Itališkas Ledesmos katekizmas „Dottrina Christiana“: Daukšos panaudoto lenkiško teksto šaltinis

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLIV (2001), 227–250 PUBLIKACJE Publikacje źródłowe WŁOSKI KATECHIZM LEDESMY DOTTRINA CHRISTIANA: ŹRÓDŁO POLSKIEGO TEKSTU WYKORZYSTANEGO PRZEZ DAUKSZĘ Jak wiadomo, polski tekst katechizmu przetłumaczonego przez Daukszę nie był oryginalnym dziełem, lecz przekładem z języka włoskiego. Skłoniło mnie to do zbadania powiązań z włoskimi źródłami, rozpoczynając poszukiwania od hiszpańskiego jezuity Jakuba Ledesmy, któremu przypisuje się autorstwo litewskiej książki. Z niedawno opublikowanego, udokumentowanego artykułu G. Aranciego o katechizmach Jakuba Ledesmy1 dowiedziałem się, że autor ten wydał po włosku dwa różne katechizmy pod wspólnym tytułem Dottrina Christiana (Nauka chrześcijańska). Jeden z nich to „krótki” katechizm (Dottrina Christiana Breve), którego najstarszy zachowany do naszych czasów egzemplarz, wydany w 1569 r.2, przechowywany jest w Bibliotece Archidiecezjalnej w Bolonii; Aranci badał go na podstawie egzemplarza wydanego w Rzymie w 1593 r.3, nie wspominając jednak, że zachowały się również egzemplarze innych wydań z XVI w. (wśród nich jeden w Bibliotece Brera w Mediolanie4, drugi w Bibliotece Narodowej we Florencji5, a jeszcze jeden w Bibliotece Watykańskiej6). Drugie dzieło to nieco rozszerzona wersja „krótkiego” katechizmu; Aranci badał je nie na podstawie jedynego egzemplarza wydania z 1576 r., przechowywanego w Bibliotece Brera w Mediolanie7, o którego istnieniu nie wiedział, lecz na podstawie przekładu na język kataloński wydanego w 1596 r.8 Zauważył jednak, że w Bibliotece Brera w Mediolanie przechowywana jest książka z 1596 r. Dottrina Christiana. Stampata d’ordine, et commissione del Molto Illustr. Et Reverendiss. Monsig. Filippo 1 Plg. Aranci G. Le „Dottrine“ di Giacomo Ledesma S. J. (1524–1575), „Salesianum“ 53 (1991), 315–382. 2 Suma krótkiej nauki chrześcijańskiej, aby w kilka dni nauczyć przez pytania, w formie dialogu między Nauczycielem a Uczniem, Bolonia, P. Bonardi. 3 Por. Aranci G. Min. veik., s. 320, przyp. 29. 4 Suma nauki chrześcijańskiej. Z jej krótkim objaśnieniem w formie dialogu między Nauczycielem a uczniem, Genua, A. Bellone, 1570 (sygnatura: Zx 1 44). 5 Krótka nauka chrześcijańska, aby nauczać w kilka dni i zadawać pytania w formie dialogu między Nauczycielem a Uczniem, Florencja, A. Padovani, 1587 (sygnatura: Pal 15.E.8.171). Dzieło wydrukowano jako dodatek do książki Scelta d’orazioni devotissime al Signore e alla Vergine. 6 Krótka nauka chrześcijańska, aby nauczać w kilka dni i zadawać pytania w formie dialogu między Nauczycielem a Uczniem, Florencja, F. Giunti, 1593 (sygnatura: Capponi VI.48 (2)). Dzieło wydrukowano jako dodatek do książki Scelta d’orazioni devotissime al Signore e alla Vergine. 7 Nauka chrześcijańska w formie dialogu między Nauczycielem a Uczniem, przeznaczona do nauczania dzieci, Mediolan, P. Pontio (sygnatura: Musica B 39 (2)). 8 Nauka chrześcijańska w formie dialogu między Mistrzem a Uczniem, Barcelona, J. Cendrat. Książkę przedrukowano we wspomnianym artykule Aranciego (s. 341 i n.). 