„Geradėjas“, „piktadėjas“, „niekadėjas“ – grynai lietuviški žodžiai

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA XLII (2000) Jonas KLIMAVIČIUS Instytut Języka Litewskiego, Wilno DOBROCZYŃCA, ZŁOCZYŃCA, NIKCZEMNIK - SŁOWA CZYSTO LITEWSKIE Nikczemnik zazwyczaj jest szeregowany, jeśli tylko nie zostanie zapomniany, obok į dobroczyńcy i ir złoczyńcy. Tutejszym ir badaczom i normatywistom wciąż brakuje dokładności i prawdziwej jasności. Normalne byłoby, gdyby normatywiści mogli opierać się na badaniach historyków — własnego ar języka. KPP, ir dobroczyńca jest hyb., ir nikczemnik — hyb., KPP, dobroczyńca jest wyrazem n. zapożyczonym. Nikczemnik KPP, ir KPP,—łajdak, złoczyńca, nikcz(a )darys. Nie — wiadomo dlaczego nie ma — złoczyńcy ani KPP,, ani KPP.,. Zresztą, ne niegodziwio ec, przede wszystkim złoczyńca, byłby złoczyńcą. KT geradėjas jest wert., niekadėjas hybryd. — W KNK geradėjas ponownie jest wert., n. niekadėjas hybryd. — W zatwierdzonym przez Państwową Komisję Języka Litewskiego wykazie największych błędów językowych do błędów budowy wyrazów zaliczono obce elementy wyrazów — 2.1.5. -dėjas, -a — element rzeczowników, np.: dobroczyńca, -a = dobroczyńczyni; nicpoń, -a = łotr, łotrzyca, nicpoń, nicpońka, łajdak, łajdaczka; złoczyńca, złoczyńczy- -a = ni. Pranasa w rozprawie doktorskiej Skardžiusa „Die slavischen Lehnwörter im „starolitewskiego” (Kowno, złoczyńca nie 1931) jest podany, pozostali o du — ne zupełnie jednakowo. W jednym podkreśla się hybrydyczność, a z litewskości odnajduje się jedynie wpływ, w innym podkreśla się litewskość, a ze słowiańskości — jedynie wpływ: „geradėja „Wohltäterin”: <...>. Zwitterbildung aus p. dobrodziej od. wr. do6podėii und lit. géras gut”; przy czym przywołano także lit. dėti „legen”. <...>; piktadėja(s) „Ūbeltater”: <...>. Z lit. piktas „zły” i dėti, legen według wr. 320061 od. p. ztodziej gebildet. <...>“. Należy powiedzieć, że wśród tych poprzedników, na których powołuje się Skardžius — A. Bricknera. A. Leskiena, E. Bernekera, E. Sommera, E. Fraenkela — brakuje K. Bugy. A w rozdziale „Dwutematowe rzeczowniki złożone z końcówkami -as i -a w mianowniku liczby pojedynczej” w studium Būgi z 1911 r. „O litewskich imionach osobowych” (zresztą opublikowanym w „Lietuvių tauta”, podobnie jak później rozprawa doktorska Skardžiusa) właśnie wyjaśnia się pikta-dėjas i rodzaj nijaki pikta-dėja:,,: pa-deio aba padare Širvydo PS 155,,“ K. Būg RR I 216. A więc wyjaśnia się to słowotwórczo, bez żadnych slawizmów! Wyjaśniono też to, czego Skardžius wcale nie wyjaśnia i czego nie da się wyjaśnić zapożyczeniem: końcówka -a form rodzaju nijakiego geradėja, piktadėja nie może pochodzić od słowiańskiej końcówki -ej! A wśród nazw wykonawców rodzaju nijakiego „dwurdzeniowych złożeń” (tj. derywatów złożonych) Būga wskazuje tam cały szereg —akiplėša, daugnora, gal(v)žuda, gernora, naktibalda, niektauza, pasalkanda, piktžodžia, saunora, varlamusa,... I 58 1912 m. W rozdziale studium Būgi „Lituanica” „K Boripocy 0 XpoHOJIOTHH JIKHTOBCKHX 3aMMCTBOBaHMII ¢ pyccKoro“ również argumentuje się: cioBo nedėlia „B BBeneHo ė u3 *kłaść „nenarTs“ (por. pa-deio arba padare Illupaun Sak. Punktay 1555 pa-dėti „noMoraTs“, gera-déj-a-s „po6po-nen“)“ K. Bug RR I 346. Zatem ir geradėjas wiąże się z su dėti ir konkretn- — jo ie w znaczeniu „robić”, prześledźta iš K. Sirvydasa (tylko?) ir przedstawione dość swoiście: *dėti ,,ienatn®. Tak więc zupełnie nieoczekiwanie okazuje się, że geradėjas, piktadėjas ne są wyłącznie litewskie, ir lecz semantycznie motywowane dokładnie tak samo jak geradarys, piktadarys! Būga wskazał poprzez krótkie połączenie padeio aba padare [w dawnych pismach spójniki a(r)ba alba często / łączą synonimy], na odpowiednik litewskiego be tekstu, be ponieważ opierał się ne 1629 m. dwujęzycznych oryginałów, o 1884 m. Richarda Czci jedynie litewskiego przedruku. 