„Acta baltico-slavica“ / Archeologia, historia, ethnographia et linguarum scientia

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XLIII (2000) Przeglądy. Recenzje. Uwagi. _ Opinie. Recenzje. Spostrzeżenia Uberblicke. Recenzje. Uwagi Acta baltico-slavica /Archeologia, historia, ethnographia et linguarum scientia/ XXIII. Polska Akademia Nauk, Institut Slawistyki. Warszawa: Slawistyczny Osrodek Wydawniczy, 1996, 260 p. 1 pav. Okładka tomu 23 „Acta baltico-slavica” Kilka lat temu w Warszawie ukazał się drukiem 23 tom wydawnictwa „Acta baltico-slavica”, w którym zarówno językoznawcy, jak i różni badacze kultury znajdą interesujące materiały językowe i historyczne związane z Litwą i jej najbliższymi sąsiadami. Odpowiedni jest również skład komitetu redakcyjnego: warszawscy językoznawcy i historycy I. Grek-Pabisowa /redaktorka odpowiedzialna/, Aleksander Gieysztor, Jan Jaskanis, Michal Kondratiuk, Piotr Losowski, Antonina Obrgbska-Jablonska, Jerzy Okulicz, poznaniacy Michalis Hasiukas i Tadeusz Zdancewicz, krakowianin Leszek Bednarczuk, mińszczanin Wiktor Martynow i wilnianin Vytautas Mažiulis. 183 Niemało artykułów su związanych z językiem litewskim. Tom rozpoczyna się artykułami lituanistycznymi, z których du pierwsze napisano po niemiecku. Żaneta Markevičienė ir Vladas W artykule Grinaveckisa „Erweiterung und Kiirzung von manchen Wėrtern in den Mundarten der litauischen Sprachen“ / „W artykule «Wydłużanie i skracanie niektórych ir wyrazów w gwarach języka litewskiego» / licznie podaje się przede wszystkim iš przykłady z gwar wysokąckich różnych części — mowy języka litewskiego: zaimki asei, ūšen, ūšeai, ūšeinos, til tūjei, tūjen, as ir tūjeinos, man manen, manenai; liczebniki du, dvi dūjen, dūjenai, dūjeno, dūjaino, ir dvijen, dvijenai, dvijenos, dvijeino; czasowniki ir dūoti diūoten, dūotenai, dūotien, dūodienai, sūkti sūkten, suktenai, ir sūktien, sūktienai, einai ir ir ‘eina’, sūkai ‘suka’, myliai “myli', tūrai "turi", pisałeś, pisałem ‘raSydavo’, mówiłeś ‘sakydavo’; przysłówki, przyimki, spójniki, partykuły: ir aplink, aplinkui, ir aplinkai, aplinkais, aplinko, aplinkos aplinkos, apliūikuo, aplinkom, apliūkun, atgallatgdl i atgali, atgaliais, atgalios, atgalion atgalion, atgalionai, atgaliom, atgaliaūs; teraz i dabaros, dabarčios, dabarciaus, dabarčius, dabarčiai, dabafčiu, dabarkščiai, dabartés, dabartélio, dabartélios, dabartėlės, dabarstė, dabarstėlei, dabargu obok skrótów ddr, dar, także ar i a ddr i da, znów vėl i vė, dlaczego kodėl i kodė, dlatego todėl i todė, dopóki kol, šiol, tol i kolei, šiolei tolei, kolia, šiolia, tolia, koleik, šioleik, toleik itd. V. Grinaveckis w artykule „Zu einem Fall des Infinitivgebrauchs in den Mundarten der litauischen Sprache“ /„O jednym przypadku użycia bezokolicznika w gwarach języka litewskiego“ /omawia przede wszystkim charakterystyczne dla zachodniej Litwy użycie bezokolicznika: dūgnas matyti, namai matyti, niėko nematyti, varpai girdėti, gerai išmanyti, aiškiai jaūsti albo justi. We wschodniej Litwie zamiast bezokolicznika najczęściej używa się formy 3. os. czasu teraźniejszego zwrotnego: dūgnas ir namai matos(i), varpai girdis(i) itp. Większość pozostałych artykułów napisano po polsku. Do lituanistycznych należy także artykuł Romana Roszki, który potrafi pięknie mówić po litewsku; autor, opierając się na przykładach z gwary sejneńskiej, omawia