma i pozycja w grupie nominalnej są takie same, tzn. dopełniacz występuje przed wyrazem nadrzędnym. Aby jednak odróżnić podmiot od przedmiotu w jednym zdaniu, do grupy nominalnej przenosi się szyk wyrazów grupy werbalnej (SVO), np.: funkcjonariusz zwolnił pracownika z pracy → zwolnienie pracownika przez funkcjonariusza z pracy. Takie sformułowanie jest niezgrabne stylistycznie, ale w dokumentach państwowych jest nieuniknione, gdy grupa nominalna musi wskazywać zarówno wykonawcę czynności, jak i pacjenta – obiekt, który tej czynności podlega. Niekiedy w takich grupach nominalnych tylko szyk wyrazów pozwala odróżnić podmiot od przedmiotu, np.: Upojenie małoletniego przez jego rodziców lub inne osoby – podlega karze grzywny […] (ATPK 1996: 125); Umyślne zabójstwo własnego niemowlęcia przez matkę w czasie porodu lub tuż po porodzie – podlega karze pozbawienia wolności do lat pięciu […] (BK 1997: 82). Nie można umieszczać obu dopełniaczy (podmiotu i przedmiotu) przed rzeczownikiem odczasownikowym, ponieważ powstałaby wtedy grupa o innym znaczeniu, por. zabójstwo matki niemowlęcia oraz zabójstwo niemowlęcia matki. Ze względu na wieloznaczność dopełniacza wspomniany szyk wyrazów – dopełniacz podmiotu – rzeczownik odczasownikowy – dopełniacz przedmiotu – utrzymuje się także wtedy, gdy przedmiotem nie jest osoba i nie można go pomylić z podmiotem, np.: Uchylanie się osoby zobowiązanej do służby w obronie kraju od ewidencji wojskowej […] – podlega karze pozbawienia wolności do jednego roku (BK 1997: 110); Nabywanie, posiadanie, przekazywanie innym osobom lub sprzedaż strzelby gładkolufowej albo kuszy bez zezwolenia policji – podlega karze grzywny […] (ATPK 1996: 146). Przypadków, w których grupa nominalna oznacza zarówno podmiot, jak i przedmiot czynności, a przedmiotem nie jest osoba, jest znacznie więcej niż takich, w których przedmiotem jest osoba. Można zatem stwierdzić, że dopełniacz przedmiotu występuje po rzeczowniku odczasownikowym nie tylko po to, by odróżnić podmiot od przedmiotu; ma to również na celu uniknięcie możliwych różnych interpretacji wynikających z wieloznaczności dopełniacza. Niekiedy dopełniacze o obu znaczeniach występują przed wyrazem nadrzędnym: pierwszy oznacza podmiot, drugi przedmiot, ale muszą być rozdzielone innymi wyrazami, najczęściej przydawką uzgadnianą. Mimo to takie sformułowania nie są wystarczająco jasne, np.: Przekazanie załodze statku powietrznego przez urzędników Dyrekcji Lotnictwa Cywilnego nieprawdziwych informacji […] – podlega karze grzywny od pięciuset do tysiąca litów (ATPK 1996: 72); Niedbałe przechowywanie mienia państwowego lub społecznego przez osobę materialnie odpowiedzialną, a także przez osobę, której powierzono pieczę nad mieniem, – podlega upomnieniu […] (ATPK 1996: 28). Gdy w grupie nominalnej występuje tylko jeden dopełniacz – określenie, na szyk wyrazów może wpływać znaczenie tego dopełniacza. Dopełniacz podmiotu 117 oznacza wykonawcę czynności nieprzechodniej, nie może wyrażać obiektu i zawsze występuje przed wyrazem nadrzędnym, np.: Zawracanie przez kierowców na przejściach dla pieszych, w tunelach, na mostach, estakadach, wiaduktach i pod nimi […] podlega karze grzywny […] (ATPK 1996: 79). Dopełnienie w dopełniaczu może występować w zwykłym miejscu, tj. przed rzeczownikiem odczasownikowym, albo po nim. Jeśli obiektem jest osoba, określający ją dopełniacz w kodeksach najczęściej występuje po wyrazie nadrzędnym, np.: Znieważenie policjanta lub członka wspierającego policję w