228 | Archinto Vescovo di Como.... Per uso della sua Città, et Diocese9 w wielu miejscach odpowiada wspomnianemu przekładowi z 1596 r.10. Sądząc po tytule książki z 1576 r. (Dottrina Christiana, a modo di dialogo del Maestro, et Discepolo, per insegnare alli Fanciulli) oraz wykazie wydań katechizmów Ledesmy sporządzonym przez Aranciego11, można przypuszczać, że rozszerzona wersja ukazała się po raz pierwszy (choć do dziś nie zachował się żaden egzemplarz) w Rzymie w 1573 r., kiedy wydano również dzieło Ledesmy przeznaczone do nauczania katechizmu oraz śpiewania pieśni katolickich12. Okoliczność, że omawiana wersja jest późniejsza niż katechizm „krótki”, pozwala uznać ją za jego przeróbkę. Ponieważ Ledesma mieszkał w Rzymie od 1557 r.13 i przez dziesięć lat mógł całkiem dobrze nauczyć się bliskiego jego językowi ojczystemu włoskiego, jest całkiem możliwe, że oba katechizmy napisał nie po hiszpańsku, lecz po włosku; dlatego nie dziwi, że brak jakichkolwiek informacji o hiszpańskich wersjach tych tekstów wydanych w XVI w., a obszerny, liczący 180 stron Catecismo, y declaracion breve de la Dottrina Christiana, por preguntas, y respuestas entre Maestro, y Discipulo14 jest inną książką niż rozszerzony katechizm, natomiast Dottrina Christiana Por interrogaciones à manera de Dialogo, entre el Maestro, y Discipulo15 tylko częściowo odpowiada katechizmowi „krótkiemu”. XVI-wieczny katechizm „krótki” został przełożony na język albański16 i angielski17, a wersję rozszerzoną wykorzystano przy opracowaniu, oprócz wspomnianego tekstu katalońskiego, przekładu na język polski, którym teraz się zajmiemy. Przekład z katechizmu Ledesmy stanowi tylko pierwszą połowę polskiej książki (i jej litewskiego przekładu), ponieważ Krotki obyczay spowiedzi (> Trumpas Budas Pasisċkimo / arba įpažinimo Nūdėmiu) opiera się na innych źródłach. Porównując wydaną w 1576 r. Dottrina Christiana, a modo di dialogo del Maestro, et Discepolo, per insegnare alli Fanciulli z przedrukowaną w naukowym wydaniu katechizmu Daukšy18 pierwszą połową polskiej książki, łatwo zauważyć, że od rozdziału O imieniu á znamięniu Chrześcijańskim/ y o imieniu Páná Chrystusowym y o jego nauce Chrześcijańskiej (s. 466) do Trzy Boskie Cnoty (s. 528) tekst polski niewiele odbiega od włoskiego źródła. Od czasu do czasu pominięto fragmenty oryginału: po zdaniu A Chrystus kto jest? (s. 467, w. 20), przed rozdziałem O Pozdrowieniu Pánny Máriey (s. 493, w. 18), przed zdaniem A czemuż wzywa innych ceremony y zwierzchnych poczciwości (s. 517, w. 11–13), przed zdaniem Co jest grech (s. 519, w. 7) – jednak część pominiętych tu wersów została przeniesiona 9 Sygnatura: Musica B 29 (1). 10 Por. Aranci G. Min. dz. cyt., s. 337, przyp. 69. Opinia Aranciego nie jest w pełni uzasadniona, ponieważ tekst włoski z 1596 r. znacznie różni się od wydania z 1576 r., o czym mogłem się przekonać, porównując te dwie książki. 11 Tamże, s. 339. 12 Modo per insegnar la Dottrina Christiana, Rzym, A. Blado. Jeden egzemplarz przechowywany jest w Bibliotece Brera w Mediolanie (sygnatura: Musica B 39 (1)). 13 Por. Aranci G. Min. dz. cyt., s. 316. 14 Jeden jej egzemplarz, wydrukowany w Sewilli w 1611 r., przechowywany jest w Bawarskiej Bibliotece Państwowej w Monachium (sygnatura: Catech. 406). 15 Jeden jej egzemplarz, wydrukowany w Walencji w 1681 r., przechowywany jest w Bibliotece Brera w Mediolanie (sygnatura: R. Min. 23). 16 Rękopis przechowywany w Bibliotece Watykańskiej (wraz z jego odpisem) przedrukowano w monografii M. Sciambry La “Dottrina Cristiana” di Luca Matranga, Rzym, 1964, s. 1–199. 