1629 m. w oryginale jest: Sukietino weydus faw tabiau negi vota. Sirdi fawo padeio aba padare kayp adamantu | akmeni kieciaufi — Serce [we vezynili iako didment kamieri natwdrd/5y [1381]. Nie należy zapominać, że przekład jest w Iš języku o ne iš litewskim i polskim! LKŽ II, tego W artykule dotyczącym słowa dėti w zdaniu u Sirvydasa nie ma (i LKŽ II, nie ma). LKŽ dėti I; 11. „produkować”, ale tylko „(niektóre potrawy)” sery, — kiełbasy, kapustę — związek z podstawo- — wym su znaczeniem jest wyraźny (o (w przypadku wkładania kapusty nawet całkowicie bliski). Więcej mówi podznacze1. nie dėti „ściągać się czymś, tworzyć się na powierzchni (o lodzie, skorupie ir itp.)” (także o rosie, strupie, świerzbie) tworzenia — się jest tu z pewnością więcej niż ściągania się. Być może najwięcej i ir chyba najbardziej charakterystycznie 18. świadczy o tym dėti refl. „tworzyć się, zdarzać się, odbywać się”, zwłaszcza takie zdania: Pogoda od razu to staje się zimna Zapyškis. Spotkało nas nieszczęście — okradziono Darbėnai. Szczególnie niefortunne było to, że jest to zjawisko systemowe — paradygmatyczne, a 3. osoba „dedasi”, występująca bardzo licznie, przy czym zachowany jedynie refleksyw jest już oznaką — rozpadu paradygmatu. Świadczy to o ir archaiczności semantyki i jej reliktowym charakterze. Zresztą forma „destis” jest poświadczona w tym znaczeniu także u Sirvydasa: Teip destis su velinu (tak dzieje się diabłu) Punktai sakymų II 70. Szersze rozważania o semantyce „dėti” nie są tu konieczne, interesujące jest tylko porównanie z łotewskim. „dėt” — jego pierwotna semantyka zanikła, lecz „dėtis” «stawać się» nadal jest nie tylko zwyczajowym odpowiednikiem „likties” (ar notikt), lecz pierwotny ir dėties. Niemało, ale i nie wszystko mówi ciąg dalszy tego zagadnienia. W wydanej w 1939 r. książce o praktyce językowej „Kalbos patarėjas- ”, zredagowanej przez A. Salysa i P. Skardžiusa, nie ma wyrazów geradėjas, niekadėjas i piktadėjas. Jednak także w monumentalnym studium Pranasa Skardžiusa „Lietuvių kalbos žodžių daryba” (Wilno, 1943) ich nie ma, co oznacza, że Skardžius nie uważał ich za litewskie derywaty. A Antanas Salys? W II tomie „Lietuvių rašomosios kalbos žodyno” (Heidelberg, 1951), opracowanym przez M. Niedermanna, A. Senna i już A. Salysa, niekadėjas, -o = niekadarbis, -bė — a więc podaje się je podobnie jak geradėjas, -o = geradaris, -rė (geradėjystė = geradarybé) w tomie I (1932), opracowanym przez M. Niedermanna, A. Senna i F. Brendera. Nieco inaczej jest w tomie III, opracowanym przez A. Senna i A. Salysa, gdzie Salys być może był już bardziej doświadczony — piktadėjas, -o (veraltet) = (rlt.) piktadarys, -ré; piktadėjystė, -ės (veraltet) = (rlt.) piktadarybé. Skrót rit. oznacza,reinlitauisch (wskazanie na 59 rodzimy odpowiednik wyrazu obcego); naprawdę po litewsku”. A więc piktadėjas jest naprawdę litewskim