różne przypadki wyrażania czynności powtarzalnej, a dokładniej — analizuje niuanse znaczeniowe czasu przeszłego częstotliwego /būdavo, eidavo, rašydavo /i czasu przeszłego wielokrotnego /būvo, ėjo, rūšė, rašinėjo /. Autor w tej swojej pracy potwierdza pogląd, że tak zwany czas przeszły częstotliwy jest jedynie jedną z form czasu przeszłego wielokrotnego. Jeden z najwybitniejszych polskich bałtystów Wojciech Smoczyński analizuje warianty równoległych artykułów stess: steis w języku staropruskim. Traktując zapisy morfologicznie, autor uważa, że fleksja artykułu opiera się na dwóch tematach stesi steis-, z których temat dyftongiczny jest neologizmem powstałym wskutek opozycji -pluralis sfei-: singularis sfe-. Toruńska językoznawczyni Jolanta Mędelska publikuje swoiste wykrzykniki i wyrazy dźwiękonaśladowcze polskiego języka kulturalnego Wileńszczyzny, używane w prasie Polaków na Litwie, wśród których znaczna część to lituanizmy, np.: am-am, au-au, apshi ‘apsik’, capt, ciuciu, Cirkst, čiuk, dzingul, ga-ga, gurkt, juks, kar, op(a), paplak, pokst, put-put, šast, slep(t), stis, tarkst, zur(u) i in. 184 Drugi artykuł tej językoznawczyni nosi tytuł „Dialekt kulturalny języka polskiego na Litwie po II wojnie światowej: język «starszych» i «młodzieży»“. Tu również, na podstawie prasy Polaków na Litwie, analizuje się wpływ języków litewskiego i rosyjskiego na miejscowy język polski. Stwierdza się, że w języku starszego pokolenia jest znacznie więcej białorutenizmów. Język inteligencji młodszego pokolenia jest bliższy normie ogólnopolskiego języka literackiego. Potwierdza to opinię wielu badaczy, że Litwini z południowo-wschodnich peryferii najpierw zrusyfikowali się (zbiałoruszczyli), a dopiero potem zaczęli przechodzić na język polski. Warszawscy językoznawcy Małgorzata Ostrowka, Norbert Ostrowski i Anna Zielinska omawiają „Współczesną sytuację językową Polaków na Łotwie/w okolicach Dyneburga/”, która nawet w przybliżeniu nie dorównuje sytuacji Polaków na Litwie. M. Ostrowska w artykule „Z problematyki polskiej oświaty na Litwie w latach 1993–1994” stwierdzjų a, że na Litwie Południowo-Wschodniej wzrosła liczba polskich szkół i polskich uczniów, a sytuacja się poprawiła. Wrocławianka Stefania Walasek w pierwszym artykule przedstawia dane historyczne dotyczące białoruskiego gimnazjum w Klecku, a w drugim — losy prywatnego gimnazjum o profilu matematycznym (realnego) w Nowogródku (1921—1927), z białoruskim i rosyjskim językiem nauczania. Ryski filolog Boris Infantjew w artykule „Rosjanin i Polak w pieśniach łotewskich” przedstawia wiele przykładów folkloru śpiewanego, w którym często występują leksemy: krievs ‘Rosjanin- ’, krievinš ‘Rosjaninek’, krievietė ‘Rosjanka’, polis ‘Polak’, poliete ‘Polka’ i in. Uważa się, że wzmianki o Rosjanach i Polakach w pieśniach są częścią dziedzictwa historycznego i odzwierciedlają zarówno ich czasowe lub stałe zamieszkiwanie na terytorium Łotwy, jak i istniejące oraz dawne przyjazne lub wrogie kontakty na przestrzeni wielu wieków. Tatarom, którzy w Wielkim Księstwie Litewskim pełnili rolę Kozaków, poświęcony jest artykuł warszawianina Piotra Borawskiego. Mieszkanka Mińska Swietłana Prochorowa informuje czytelników o XI międzynarodowym zjeździe slawistów, który odbył się w Bratysławie /na Słowacji/ w dniach 30 sierpnia — 8 września 1993 r., oraz o dominującym tam temacie „słowiańsko-bałtyckim”. W dziale dyskusji i polemiki wilnianin Artūras Dubonis w artykule „Leitis w społeczeństwie litewskim /XIII–XVI w./” wysuwa tezę, że wymieniani w źródłach historycznych Litwy leičiai byli jedną z grup chłopskich, bezpośrednio należących do dworu wielkiego księcia, do jego domeny. Jednak przedstawione poniżej rozważania językowe na razie nie są zbyt przekonujące. W dziale recenzji Jan Jurkiewicz omawia trzecią książkę „Dawnej literatury litewskiej” Devynioliktan amžiun įžengus, Vilnius: Pradai, 1994. Dział kronik tworzą artykuły poświęcone odejściu dwóch wybitnych litewskich językoznawców, Aleksandra Vanagasa i Vladasa Grinaveckisa, oraz jednego z najwybitniejszych polskich historyków Litwy, Jerzego Ochmańskiego. O życiu A. Vanagasa, jego najważniejszych pracach i ich znaczeniu napisał bliski przyjaciel zmarłego, polski onomasta Michalas 185 Kondratiukas, życie i dorobek V. Grinaveckisa przedstawił Vytautas Vitkauskas, o J. drogę naukową, którą przeszedł Ochmański, pięknie przedstawił zmarłego kolega Janas Jurkiewicz. Alojzas Vidugiris Alojzas VIDUGIRIS Otrzymano 2000 01 12 Instytut Języka Litewskiego Antakalnio g. 6 LT-2055 Wilno, Litwa IN IN MEMORIAM TATJANA BULYGINA (1929-2000) 2000 m. w 19 kwietniowy dzień w po Moskwie po ciężkiej chorobie zmarła Tatjana Bulygina (Szmielowa- ). Straciliśmy wybitną badaczkę języka litewskiego, szczerą przyjaciółkę naszego narodu. T. Bulygina urodziła się 1929 m. majowe16 go dnia w Moskwie. 1951 m. ukończyła specjalizację z języka angielskiego na Uniwersytecie Moskiewskim. Jej najbliższymi przyjaciółmi ze studiów byli później sławni, dobrze ir znani na Litwie rosyjscy uczeni: orientalistka Tatjana Jelizarenkova, indoeuropeista Wiaczesław Iwanow, który w tym samym roku ukończył specjalizację z zakresu slawistyki, Władimir Toporow. Kierowana przez profesora Michaiła Petersona T. Bulygina pisze pracę kandydacką o połączeniach współczesnego litewskiego języka literackiego z dopełniaczesu m. publikuje artykuł na temat ji rozprawy doktorskiej ir „Zagadnienia językoznawstwa litewskiego” (1959, 2, p. 90-108). 1960 m. po obronie rozprawy T. Bulygina szczególnie poświęca się zagadnieniom teorii językoznawstwa. 1964 m. ji publikuje studium o praskiej szkole lingwistycznej (por. : Osnovnye napravlenija strukturalizma. M., 1964, zostaje opublikowane jej badanie p. 46-126). 1968 m. poświęcone problemom opozycji gramatycznych (w: Issledovanija po obščej teorii gramatiki. M., 1968, s. 175— 231). Dla badaczy języka litewskiego szczególnie ważna jest praca T. Bułyginy „Morfologiczna struktura słowa współczesnego litewskiego języka literackiego” (w: Morfologičeskaja struktura slova v indoevropejskich jazykach. M., 1970, s. 7-70), w której po raz pierwszy podjęto próbę strukturalnego opisania morfologicznej budowy słowa w języku litewskim. W 1977 r. jako odrębna książka ukazuje się najważniejsze dzieło T. Bułyginy „Problemy teorii modeli morfologicznych” (Problemy teorii morfologičeskich modelej. M., 1977). W dziele tym jako główny materiał lingwistyczny autorka wybrała język rosyjski i litewski. W 1980 r. za tę pracę T. Bułyginie przyznano stopień doktora nauk filologicznych. T. Bułygina opublikowała interesujące artykuły poświęcone semantyce zdania i zagadnieniom semiotyki. Wraz z synem Aleksiejem Szmielowem przetłumaczyła na język rosyjski semiotykę 186