związku z wykonywaniem powierzonych im obowiązków ochrony porządku publicznego – podlega karze pozbawienia wolności […] (BK 1997: 105); Wciągnięcie małoletniego w działalność przestępczą […] – podlega karze pozbawienia wolności do lat pięciu (BK 1997: 138); Uprowadzenie cudzego dziecka albo zamiana dziecka w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub z innych niskich pobudek – podlega karze pozbawienia wolności […] (BK 1997: 91). W tych przypadkach nietypowy szyk wyrazów pomaga zrozumieć, co oznacza dopełniacz określający, por. policininko įžeidimas i įžeidimas policininko – pierwsze połączenie można interpretować dwojako, drugie zaś jest zrozumiałe tylko w jeden sposób. A zatem w takich połączeniach rzeczownikowych szyk wyrazów może pełnić funkcję rozróżniającą podmiot i obiekt. Jest to jeden z tych przypadków, gdy, jak twierdzi V. Ambrazas, „Szyk wyrazów może być wykorzystany do różnicowania znaczeń połączeń wyrazowych” (Ambrazas 1986: 97). Tylko w rzadkich przypadkach dopełniacz obiektu oznaczający osoby może w kodeksach występować przed wyrazem nadrzędnym, np.: Znieważenie lub zniesławienie Prezydenta Republiki w środkach masowego przekazu – podlega karze upomnienia […] (ATPK 1996: 162); Przewóz pasażerów samochodowym transportem pasażerskim, którego stan sanitarny nie spełnia wymagań określonych w aktach prawnych – podlega karze grzywny […] (ATPK 1996: 93); Zastraszanie osoby groźbą wysadzenia w powietrze, podpalenia lub innego działania niebezpiecznego dla życia, zdrowia lub mienia człowieka – podlega karze pozbawienia wolności […] (BK 1997: 120). W tych przypadkach z kontekstu wynika jasno, że dopełniacz oznacza obiekt. Jeśli obiektem nie jest osoba, określający go dopełniacz najczęściej występuje przed wyrazem nadrzędnym (GenN), np.: Potajemne lub jawne przywłaszczenie cudzego mienia – podlega karze pozbawienia wolności do lat czterech […] (BK 1997: 158); Wyrzucanie śmieci i innych przedmiotów przez okna wagonów kolejowych […] – podlega karze upomnienia (ATPK 1996: 67); Umyślne zniszczenie lub uszkodzenie cudzego mienia – podlega karze prac poprawczych […] (BK 1997: 162). Neutralny szyk wyrazów GenN jest stosowany także w innych dokumentach państwowych, gdy nie ma niebezpieczeństwa pomylenia podmiotu czynności z obiektem, np.: Dochody to wzrost aktywów banku lub zmniejszenie jego zobowiązań w okresie sprawozdawczym z tytułu świadczonych usług (Žin. 1995, Nr. 33–804); Główne cele państwowej polityki energetycznej to: […] zachęcanie producentów i konsumentów do efektywnego wykorzystywania lokalnych, odnawialnych i wtórnych zasobów energii (Žin. 1995, Nr. 32–743). 118 Jednak dopełniacz obiektu oznaczający nieosobę może występować także po wyrazie nadrzędnym, choć zgodnie z zasadami szyku wyrazów języka litewskiego powinien znajdować się przed nim, np.: Uchylanie się od mobilizacyjnego wezwania do służby obrony kraju w Republice Litewskiej – podlega karze pozbawienia wolności […] (BK 1997: 77), por. mobilizacinio šaukimo vengimas; Przywłaszczenie znalezionego lub przypadkowo uzyskanego cudzego mienia znacznej wartości – podlega karze prac poprawczych […] (BK 1997: 61), por. didelės vertės turto pasisavinimas; Nieudzielenie niezbędnej i wyraźnie pilnej pomocy osobie znajdującej się w stanie zagrażającym życiu […] – podlega karze prac poprawczych (BK 1997: 91), por. būtinos pagalbos nesuteikimas. Nazwa czynności wysunięta na pierwsze miejsce jest mocniej podkreślona i przyciąga uwagę adresata. Taki szyk wyrazów występuje