odpowiednikiem, ale czy na pewno ar zapożyczeniem? Przecież ma jeszcze oznaczenie: veraltet — przestarzały. Ar nie jest to leksykograficzny kompromis między opinią Saliego a ir znacznie ugruntowaną praktyką normalizacyjną? Ne zarówno z koniecznej potrzeby, jak i ze względu na kompletność zagadnienia należy kontynuować historię. K. Morkūnas w swojej pracy „Czasownik padėti w „Punktach kazań“ Konstantinasa Szyrwida (Indeks)” wskazuje przy haśle padėti jedynie zwyczajowe znaczenia „postawić, położyć; o pomóc”, — „zrobić” nie podaje, chociaż formę padeio z przytoczonego przez Būgę miejsca odnotowuje (I 381) LKK XX 172. J. Balčikonis o 1957 m. słowie geradėjas (=geradarys) krótko napomknął: „Druga część tego słowa „-dėjas” zapożycziš ona ze słowa języka polskiego „dobrodziej” J. Balč RR II 283. 1978 m. We wprowadzającym artykule do wydania pism Balčikonisa Aldonas Pupkis ir Vytautas Mažiulis zalicza geradėjas do hybryd, a -dėjas uważa za przyrostek (w tym samym 30), miejscu, a więc od dėti niejako oddziela. Zigmas Zinkevičius 1988 m. dobroczyir ńcę i złoczyńcę wymienia obok „różnorodnych ir przeróbek kalk językowych“, zaznaczając: „z powodu -dėjas por. deti“ LKI III 138. Tuż przed czystopisem, niczym Fileas Fogg, ukazała się książka Birutė Kabašinskaitė „Lietuvių kalbos liaudies etimologija ir artimi reiškiniai“ (Wilno, 1998). Geradėjas jest bardzo krótko omówiony w podrozdziale „Związek kontaminacji i etymologii ludowej“: gera-d-ėj-as „dobroczyńca“: *geradiejas (por. lit. dobrodziej, s. br. dobrodėj „t. s.“ i kłaść (kładł)“ (81). Opiera się na Skardžiusie i jego poprzednikach. W tym samym podrozdziale po raz kolejny operuje się wpływem dėti: „nedėlia, nedėlė «tydzień, niedziela» (por. st. cerk. nedělja «to samo») pod wpływem słowa dėti“ (86). Opiera się tu także na wspomnianym przeze mnie powiązaniu Būgi (K. Būg RR I 346), ale nie zrozumiano, że Būga przywołuje tu dėti w znaczeniu «robić» (a więc ne-délia jest motywowana tak samo jak słow. ne-dělja — «nie-robota», tj. dzień wolny od pracy!). W rozdziale „Etymologia ludowa“ próbuje się poszukiwać słowiańskiego pierwowzoru słowa niekadėjas: „niekadėjas...“ (por. ros. niegodiaj «to samo» i inne słowa słowiańskie), przekształcone według niėkas, dėti, nabrało znaczenia «ten, kto jest za nic niewinny, z niczym niezwiązany, niczego (o czymś) niewiedzący» (LKŽ VIII 771 i n.)“ (27). Nie potrzeba żadnych słowiańskich pierwowzorów, ponieważ geradėjas, piktadėjas, niekadėjas są słowami litewskimi. Ich wyjaśnienie dawno utknęło, gdy nie zwrócono uwagi 1) na prosty fakt — formy rodzaju nijakiego geradėja, piktadėja oraz 2) na krótko (ale jasno) wskazane przez Būgę litewskie ich utworzenie od dėti „robić”. Tę długą inercję przedłużyła jeszcze Kabašinskaitė — bodaj pierwsza, która odważyła się wyjaśnić także inne znaczenie niekadėjo (według niej — odcień znaczeniowy), lecz nie zagłębiła się ani w myśl Būgi, ani w dane słownika akademickiego. O ten odcień znaczeniowy, który od dawna nie dawał mi spokoju (od niego zresztą zaczął się ten zamysł), wypowiem się później. Teraz, aby bardziej przekonująco zakończyć sprawę litewskości geradėjo, piktadėjo, niekadėjo, trzeba rozważyć ją także antytezyjnie. Najważniejszą rzeczą jest paralelizm geradėjo — geradario, piktadėjo —piktadario, niekadėjo —niek(a)dario (i in.). 