17 Tekst z 1597 r. The Christian Doctrine in manner of a Dialogue between the Master and the Disciple przedrukowano w książce English recusant literature 1558–1640, Volume 2, Menston, 1969. 18 Katechizm Mikołaja Daukszy z 1595 roku, Wilno, 1995, s. 459–534. | 229 na s. 532 (wiersze 7–21) i 533 (wiersze 1–3). Rzadko przerabiano także tekst oryginału: s. 472 (wiersze 9–20), s. 495 (wiersze 17–22), s. 496 (wiersze 6–16), s. 509 (wiersze 10–19), s. 520 (wiersze 8–13), s. 526 (wiersze 2–12). W jednym miejscu wstawiono kilka wersów (s. 500, wiersze 20–24), gdzie indziej – krótkie tytuły rozdziałów. Tekst polski wyraźniej odbiega od oryginału na ostatnich stronach (s. 528–534), gdzie wstawiono nieobecne w oryginale akapity Piec Smy stów cielesnych oraz Cztery ostateczne rzeczy człowiecze¹⁹. Jeszcze wyraźniejsze odstępstwo stanowi przedmowa do książki (s. 462–465), która różni się od tekstu źródła włoskiego Ammonitione alli Padri, et Madri. Ponadto tłumacz polski pominął dwa ostatnie akapity katechizmu Li Misterij di nostro Signor Giesu Christo oraz Dell’Ave Maria (ponieważ ich odpowiedniki wydrukowano w drugiej części książki²⁰), a także odciął się od napisanego po łacinie dodatku Per saper aiutare à servire alla Messa oraz od wydrukowanych po nim wersów o „Il modo che si ha da tenere quando si comincia la Dottrina Christina“. Część omówionych różnic można przypisać nie polskiemu tłumaczowi, lecz okoliczności, że najpewniej wykorzystał nieznane nam włoskie wydanie albo „ulepszony” odpis wydania z 1576 r., jak wynika z porównania książki polskiej ze wspomnianym przekładem na kataloński z 1596 r.: w tym tekście brakuje niemal wszystkich zdań pominiętych w przekładzie polskim (por. po A Chrystus kto jest?, przed A czemuż żywa inych ceremoniy z zwierzchnych poczciwości, przed Co jest grech); wyraźne odstępstwa ostatnich stron przekładu polskiego od wydania z 1576 r. mają tu dokładne odpowiedniki, choć akapity Dels peccats contra Lesperit sanct ir Dels quatre peccats que demanen venjança davant Deu przeniesiono za Le quatre darreries del home; kilka krótkich tytułów rozdziałów występuje również w tekście katalońskim (por. np.: Wykład Pacierza²¹ ≈ Declaracio del Pater noster; Krotki wykład Sákrámentow²² ≈ Declaracio dels set Sagraments). Są jednak także przypadki, w których od wydania z 1576 r. różni się tylko tekst polski: widać to szczególnie na końcu książki²³ oraz w tych miejscach, które można uznać za przeróbki oryginału. Porównując tekst litewski z polskim źródłem i włoskim oryginałem z 1576 r. (oraz przekładem katalońskim), można stwierdzić, że Daukša wszędzie mógł posłużyć się wyłącznie dziełem polskim, z wyjątkiem jednego przypadku, w którym przekład litewski odbiega od polskiego źródła, a zgadza się z włoskim: w tekście polskim brakuje odpowiednika kilku zdań z książki Daukšy (por. s. 95, wiersze 8–21, od Mo. Yra tikras Dievas ir tikras žmogus do M. O Christis kaip išguldzės) i oryginału (por. s. 5a). Można jednak nie przywiązywać szczególnej wagi do tego wyjątkowego przypadku, przyjmując, że w książce wykorzystanej przez Daukšę (lub w jej odpisie rękopiśmiennym) dopisano pominięte wersy. Odnotowano dziesiątki przypadków, w których wersy przekładu litewskiego nie mają odpowiednika ani w polskim źródle, ani