również w tytułach artykułów kodeksu, np.: Artykuł 80. Uchylanie się od mobilizacyjnego wezwania (BK 1997: 77); Artykuł 129. Nieudzielenie choremu pomocy medycznej (BK 1997: 92). Innym (zazwyczaj najważniejszym) powodem przenoszenia dopełniacza po wyraz nadrzędny jest długość całej grupy rzeczownikowej, a zwłaszcza zawarte w niej zdania podrzędne, np.: Polowanie na zwierzęta lub ptaki, na które polowanie jest całkowicie zakazane […] – podlega karze pozbawienia wolności […] (BK 1997: 194); Naruszenie zasad ustanowionych w celu zapobiegania epidemiom lub innym chorobom zakaźnym albo zwalczania ich, jeżeli spowodowało lub mogło spowodować rozprzestrzenienie się choroby – podlega karze pozbawienia wolności […] (BK 1997: 136). To, że przyczyną zmiany szyku wyrazów jest długa grupa wyrazów określających, potwierdzają przypadki, w których w skróconym tytule artykułu daną czynność opisano za pomocą neutralnego szyku wyrazów (GenN), np.: Artykuł 233. Nielegalne wysyłanie substancji trujących, wybuchowych, silnych lub łatwopalnych Nielegalne wysyłanie pocztą lub jako bagaż substancji trujących, a także substancji lub przedmiotów wybuchowych, silnych albo łatwopalnych – podlega karze pozbawienia wolności […] (BK 1997: 131); Artykuł 106. Przywóz towarów pochodzenia roślinnego, których przywóz jest zabroniony, oraz towarów pochodzenia roślinnego bez kontroli kwarantannowej lub odpowiedniej obróbki Przywóz z zagranicy lub wywóz z nadgranicznych portów morskich i rzecznych (przystani), z dworców kolejowych i autobusowych, z lotnisk oraz innych punktów granicznych towarów pochodzenia roślinnego, których przywóz jest zabroniony, a także towarów pochodzenia roślinnego bez kontroli kwarantannowej lub odpowiedniej obróbki – podlega karze grzywny […] (ATPK 1996: 63). Połączenia o nietypowym szyku wyrazów są często martwymi, sztucznymi konstrukcjami, w których język litewski na siłę nagina się do standaryzacji i precyzji wymaganych w dokumentach państwowych. 119 Okolicznikowy rzeczownik odczasownikowy – bezokolicznik Bezokolicznik najczęściej łączy się na zasadzie rządu z abstrakcyjnymi rzeczownikami odczasownikowymi utworzonymi za pomocą przyrostka -imas od czasowników, które mogą łączyć się z bezokolicznikiem, np.: przyjęcie do eksploatacji, por. przyjąć do eksploatacji; groźba zabicia, por. grozić zabiciem, odmowa zarejestrowania statutu, propozycja nadania stopnia, usiłowanie popełnienia przestępstwa, dążenie do wywarcia wpływu na świadka, przekazanie do prowadzenia samochodu, unikanie wykonania obowiązku. Bezokolicznik może łączyć się na zasadzie rządu również z innymi rzeczownikami pochodzenia odczasownikowego, np.: podstawa do przyznania zasiłku, możliwość przekazania danych, pełnomocnictwo do podpisania umowy, wniosek o zwrot nadpłaty, zezwolenie na utworzenie terminalu, decyzja o zwolnieniu inspektora, wniosek o uzyskanie środków. Bezokolicznik jako określenie jest dość często używany w języku dokumentów państwowych, ponieważ często występują w nim rzeczowniki odczasownikowe, a specyfika tej dziedziny wymaga ujmowania czynności jako pojęcia niezwiązanego z czasem, liczbą ani osobą. W dokumentach państwowych z bezokolicznikiem w związku rządu najczęściej używanym rzeczownikiem jest prawo. Słowo to ma tu bardzo istotne znaczenie, ponieważ jednym z zadań dokumentów państwowych jest określenie praw obywateli, urzędników i instytucji w państwie. W tym celu w aktach normatywnych poświęca się temu osobne artykuły, a nawet rozdziały. Ze słowem