60 Należałoby to rozważać nawet wówczas, gdyby geradėjas, piktadėjas, niekadėjas były zapożyczeniami: jak, kiedy i gdzie — zaczęto używać geradarys, ir piktadarys, niek(a)daryir s? O jeśli geradėjas, piktadėjas, niekadėjas są litewskie, to po co jeszcze geradarys, piktadarys, niek(a)darys? Geradėja(s) piktadėja(s) w dialektach w dawnych ir pismach używane są ir szerzej i wcześniej niż niekadejas. ir LKŽ Według danych III, bezrodzajowa forma geradėja występuje w iš J. postylli MorkūnaK. sa, słowniku Sirvydasa ir „Punktów kazań”, D. gramatyce Kleina, geradėjas późniejszy — iš P. Ruigiego ir F. słownikach Neselmana (E. W słowniku Kuršaitisa — geradėjis), jednak ne całkiem jasne jest, gdzie iš występuje geradėjystė — M. katechizmu PetkėvičiusK. a, słownika Sirvydasa, S. B. Biblii Chilinskisa, P. słownika Ruigisa ir geradėjysta — J. postylli Morkūnasa. Ir geradaris w równym wieku (na ile sięgają nasze stosunkowo niedawne pisma) — M. postylli Daukšasa, geradarystė ir geradarymas — K. słownika Sirvydasa. Iš Dobroczyńca gwar wskazywany jest dość szeroko — Skapiškis, Kupiškis, Joniškėlis, Kalwaria Żmudzka. Współcześni, według danych LKŽ IX, piktadėja, piktadėjas, piktadaris (-ys): piktadėja — B. W postylli M. Daukszy, w postylli J. Morkūnasa, w słowniku K. Sirvydasa i „Punktach kazań”, w słowniku Krauzego, piktadėjas — M. W postylli Daukszy, M. Mažvydasa, B. Vilentasa, J. Bretkūnasa, S. Bitnerisa, w słowniku E V. Hako, P. Ruigysa, EF. W słowniku Kuršaitisa (-is — w Biblii L. J. Rėzy, S. Daukantasa), piktadėjystė — K. W słowniku Sirvydasa: piktadaris — K. W słowniku Sirvydasa, piktadarys — M. W postylli Daukszy, w słowniku K. Sirvydasa, piktadaringas — K. Ze słownika Sirvydasa. Z gwar złoczyńca odnotowany jest tylko w Smalwach, popełniać złe uczynki — w Stačiūnach, szerszy zasięg gwarowy widoczny jest w różnych późniejszych słownikach i pismach. Nie ma i nie było żadnego arealnego rozgraniczenia dobroczyńcy —geradario i złoczyńcy —piktadario. Różnica jest inna —geradarys, piktadarys są same w sobie przejrzyste i mówi się geradarystę | piktadarystę daryti, natomiast motywacja geradėjas, piktadėjas (zresztą semantycznie równoważna) już się zatarła, nigdzie nie odnotowano już geradėjystę /piktadėjystę padėti, lecz tylko padaryti: Kada anas kam padarė geradėjystą Armoniškės (LKZ 111). Žmonės padaro tankiai piktadėjystę dėl menko pelno Jonas Balvočius-Gerutis (LKZ IX). Czy ta różnica jest również chronologiczna? Najprawdopodobniej — gdy geradejas, piktadéjas, po niemal całkowitej utracie przez słowo dėti znaczenia „robić” wyblakły pod względem motywacyjnym, pojawiły się (albo tylko się rozpowszechniły- ?) geradarys, piktadarys. Chociaż ta chronologia nie jest bardzo istotna, to jakby potwierdza ją zestawienie wyrazów niekadėjas i niekadarys: według danych LKŽ VIII niekadėjas (-us, -is) 2. „ten, kto do niczego się nie nadaje, nicpoń” odnotowany dość późno —M. W słowniku Miežinisa, w słowniku A. Juški (z gwar — w Dusetos, Plateliuose), 3. „ten, kto nie robi nic poważnego, nierób, leniuch” —P. w słowniku Ruigysa (z gwar — w Prienuose, Krosnie), natomiast niekadarys (-is) 2. „ten, kto robi głupstwa, lekkomyślny, błazen, dowcipniś, psotnik” — w postylli M. Daukšy, w słowniku K. Sirvydasa, a także w FE. w słowniku Kuršaitisa (z gwar — w Merkinė, Giedraičiai, Kalwarii Żmudzkiej), 1. „ten, kto robi głupstwa, leniuch, próżniak” —A. Baranauskiego i późniejszych pism. Wariant