we włoskim oryginale²⁴: por. s. 91 (od wiersza 17), s. 93 (do wiersza 9), s. 97 (wiersze 8 i 13–14), 19 Tych akapitów nie brakuje we wspomnianej wyżej włoskiej przeróbce z 1596 r., gdzie wydrukowano je na końcu rozdziału wstępnego (s. 15): Li sentimenti del corpo sono cinque 1 Vedere 2 Udire 3 Odorare 4 Gustare 5 Toccare … Le cose ultime dell’huomo sono quattro 1 La Morte 2 Il Giudicio 3 L’Inferno 4 Il Paradiso. Ostatni akapit być może dodano, wzorując się na zakończeniu Parvus catechismus catholicorum Kanizjusza (Quae hominis novissima dicuntur? Ea, quae homini ad extremum accidunt, ut Mors, Iudicium, infernus, et caelestis gloria …). 20 Por. s. 592–594 i 597–598. 21 S. 488, wiersz 18. 22 S. 521, wiersze 11–12. 23Tłumacz polski rzeczywiście pominął dwa ostatnie akapity katechizmu: Tajemnice naszego Pana Jezusa Chrystusa oraz O Zdrowaś Maryjo, a także dodatek Jak pomagać w służbie przy Mszy, który w przekładzie katalońskim wydrukowano po zbiorze pieśni. 24 Dėl aptariamų reiškinių plg. Lebedys J. Mikalojus Daukša, Vilnius, 1963, 207–209. 230 | s. 99 (w. 1–10), s. 115 (w. 8–10), s. 125 (od w. 10), cała s. 127, s. 129 (do w. 14), s. 131 (od w. 6), s. 133 (do w. 16), s. 135 (od w. 13), s. 137 (do w. 5), s. 139 (od w. 14), s. 141 (do w. 16), s. 145 (w. 12–19), s. 147 (w. 10–16), s. 149 (od w. 15), s. 151 (do w. 14), s. 163 (w. 13–16), s. 175 (w. 2–7 oraz od w. 16), s. 177 (do w. 7), s. 183 (od w. 10), s. 185 (do w. 15), s. 193 (w. 2–8 oraz od w. 13), s. 195 (do w. 7), s. 201 (w. 21), cała s. 203, s. 223 (od w. 19), s. 225 (do w. 8), s. 229 (w. 5), s. 239 (w. 4–5 i 15–16), s. 243 (w. 2–3 i 14–16). Znacznie rzadziej zdarzają się przypadki, gdy wersy polskie mające odpowiednik (choćby przybliżony) we włoskim oryginale zostały pominięte w przekładzie litewskim: por. s. 494 (w. 9–10), s. 508 (w. 8–11 i 18), s. 516 (od w. 17), s. 517 (do w. 10), s. 518 (w. 1–8), s. 521 (w. 11–14), s. 526 (w. 1–12). Omówione kwestie pozwalają stwierdzić, że zarówno tłumacz polski, jak i litewski częściowo przerobili wykorzystane źródło (w jednym przypadku włoski oryginał, w drugim jego polski przekład): widać to już w samym tytule (Dottrina Christiana, a modo di dialogo del Maestro, et Discepolo, per insegnare alli Fanciulli > Nauka Chrzescianska. Abo Kátechizmik dla dziatek > Kathekismas arba mokslas kiekwienam krikszczioniui priprivalus); sposoby przeróbki były jednak różne, ponieważ tylko Daukša wprowadził dziesiątki nowych zdań. Zapewne wiedząc, że sam Ledesma przerobił i rozszerzył swój „krótki” katechizm, tłumacze (a być może przede wszystkim zleceniodawcy ich pracy) uznali za rzecz całkowicie naturalną dalsze kontynuowanie przeróbki, aby książka była jak najbardziej użyteczna dla jej nowych czytelników (podobnie postąpili Francuzi, przerabiając swój przekład z 1613 r.)25. Ponieważ zmiany w przekładanym tekście nie naruszały istoty ani ogólnego charakteru dzieła Ledesmy, nic nie stało na przeszkodzie, by przedstawiać je jako dzieło hiszpańskiego jezuity. Nie ma zatem żadnych podstaw, by sądzić, że przeróbki polskiego tłumacza mogły być uwarunkowane nieznanym nam wydaniem włoskiego oryginału albo że źródłem przekładu Daukšy mogła być inna wersja tekstu polskiego: tylko nowe dane (które raczej się już nie pojawią) mogłyby pozwolić przyjąć taką opinię. Aby zgłębić kwestię przeróbek dokonanych