prawo tworzy się również grupy wyrazów o innej strukturze, np.: prawo do pracy, prawo przyrodzone, prawo wyborcze, prawo inicjatywy ustawodawczej, jednak najczęściej treść prawa określa się za pomocą bezokolicznika w związku rządu lub jego połączeń. Sam bezokolicznik występuje rzadko, np.: Pracownicy, broniąc swoich interesów ekonomicznych i społecznych, mają prawo do strajku (LRK 1994: 19); Członek unii kredytowej nie ma prawa głosować, gdy walne zgromadzenie członków rozpatruje kwestię jego członkostwa w unii kredytowej (Žin. 1995, Nr 26–578); zwykle do bezokolicznika dołączają wyrazy od niego zależne. Gdy bezokolicznik jest przechodni, grupa wyrazów występująca z rzeczownikiem prawo najczęściej składa się z bezokolicznika i biernika, np.: prawo do uzyskania informacji, sprawdzania dokumentów, podejmowania decyzji, nakładania sankcji, powoływania komisji, krytykowania pracy, zaskarżania decyzji, składania wniosków, wskazywania uchybień, świadczenia usług, leczenia chorych, produkowania monet, kontrolowania handlu. Grupę wyrazów określającą prawo lub jej podstawę może również tworzyć: bezokolicznik z dopełniaczem, np.: Kontroler państwowy ma prawo powoływać specjalistów do przeprowadzania kontroli (Žin. 1995, Nr 51–1243); Komitety w sprawach należących do ich kompetencji mają prawo żądać od administracji samorządu, przedsiębiorstw samorządowych oraz urzędników instytucji danych sprawozdawczych (Žin. 1995, Nr 32–755); bezokolicznik z celownikiem, np.: Agencja Prywatyzacji ma prawo […] reprezentować Rząd Republiki Litewskiej przed sądem w sprawach dotyczących transakcji prywatyzacyjnych […] (Žin. 1995, Nr 61–1530); 120 bezokolicznik z narzędnikiem, np.: Pasażer ma prawo podróżować pociągiem wyższej kategorii (GTK 1996: 21); Audytorzy mają prawo […] korzystać ze wszystkich informacji i dokumentów banku (Žin. 1995, Nr. 49–1214); bezokolicznik z miejscownikiem, np.: Członek wspólnoty ma prawo: 1) uczestniczyć w zebraniach wspólnoty […]; 2) pracować we wspólnocie na podstawie umowy o pracę (Žin. 1995, Nr. 20–449); Urzędnicy mają prawo […] odbywać staże w innych instytucjach, a także za granicą, w trybie określonym w aktach normatywnych (Žin. 1995, Nr. 33–759); bezokolicznik z konstrukcjami przyimkowymi, np.: Osoba pociągnięta do odpowiedzialności administracyjnej ma prawo zapoznać się z materiałami sprawy (ATPK 1996: 220); Sąd arbitrażowy […] ma prawo zwrócić się do sądu rejonowego właściwego dla miejsca działania sądu arbitrażowego […] (Žin. 1996, Nr. 39–961); bezokolicznik z imiesłowem przysłówkowym, np.: Obywatele mają prawo uczestniczyć w sprawowaniu władzy w swoim kraju, bezpośrednio lub za pośrednictwem demokratycznie wybranych przedstawicieli (LRK 1994: 13); Pracownikom inspekcji […] przysługuje prawo […] uczestniczenia w badaniu okoliczności i przyczyn awarii oraz śmiertelnych i ciężkich wypadków […] (Žin. 1995, Nr. 26–594); dwa bezokoliczniki, np.: Agencja Prywatyzacyjna ma prawo […] zaproponować założycielowi przedsiębiorstwa zmianę kierownika administracji prywatyzowanego przedsiębiorstwa […] (Žin. 1995, Nr. 61–1530); Pracownikom inspekcji […] przysługuje prawo […] żądać od osób fizycznych i prawnych niezwłocznego wyłączenia urządzeń energetycznych […] (Žin. 1995, Nr. 26–594). Nierzadko opisywana jest nie treść jednego prawa, lecz cały kompleks uprawnień, tj. prawa przysługujące jakiemuś urzędnikowi lub instytucji. Kompleks uprawnień charakteryzują grupy wyrazów złożone z jednorodnych, najczęściej rozwiniętych określeń — bezokoliczników z różnymi wyrazami zależnymi, np.: Departament Statystyki, realizując powierzone mu zadania, ma prawo: 1. zatwierdzać roczne programy prac Departamentu Statystyki oraz miejskich i rejonowych wydziałów statystyki; 2. nieodpłatnie otrzymywać drogą korespondencyjną od przedsiębiorstw wszystkich form własności […] sprawozdania zatwierdzone w ustalonym trybie; 8. przeprowadzać spis ludności i inne badania statystyczne, angażując mieszkańców w trybie określonym przez Rząd Republiki Litewskiej; 9. uczestniczyć w opracowywaniu przez Ministerstwo Finansów formularzy kwartalnych i rocznych bilansów księgowych […]; 13. korzystać z prawa wydawniczego i publikować dane statystyczne (Žin. 1995, Nr. 27–612). We wszystkich analizowanych grupach wyrazów bezokolicznik występuje po wyrazie, który określa, a sama grupa nominalna znajduje się na końcu zdania. Jest to ich zwykłe miejsce. Inny szyk wyrazów jest możliwy, gdy ważne jest nie określenie treści prawa, lecz wskazanie, komu to prawo przysługuje. Możliwe są trzy warianty nietypowego szyku wyrazów: 1. Grupa nominalna znajduje się na początku zdania; zdanie rozpoczyna wyraz nadrzędny, po którym następuje określenie — bezokolicznik z wyrazami zależnymi, np.: 121 Teisę susipažinti su protokolu turi kiekvienas konkurso dalyvis (Žin. 1996, Nr. 133–2356); Teisę skirti chemoprofilaktiką turi tik asmens sveikatos priežiūros specialistai, Sveikatos apsaugos ministerijos nustatyta tvarka gavę licencijas medicinos praktikai (Žin. 1996, Nr. 104–2363); Teisę siūlyti Teisėjų senato pirmininkui Senate svarstytinus įstatymų taikymo teismų praktikoje klausimus turi Aukščiausiojo Teismo skyrių pirmininkai ir teisėjai […] (Žin. 1995, Nr. 36–887). 2. Grupa nominalna zostaje rozdzielona, bezokolicznik występuje na początku zdania, a od wyrazu, który określa, oddziela go czasownik. Ten nietypowy wariant szyku wyrazów stosuje się, gdy szczególnie trzeba podkreślić podmiot uprawniony (beneficjenta), np.: Z dróg mogą korzystać wszystkie osoby prawne i fizyczne, zgodnie z niniejszą ustawą […] (Žin. 1995, Nr. 44–1076); W konkursie mogą uczestniczyć wyłącznie osoby, które zarejestrowały się w ustalonym trybie i przybyły na posiedzenie komisji konkursowej do spraw najmu (Žin. 1996, Nr. 103–2356); Prawo do zakupu biletów bez kolejki w kasach przysługuje pasażerom z dziećmi w wieku przedszkolnym, kobietom w ciąży, osobom niepełnosprawnym, członkom Sejmu Republiki Litewskiej oraz deputowanym samorządów (Žin. 1995, Nr. 47–1155). Taki szyk wyrazów powstał zapewne na wzór zdań, w których orzeczenie składa się z czasownika modalnego i bezokolicznika występującego na początku zdania, a wykonawca czynności, którego chce się podkreślić, zostaje przesunięty na koniec zdania, np.: Praktykę lekarską (podstawową lub specjalistyczną) w Republice Litewskiej mogą wykonywać osoby posiadające licencję wydaną w trybie określonym w niniejszej ustawie i pozostającą w mocy (Žin. 1996, Nr. 102–2313); Polować z ptakami drapieżnymi mogą wyłącznie myśliwi (Žin. 1995, Nr. 25–571). Tutaj bezokolicznik jest częścią orzeczenia i może swobodniej zmieniać swoje miejsce niż bezokolicznik powiązany z rzeczownikiem relacją przyłączającą i go określający. Zjawiskom o zbliżonej semantyce poszukuje się jednak podobnych sposobów wyrażania. Konstrukcja mają prawo jest zrównywana z czasownikami modalnymi mogą, muszą, są zobowiązani, które w języku dokumentów państwowych wyrażają różne stopnie nakazu; włączona do tego systemu określa granice