niekdarys 1. „ten, kto wyprawia głupstwa, nicpoń” i 2. „ten, kto produkuje bzdury” znany jest tylko z drobnych pism. 61 Możliwe skutki przynajmniej nieco wcześniejszego rozpowszechnienia słowa Niek(a)dario to ir jo synonimów (w przeciwieństwie do geradario i piktadario) obfitość, tylko ir wąskie, dość ograniczone ir rozpowszechnienie, czasami ar wieloznaczność: niėkdarbis jų ir 1. „ten, kto robi głupstwa, zajmuje się błahostkami” (A. Słownik Juški, A. pieśni Juški, Girkalnis) (i próżnować — Skirsnemunė, Tylża), 2. „próżniak, nierób, darmozjad“ (i nieróbstwo — F. Słownik Kuršaitisa), 3. „ten, kto źle robi, ką niezdara“ (J. Šlapelis), „ten, 4. kto błaznuje, żartowniś, dowcipniś“ (Słownik pisanego języka litewskiego II); niėkadarbis (Kupiškis, Palėvenė) zob. niekadarys; niekdirbys „ten, kto zajmuje się błahymi, niepotrzebnymi, nieużytecznymi rzeczami“ (Kairiai, M. Šalčius); niekadirbys (pisma) zob. nigdy nie robi; także rzadki próżniak 2. „ten, kto robi bzdury“ (Dusetos) (1. „ten, kto pracuje za darmo“). Tu należy jeszcze mieć na uwadze pewną nieokreśloność semantyki, ir zależną od pierwszego członu: łatwiej odróżnia się „nicnierobiącego lenia“ — od „czyniącego marności”, lecz dwoistość tego ostatniego — „marności — nieprawości” ir „marności — mierności ar nonsensów- ”, często się zaciera. Pod tym względem różni się od złoczyńcy ir jo rzadki synonim złoczyńcy (-ys) „ten, kto źle czyni, postępuje” W LKŽ L, zły jest ir „niedobry“ (odpowiada złemu — złoczyńcy), ir tak po prostu tylko „nieudany“. Jednak dla tematu artykułu nie ma to większego znaczenia. Można jeszcze rzucić myśl, że na relacje nieg(a)dzia z su nikczemnikiem pewne znaczenie mógł mieć inny, dotąd niebadany ir nikczemnik. — Ale mniejsza z tym. LKŽ VIII nie uważa tego nikczemnika za, jak B. Jak twierdzi Kabašinskaitė, już w znaczeniu wypowiedzianego słowa, o przeciwnie: xniekadėjas 1. „ten, kto jest niczym niewinny, niczemu nie jest winien, o niczym nie wie (o czymś)”. Ale jest to słowo ze ne starych pism. Nie jest to jakiś wskaźnik nowości, może po — prostu tematyka tego nie jo wymagała, może po prostu nie iš zaczerpnięto do worków zbyt wiele z wielkiego spichlerza. W dialektach znane zarówno u Auksztotów (ale nie wschodnich- ), jak i u Żmudzinów: Ojciec uważa się za niegodziwca Joniškis. Rozlał mleko i stoi ir jak nicpoń Marijampolė. Idzie jak nicpoń, jak gdyby nic się nie stało (jakby to nie on zrobił) Šunskai. Sam złamał nóż, rzucił go pod ławkę i siedzi jak nicpoń Seredžius. Ja celowo mówię jej prosto w oczy o wszystkim, a ona milczy jak nicpońka į o Joniškis. Iš wróciwszy rano do domu, pracowałem w polu z innymi jak nicpoń V. Pietaris. (Zostało jeszcze jedno zdanie z LKŽ VIII, ale później będzie potrzebne). Zatem ar jest to zwykły rozwój znaczenia (czy też rozpatrywalibyśmy to jako LKŽ VIII, ar przeciwnie — jak B. Kabašinskaitė), czy już enantiosemia, a może nawet homonimia? W znalezieniu odpowiedzi pomagają dalsze dane (których B. Kabaš kaitė nawet nie wspomina) — przede wszystkim xniekadėja adv. 1. „jak gdyby nigdy nic”: Tutaj, gdy powoli jechał, nagle zaczęło mu bardzo przyjemnie pachnieć A. Schleicher, „Litauisches Lesebuch und Glossar” 185. Przyszedł i siedzi sobie jak gdyby nigdy nic Griškabūdis. Ja tak, jak gdybym o niczym nie myślał, poszedłem sobie niechcący i przyłapałem ich na kradzieży Sudargas (2. „niechcący” słownik F. Kuršaitisa). Uderza w oczy, że zarówno areały rzeczownika niekadėjas 1., jak i przysłówka niekadėja nie są charakterystyczne dla slawizmów (choćby przekładowych lub hybrydowych). Najważniejsza jest — całkowicie zrozumiała motywacja, niewyblakła jak w przypadku niekadėjas 2. i 3. 