przez Daukšę, należałoby, porównując jego Postyllę z polskim źródłem, sprawdzić, czy i tam występują zjawiska podobnego rodzaju: w razie odpowiedzi twierdzącej można by wysnuć ogólny wniosek, że Daukša nie rezygnował z możliwości uzupełniania swoich przekładów. To, że drugą połowę katechizmu przełożył bez żadnych uzupełnień, nie przeczy tej możliwości: przeróbka modlitw jest nieco trudniejszym zadaniem. To samo można powiedzieć o fragmentach Ewangelii w Postylli. Aby litewski czytelnik mógł ogarnąć cały łańcuch, na który składają się Dottrina Christiana, a modo di dialogo del Maestro, et Discepolo, per insegnare alli Fanciulli > Nauka Chrzescianska. Abo Kátechizmik dla dziatek > Kathekismas arba mokslas kiekwienam krikszczioniui priprivalus, i sam mógł prześledzić związki między tymi trzema książkami, zamieszczono tu przepisany tekst włoskiego wydania z 1576 r., podając początek każdej strony; w miarę możliwości zachowano współczesną pisownię. 26 Nauka chrześcijańska, w formie dialogu Nauczyciela i Ucznia, przeznaczona do nauczania dzieci. Opracowana przez doktora Giacoma Ledesmę z Towarzystwa Jezusowego. W Mediolanie, u Pacifica Pontia, drukarza dworu arcybiskupiego. 1576 27 Streszczenie bulli Jego Świątobliwości 25 Por. Aranci G. Min., dz. cyt., s. 320, przyp. 30. 26 S. 5b. 27 S. 2a. | 231 {....................}. Streszczenie bulli naszego Pana, papieża Grzegorza XIII {....................} 28 {....................} 29 {....................} 30 Wprowadzenie do Dottrina Christiana. Gdy dzieci zostaną zebrane, po uczynieniu znaku krzyża przez nauczyciela, wraz ze wszystkimi pozostałymi dwoje dzieci zacznie śpiewać to, co następuje. Upomnienie dla ojców i matek. O drodzy chrześcijanie, proszę was, słuchajcie i zrozumcie obowiązek, jaki macie, wszyscy ojcowie i matki, by uczyć wasze dzieci od najmłodszych lat, jak kochać, służyć i czcić naszego Pana i słodkiego Odkupiciela, który mówił: „Pozwólcie maluczkim przychodzić do mnie”, ponieważ w tym wieku łatwiej będą mogły nauczyć się i przyjąć naszą wiarę katolicką, przykazania oraz inne rzeczy przystające dobrym chrześcijanom. Skoro wy, ojcowie, i ojcowie chrzestni jesteście niedbali w ich nauczaniu, ponieważ nie możecie, nie chcecie albo nie umiecie, poślijcie je do kościołów i szkół, aby mogły poznać 31 sposób osiągnięcia życia wiecznego obiecanego przez Chrystusa. Nie zaniedbujcie łaski, a niech w tym okaże się miłość, jaką je darzycie. Amen. Jezu. O znaku chrześcijanina. Każdy wierny chrześcijanin jest bardzo zobowiązany, by z całego serca żywić nabożeństwo do świętego krzyża Chrystusa, naszego światła, ponieważ On zechciał umrzeć na nim, aby wykupić nas z wielkiej niewoli naszych grzechów i złego nieprzyjaciela. Powinniśmy zatem przyzwyczajać się do czynienia znaku krzyża, mówiąc tak: W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego. Amen. Jezu. O imieniu i znaku chrześcijanina, imieniu Chrystusa oraz jego Dottrina Christiana. N. Czy jesteś chrześcijaninem? U. Tak, dzięki łasce naszego Pana Jezusa Chrystusa. N. Dlaczego mówisz: dzięki łasce Jezusa Chrystusa? U. Ponieważ nie dzięki zasługom ani mojego ojca, ani mojej matki, ani żadnego innego stworzenia jestem chrześcijaninem, lecz dzięki dobroci Boga i zasługom Chrystusa.32 N. Kim jest chrześcijanin? U. Jest uczniem Chrystusa, to znaczy, że będąc ochrzczonym, wierzy i wyznaje Jego prawo. N. Jaką godność otrzymuje człowiek, gdy czynią go chrześcijaninem? 