kompetencji, tj. legitymizuje możliwość wykonania czynności, por. osoby mogą korzystać z dróg, osoby muszą korzystać z dróg, osoby są zobowiązane korzystać z dróg oraz osoby mają prawo korzystać z dróg. 3. Grupa nominalna znajduje się na początku zdania; zdanie rozpoczyna konstrukcja bezokolicznikowa poprzedzająca wyraz, który określa, lecz oddzielona od niego innym określnikiem — dopełniaczem, np.: Prawo pierwszeństwa do nabycia druków i innych dokumentów przeznaczonych do sprzedaży z likwidowanej biblioteki niepaństwowej przysługuje bibliotekom państwowym (Žin. 1995, Nr. 51–1245); Prawo pierwszeństwa do zakupu biletu mają: osoby niepełnosprawne, pasażerowie z małymi dziećmi i kobiety w ciąży (Žin. 1995, Nr. 60–1516). Grupa wyrazów występująca przy rzeczowniku „prawo”, której podstawę stanowi bezokolicznik, jest często bardzo rozbudowana. Taka grupa wyrazów, pełniąca funkcję elementu towarzyszącego części zdania, staje się najistotniejszym informacyjnie oraz najdłuższym i najbardziej złożonym strukturalnie elementem zdania. Otrzymano 1999 05 27 122 LITERATURA I ŹRÓDŁA Ambrazas V. 1986: Dabartinės lietuvių kalbos žodžių tvarkos modeliai. – Lietuvos TSR Mokslu Akademijos darbai, A serija, 3(96), 92–101. ATPK 1996: Lietuvos Respublikos administracinės teisės pažeidimų kodeksas, Vilnius: Teisinės informacijos centras prie Teisingumo ministerijos. BK 1997: Lietuvos Respublikos baudžiamasis kodeksas, Vilnius: Teisės aktai. GTK 1996: Lietuvos Respublikos geležinkelio transporto kodeksas, Vilnius: Teisinės informacijos centras prie Teisingumo ministerijos. LKG 1976: Lietuvių kalbos gramatika 3, Vilnius: Mokslas. LRK 1994: Lietuvos Respublikos konstitucija, Vilnius: Teisinės informacijos centras prie Teisingumo ministerijos. Valeckienė A. 1998: Lietuvių kalbos funkcinė gramatika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Žin. – Wiadomości Państwowe (wydawnictwo urzędowe). NIEUZGODNIONE GRUPY WYRAZÓW W JĘZYKU DOKUMENTÓW PAŃSTWOWYCH Streszczenie Artykuł omawia szczególny typ przydawek rzeczownikowych – użycie przydawek nieuzgodnionych (przydawkek okolicznikowych) w języku dokumentów państwowych. 1. W języku dokumentów państwowych dość często występują długie szeregi określeń w dopełniaczu. Przyczynami tego zjawiska mogą być zdolność dopełniacza do określania rzeczy z różnych punktów widzenia (przyczyna językowa) oraz wymóg podawania w oficjalnym użyciu nazw instytucji z wyszczególnieniem wszystkich szczebli podległości (przyczyna pozajęzykowa). 2. Omówiono szczególny przypadek użycia dopełniacza, gdy grupa wyrazów zawiera jako człon nadrzędny odczasownikowy rzeczownik abstrakcyjny. Szyk wyrazów w takim zdaniu pomaga rozróżnić znaczenia: dopełniacz podmiotu poprzedza rzeczownik, a dopełniacz przedmiotu następuje po nim. Oba dopełniacze poprzedzające rzeczownik nadają grupie wyrazów znaczenie zależności. Czasami dopełniacz występuje po wyrazie nadrzędnym ze względu na cechy strukturalne całej grupy nominalnej. 3. W języku dokumentów państwowych często występują grupy wyrazów z wyrazem nadrzędnym teisė (ang. right). Wyraz ten często występuje z bezokolicznikiem i jego określeniami. Strukturę grupy wyrazów wyznacza łączliwość bezokolicznika. Grupa wyrazów z wyrazem teisė najczęściej występuje na końcu zdania. Gdy należy podkreślić podmiot uprawniony, a nie przedmiot prawa, grupę wyrazów przesuwa się na początek zdania. Nietypowe jest użycie bezokolicznika jako określenia na początku zdania, oddzielonego od określanego wyrazu orzeczeniem. 123