62 Tu trzeba wstawić wyjaśnienie, dlaczego nie ma rzeczownika rodzaju nijakiego niekadėja, skoro istniały geradėja, piktadėja. Jeśli do naszych czasów nie dotrwały geradėja, piktadėja, to adwerbializacja formy rodzaju nijakiego niekadėja mogła jeszcze szybciej ją wyprzeć (choć rodzaj wspólny ir be to wypierał jako wygodniejszy i bardziej — dystynktywny). Wrażenie litewskości wielorako wzmacnia i ir utrwala element su nielitewskitu -dėjas (rzekomo zlituanizowane) wyraźnie nieutożsamianir e, niepowiązane z tą samą formą przysłówka o innym znaczeniu: niėkdėle 1. „bez żadnego celu, nie wiadomo po co, jakby przypadkiem- “: taip sau, niékdéle Aš Erżwiłkas. Ir u nas niėkdėle zajrzyj Jurbarkas (2. „potajemnie, tak by nikt nie widział“: Kiedy oni wszyscy usiądą jeść, niékdéle podejdź do tu okna i posłuchaj, będą rozmawiać ir (Skirsnemunėką ); nuleisti niekdele „nie zwracać uwagi“: On opuścił go do Daukšiai; niėkdėliais (niekdėliais J. Słownik Barona, 1932) zob. niekdėle: 1. Niekdėliais weźmie cokolwiek ode mnie i poprawi: to postawi przy lżejszej pracy, to pośle gdzieś na jakieś pół dnia, Žemaitė (2. Powiedz mu niəkdėliais, żeby inni nie słyszeli, Girdžiai); niėkadėliais, „jak gdyby nigdy nic” (J. Jablonskis). Tu już ros. niegodiaj — ani śladu. A rozwoju od niekadėjas „nieroba” nie widać nawet ze świecą. Przeciwnie, występuje dwuznaczność tych przysłówków. Nawet podobny (semantycznie) do rzeczownika 2. i 3. znaczenia niegodziwca jest —'niėkdėlis „kiepski, nieudany przedmiot, drobiazg- “: Nie bez tego, żeby niegodziwiec nie wpadł i którejś babie Żemajtė; *niėkdėlis, -ė „próżniak, leń“: Ta niėkdėlė nic nie robi, tylko próżnuje Panevėžys. Ostatnie zdanie bardzo rozszerza również zasięg (choć jest on nieciągły- ). Teraz czas przypomnieć pominięte zdanie ilustracyjne przy niegodziwcu 1.: Nic nie uczyniwszy (jak niegodziwiec), poszedłem do sąsiada Kvėdarna. Zostało ono umieszczone nie na swoim miejscu, ale zwraca naszą uwagę na jeszcze jeden potrzebny kierunek — na frazeologię zaimka i rzeczownika niekas (niekai): 'niekas pron. def. —nieku dėjęsis „jakby nic nie zrobiwszy, jak gdyby nigdy nic, udając“: Wszedłszy do izby, usiadł jak gdyby nic przy wieczerzy K. Jurkšaičio pasakos 11 (jest także w słownikach F. Neselmana, F. Kuršaitisa, A. Juški); niekū (niekuo) dėtas (nedėtas) „niezwiązany z jakąś sprawą, niemający z niczym wspólnego, nieuczestniczący, niewinny- “: Był szlachcicowic mały, z niczym niezwiązany, ale bosy M. Valančius. On jest z niczym niezwiązany (niezawinięty), niewinny J. Jablonskis; *niėkas sm. —nieku dėti „nie zwracać uwagi“: Jis nieku dėjo, kad ana durna, by tik graži Švenčionys; 'niėkai sm. lm., niekai —niėkais leisti (nudėti) „nie zwracać uwagi“: Aš tą vekselį niekais nudėjau Veiveriai. Pozostaje więc tylko uzupełnić semantyczny kompleks litewskiej motywacji słowa dėti, reprezentowany przez niekadėjo 1., niekadėja adv., niekdėle, niek(a)dėliais, odpowiednimi danymi dotyczącymi znaczeń i frazeologii: dėti 14. „przeznaczać (kogo/co)“ <...