28 S. 2b. 29 P. 3a. 30 P. 4a. 31 P. 4b. 32 P. 5a. 232 | N. Staje się synem Błogosławieństwa, przybranym synem Boga i dziedzicem Nieba. M. A kim jest ten, kto nie jest chrześcijaninem? D. Pozostaje synem Przekleństwa, niewolnikiem Demona i pozbawionym dziedzictwa Nieba. M. Kim jest Chrystus? D. Jest prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem. M. Jak jest prawdziwym Bogiem? D. Ponieważ jest prawdziwym i jedynym Synem Boga Ojca wszechmogącego. M. Jak jest prawdziwym człowiekiem? D. Ponieważ jest prawdziwym i jedynym Synem chwalebnej Dziewicy Maryi. M. Co znaczy C[hrystus?] Namaszczony. M. Dlaczego? D. Ponieważ został namaszczony pełnią 33 łaski Ducha Świętego, jako najdoskonalszy Król nad wszystkimi królami, Kapłan nad wszystkimi kapłanami i Prorok nad wszystkimi prorokami. M. Co znaczy Jezus? D. Zbawiciel, ponieważ zbawił nas i odkupił swoją drogocenną krwią, a także wskazał nam drogę zbawienia, czyli do raju, swoją chrześcijańską nauką. M. Czym jest nauka chrześcijańska? D. To ta, której Chrystus, nasz Pan, nauczył nas najpierw czynami, a potem słowami; a także ta, której nauczył nas święta Matka Kościół katolicki rzymski. Zachęta. A zatem, dzieci, pamiętajcie, że jesteście zobowiązani naśladować czynami Chrystusa, naszego Pana, od którego otrzymaliście imię i który obdarzył was tak wielką łaską. O znaku świętego Krzyża. M. Jaki jest znak chrześcijanina? D. Znak świętego Krzyża. M. Dlaczego? 34 D. Ponieważ na niej Jezus Chrystus nas odkupił. M. Jak się go czyni? D. Czyni się go, kładąc rękę na głowie, potem na ciele, a następnie na lewym i prawym ramieniu, mówiąc: W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego. Amen. Jezus. M. Dlaczego czyni się go w ten sposób? D. Per significare doi grandi misterij; l’uno della santissima Trinità, l’altro de l’Incarnatione del nostro Signore Giesù Christo. M. Jak? D. Nazywając Ojca przy głowie, ponieważ jest początkiem pozostałych Osób Boskich, Syna przy ciele, ponieważ pochodzi od Ojca; Ducha Świętego od jednego ramienia do drugiego, ponieważ pochodzi od Ojca i Syna. M. Dlaczego wykonuje się go w kształcie krzyża? D. Aby oznaczyć wzniosłą tajemnicę: Syn Boży, stawszy się człowiekiem, odkupił nas na krzyżu, o 33 P. 5b. 34 P. 6a. | 233 w taki sposób, że można powiedzieć, iż znak krzyża, który czynimy, jest jakby streszczeniem naszej wiary. M. Kiedy powinniśmy używać tego znaku? D. Za każdym razem, gdy rozpoczynamy jakąś 35 czynność i gdy znajdujemy się w jakiejś potrzebie, a zwłaszcza przy wstawaniu z łóżka, wychodzeniu z domu, wchodzeniu do kościoła, przed jedzeniem lub snem. M. Dlaczego tak często? D. Aby Bóg strzegł nas przed naszymi nieprzyjaciółmi w każdym miejscu i czasie, a wszystkie nasze czyny były kierowane i zwracane ku czci i chwale Boga. O używaniu i starożytności znaku świętego Krzyża. Znaku świętego Krzyża używano od początków pierwotnego Kościoła aż do dziś, od czasów Apostołów, jak poświadczają święci Doktorzy: św. Augustyn, ser. De temp. 181; św. Jan Chryzostom, ad Philip. Homil. 13; św. Augustyn, in Io. Euan. 118. Tract. oraz in Psal. 30. Concio. 