>|| „uważać (kogo/co) za kogo/co“: Ar tu esi beprotis, ar mane už beprotį dedi? Kartena. Ona była uznawana za piękność J. Balčikonis; 17. „udawać, pozorować“: Udaje głuchego Tverečius. Udając, że żartuję, powiedziałem Šatės [Tu również zapisano: Udając, że robię coś bez powodu, poszedłem do sąsiada Kvėdarna- ); 19. zwr. bezosob. „wydawać się“: Jak ci się wydaje, czy on dobrze zrobił? Daugėliškis; dėti ant juoko „wystawiać na pośmiewisko“: Po co wystawiasz się na pośmiewisko tymi bzdurami! Darbėnai; jako dedamas „ten, kto nie reaguje, jest obojętny- ”: Juk ans žmogus ir yr kaip dedamas (cokolwiek mu zrobisz, nic nie powie) Salantai; fo dėtas „do tego przeznaczony”: diena dėta važiuokim, kad lyn 63 Ta to — ir Plateliai. Tu pasowałoby nawet dėmės dėti) (: frazeologizm: dėl dėmės „na pokaz, niepoważnie”: Dėl dėmės dirba vaikis, t. y. dėl slisties [t. y. z powodu oczu A. Słownik Juški; tq robić plamę „udawać, ką że się coś robi”: Ans nie pracuje, tylko udaje, że tą pracuje Kvėdarna; tej plamie „tak sobie, między innymi”: Tylko yr zajmij się tą plamą, nic o nie rób Kretynga. Šį dowód można poprzeć interpretacją hasła w książce „Słownika II litewskiego języka pisanego”: niėkadėja adv. „ohne bestimmte Absicht, von ungefahr“ (z cytowanA. ym zdaniem Schleichera), niėkdėle adv. „unverzūglich, ungesaumt“ (tu popełniono błąd, nie rozumiejąc cytowaneir go przykładu z piśmiennictwa z powodu braku szerszych danych: Pewnego razu przyszedł mu do į głowy pomysł, by opisać wszystko, ką czego doświadczył; tak więc niegodziwiec wziął ir stół i jo zapisał całe zdarzenie), niėkdėliais adv. = niegodziwiec. A zatem nie ma żadnych oznak mo obcego ar pochodzenia, żadnych lr. (reinlitauisch) odpowiedników. A więc jest z całą pewnością litewskie. Niegodziwiec „czyniący, — sprawca niegodziw- — ości i marności (niekdarys)“ ir „kto niczym (nie)winny — (nie)uważany (?), (nie)wyglądający“ mają odległe znaczenia, motywowane bardzo różnymi znaczeniami *dėti*, ale nie należy tu dostrzegać ani homonimii, ani enantiosemii. Wnioski 1. Geradėjas, piktadėjas, niekadėjas są wyrazami czysto litewskimi, a nie jakimś hybrydowym slawizmem. Formy rodzaju nijakiego geradėja, piktadėja czynią słowiańskość całkowicie niemożliwą — -a nie może pochodzić od sł. -ej. Znaczenie drugiego członu dėti to „robić”, a zatem są one motywowane tak samo jak ich synonimy geradarys, piktadarys, niek(a)darys. Znaczenie dėti „robić” jest archaiczne — można je prześledzić nie tylko na podstawie podanego przez K. Būgę już w 1911 r. przykładu z „Punktai sakymų” K. Sirvydasa padeio aba padare (1381), lecz także na podstawie znaczenia dėtis „robić się” (Oras nuo to dedasi šaltas Zapyškis), jak również innych reliktowych danych semantycznych (i łot. dėties — obok likties czy notikt). Być może właśnie obecność geradėjas przeszkodziła wniknięciu do tego samego modelu slawizmu dobrod(z)iejus (slawizm dobras „dość dobry, duży”, dobrai, dobriai, który dotarł nawet do północnych Auksztotów). Synonimy geradarys(-is), piktadarys(-is), niek(a)darys(-is- ), semantycznie przejrzyste, również znane są od dawna — powstały (albo tylko się rozpowszechniły), gdy geradėjas, piktadėjas, niekadėjas, po (prawie) utracie przez słowo dėti znaczenia „robić”, wyblakły pod względem motywacji. 2. Opinia (bez dowodów), że niekadėjas w gwarach „kto jest w niczym niewinny, z niczym niezwiązany, niczego niewiedzący (o czymś)” (Tėvas dedas niekadėju Joniškis) jest niepolskiego pochodzenia — znaczenie słowa niekadėjas — jeszcze łatwiej podważyć. Jego litewskość wspiera przysłówek niekadėja 1. „jak gdyby nigdy nic” (Przyszedł i siedzi sobie nicpoń Griškabūdis) (2. „przypadkiem”) oczywista litewskość motywacji [,„,udający, że nic nie zrobił, niewinny”), zwłaszcza warianty niėkdėle, niėk(a)dėliais 1. „bez żadnego celu, udający, że nic nie zrobił, jakby przypadkiem” (I do nas wpadnij przypadkiem Jurbarkas) (2. „potajemnie, tak żeby nikt nie widział”), nuleisti niėkdėle „nie zwracać uwagi” 64 (Jisai nuleido niekdėle Daukšiai) rzeczownik ir niékdélis „lichy, nieudany przedmiot, drobiazg” (niekdėlis, -ė „darmozjad, leń”). 3. Rozważając kwestię poprawności słów geradėjas, piktadėjas, niekadėjas, należy uwzględniać ir odtwarzaną litewskość, ir tradycję i ir styl. Nawiasem mówiąc, niekadėjas w znaczeniu „ten, kto nie jest niczemu winien” w języku ogólnym prawie nie jest używany. Otrzymano 1999 01 26 LITERATURA J. Bal¢ RR II — Balčikonis J. Pisma wybrane 2, Wilno: Mokslas, 1982. K. Būg RR I — Būga K. Pisma wybrane 1, Wilno: Państwowe ir Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1958. KNK —Jak nie należy mówić. Opracowała Danguolė Mikulėnie1991. nė, Wilno: Mokslas, KPP, —Porady dotyczące praktyki językowej. Opracował Aldonas Pupkis, Wilno: Mokslas, 1976. KPP, —Porady dotyczące praktyki językowej. Opracował Aldonas Pupkis, Wilno: Mokslas, 1985. KT. —Mówmy poprawnie. Opracowała Danguolė Mikulėnienė, Wilno, 1990. LKI III —Zinkevičius Z. Historia języka litewskiego 3, Wilno: Mokslas, 1988. LKK XX —Zagadnienia języka litewskiego 20, Wilno: Mokslas, 1980. 1KZ1, —Słownik języka litewskiego 1, Wilno: Mintis, 1968. LKŽ II, —Słownik języka litewskiego 2, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Encyklopedii, Słowników i Literatury Naukowej, 1947. LKŽ II, —Słownik języka litewskiego 2, Wilno: Mintis, 1969. LKŽ III —Słownik języka litewskiego 3, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1956. LKŽVIII -Słownik języka litewskiego 8, Wilno: Mintis, 1970. LKZ IX — Słownik języka litewskiego 9, Wilno: Mintis, 1973. GERADĖJAS, PIKTADĖJAS, NIEKADĖJAS — CZYSTO LITEWSKIE SŁOWA Streszczenie Słowa geradėjas (ang. dobroczyńca), piktadėjas (ang. złoczyńca, sprawca zła), niekadėjas (ang. łotr, obibok, sprawca zła) są czysto litewskie, a nie hybrydowymi zapożyczeniami słowiańskimi. Znaczenie ich drugiego elementu dėti (ang. put — ‘kłaść’) to ‘robić, czynić’, są więc one również motywowane, podobnie jak ich synonimy geradarys (ang. benefactor — ‘dobroczyńca’), piktadarys (ang. evil-doer — ‘złoczyńca’), niekadarys (ang. evildoer, wrong-doer — ‘złoczyńca, niegodziwiec’) (oczywiście powstały lub rozpowszechniły się w czasie, gdy motywacja tych pierwszych zanikła). Znaczenie ‘robić, czynić’ słowa dėti (ang. put — ‘kłaść’) jest archaiczne, wywodzi się z reliktów, zatem zanikła motywacja musiała pobudzić zainteresowanie ich pochodzeniem, które prawdopodobnie należało odnaleźć w językach słowiańskich. W dialektach litewskich słowo niekadėjas jest znane w znaczeniu „ten, który coś zrobił”, a zatem jego motywacja jest oczywista. Jego „litewskość” potwierdzają przysłówki niekadėja (ang. jak gdyby nic się nie stało), niekdėle, niek(a)dėliais (ang. bez szczególnego celu, jakby przypadkiem) oraz rzeczownik niekdėlis (ang. drobiazg, rzecz bezwartościowa) o tym samym rdzeniu. 65