2; św. Bazyli, lib. De Spirito san. Cap. 27; August[yn], In Psal. 141. Tenże, de sanctis Ser. 19. Także podczas sprawowania sakramentów chrztu i bierzmowania. Tertul[lian], De corona militis. Essortatione. Należy zachęcać, aby znak krzyża czynili z czcią i rozważaniem wspomnianych tajemnic, a 36 nie bez pobożności, jak czyni wielu. O celu i rzeczach koniecznych dla chrześcijanina. M. W jakim celu człowiek został stworzony? D. Aby kochać Boga i służyć Mu w tym życiu, a potem oglądać Go i radować się Nim w tamtym; to będzie nasze najwyższe szczęście. M. Ile rzeczy jest niezbędnych chrześcijaninowi, by osiągnąć swój cel i zbawić się? D. Cztery: wiara, nadzieja, miłość i dobre uczynki. M. W co wierzycie przez wiarę? D. We wszystko to, co wyznaje i w co wierzy święta Matka Kościół Rzymskokatolicki, a przede wszystkim w to, co zawiera się w Credo. M. Odmówcie Credo. D. 1 Wierzę w Boga, Ojca wszechmogącego, Stworzyciela nieba i ziemi. 2 I w Jezusa Chrystusa, Jego Syna jedynego, Pana naszego. 3 Który począł się z Ducha Świętego, narodził się z Maryi Dziewicy. 4 Umęczon pod Ponckim Piłatem, ukrzyżowan, umarł i pogrzebion. 5 Zstąpił do piekieł, trzeciego dnia zmartwychwstał. 6 Wstąpił do nieba 37 siedzi po prawicy Boga Ojca wszechmogącego. 7 Stamtąd przyjdzie sądzić żywych i umarłych. 8 Wierzę w Ducha Świętego, święty Kościół katolicki. 9 Świętych obcowanie. 10 Grzechów odpuszczenie. 11 Ciała zmartwychwstanie. 12 Żywot wieczny. Amen. Giesù. M. Powiedzcie je w języku potocznym. D. Wierzę w Boga Ojca Wszechmogącego, Stworzyciela nieba i ziemi. 2 I w Jezusa Chrystusa, Syna Jego jedynego, Pana naszego. 3 Który począł się z Ducha Świętego, narodził się z Maryi Dziewicy. 4 Cierpiał pod Ponckim Piłatem, został ukrzyżowany, umarł i pogrzebany. 5 Zstąpił do piekła, trzeciego dnia zmartwychwstał. 6 Wstąpił do nieba, siedzi po prawicy Boga Ojca 35 P. 6b. 36 P. 7a. 37 P. 7b. 234 | Wszechmogący. 7 Stamtąd przyjdzie sądzić żywych i umarłych. 8 Wierzę w Ducha Świętego. Święty Kościół Katolicki. 9 Świętych obcowanie. 10 Grzechów odpuszczenie. 11 Ciała zmartwychwstanie. 12 Żywot wieczny. Amen. Giesù. M. Co powiedzieliśmy? D. Credo. M. Kto ułożył Credo? 38 D. Dwunastu Apostołów, gdy mieli iść głosić świętą Ewangelię na całym świecie. M. Dlaczego je ułożyli? D. Aby pouczyć nas o wierze. M. Co zawiera Credo? D. Dwanaście artykułów, to jest dwanaście głównych części Wiary. M. Do kogo należą te artykuły? D. Pierwszy należy do Ojca, sześć następnych do Syna, a pięć ostatnich do Ducha Świętego. Objaśnienie Credo. M. W kogo wierzycie? D. Wierzę w Boga, który jest najświętszą Trójcą. M. Co rozumiecie, mówiąc o najświętszej Trójcy? D. Ojciec, Syn i Duch Święty — trzy osoby i jeden Bóg. M. Czy Ojciec jest Bogiem? D. Ojcze, tak. M. Czy Syn jest Bogiem? D. Ojcze, tak. M. Czy Duch Święty jest Bogiem? D. Ojcze, tak. M. Czy są trzej bogowie? D. Nie, ponieważ, choć są trzy odrębne osoby, jest jeden Bóg. M. Dlaczego nazywa się Bogiem? 39 D. Ponieważ widzi i troszczy się o wszystko jako Pan i Władca wszechrzeczy. M. Jakie podobieństwo podacie mi40 do najświętszej Trójcy. D. Tak jak my, stworzeni na Jego obraz i podobieństwo, mamy jedną duszę i trzy władze: pamięć, rozum i wolę. M. Kto stworzył niebo i ziemię z niczego? D. Bóg Ojciec, wraz z Synem i Duchem Świętym. M. Dlaczego nazywa się wszechmogącym? D. Ponieważ samą swoją wolą i nieskończoną mocą może wszystko uczynić i zniszczyć. M. Czy wierzycie w Jezusa Chrystusa? D. Ojcze, tak. M. Kim jest Jezus Chrystus? D. Jest Synem Boga Ojca, równie potężnym, równie mądrym i równie dobrym jak Ojciec, który 38 P. 8a. 39 P. 8b. 40 Wydrukowano wyżej. | 235 Syn Boży stał się człowiekiem dla nas w łonie chwalebnej Dziewicy Maryi. M. Jak się to stało? D. Nie za sprawą człowieka, lecz za sprawą Ducha Świętego, a Ona pozostała Dziewicą przed porodem, w czasie porodu i po porodzie; tak więc w Niebie nie ma Matki, a na ziemi nie ma Ojca.41 Dlaczego został ukrzyżowany, umarł i został pogrzebany? Z miłości do nas, aby uwolnić nas od naszych grzechów, z rąk naszych nieprzyjaciół, od śmierci i od Piekła; i tak odkupił nas swoją drogocenną krwią na drzewie Krzyża. M. Czyż byliśmy więc niewolnikami, skoro nas odkupił? D. Tak, od naszych grzechów i od Demona. Zachęta. Można objaśnić grzech naszego pierwszego Ojca, skutki i niedole, które nastąpiły z powodu grzechu, oraz to, jak wiele zawdzięczamy Chrystusowi, naszemu Odkupicielowi. M. Co uczynił Chrystus, nasz Pan, gdy zstąpił do Piekła? Wyprowadził dusze świętych Ojców i inne święte dusze, które przebywały w Otchłani, oczekując Jego świętego przyjścia. M. Jak zmartwychwstał trzeciego dnia? D. Zmartwychwstał, powracając ze śmierci do życia w chwalebnym ciele i duszy, aby już nigdy nie umrzeć. M. Jak wstąpił do Nieba i zasiada po prawicy Boga Ojca? 42 D. Wstąpił po czterdziestu dniach ponad wszystkie Niebiosa i wszystkich Aniołów, własną mocą i potęgą, gdzie przebywa w wielkiej chwale jako Syn Boży. M. Jak stamtąd przyjdzie sądzić żywych i umarłych? D. Dzień sądu, który będzie końcem świata, nadejdzie z Nieba z wielkim majestatem i mocą, w towarzystwie aniołów i świętych, aby osądzić wszystkich ludzi i każdemu oddać według jego uczynków. M. Czy wierzysz w Ducha Świętego? D. Tak, który jest prawdziwym Bogiem, trzecią osobą Najświętszej[ima] Trójcy, który daje łaskę i swoje dary świętemu Kościołowi katolickiemu. M. Czym jest święty Kościół katolicki? D. Jest to całe zgromadzenie wiernych chrześcijan, którzy mają i wyznają wiarę w Jezusa Chrystusa; jego głową jest 43 sam Chrystus, a papież jest Jego wikariuszem na ziemi. M. A kto nie jest posłuszny Kościołowi, jakie zło go spotka? Kto nie zechce mieć Kościoła za Matkę, nie będzie miał Boga za Ojca. M. Co rozumiecie przez obcowanie świętych? D. Że wszyscy, którzy są w tym 44 Kościele, uczestniczą wspólnie w ofiarach, sakramentach i dobrych uczynkach, które się w nim dokonują, tak jak w ciele jeden członek uczestniczy w sile drugiego. M. Jak dokonuje się odpuszczenie grzechów? D. Dokonuje się ono przez zasługę męki naszego Pana Jezusa Chrystusa, za pośrednictwem świętych sakramentów, gdy czynimy wszystko, do czego jesteśmy zobowiązani. 41 S. 9a. 42 S. 9b. 43 Wydrukowano e. 44 S. 10a. 236 | M. A kto nie mógłby przyjąć sakramentów? D. Wystarczyłoby pragnienie i wola ich przyjęcia, przy jednoczesnym uczynieniu wszystkiego, co należy uczynić. M. Jaka będzie zmartwychwstanie ciała? D. W dniu Sądu wszyscy umarli zmartwychwstaną w ciele i duszy: dobrzy — chwalebni i piękni, a źli — przeciwnie, szpetni i nędzni. Uwaga. Może objaśnić chwałę zmartwychwstania, ciała chwalebne, dary duszy itd. M. Czym jest życie wieczne? D. Chwałą raju, to znaczy widzieć Boga i cieszyć się Nim na zawsze, posiadając wszelkie dobro, bez żadnego zła; tam pójdą dobrzy, a źli — ku ogniowi, 45 i wiecznym mękom piekła. M. A kto idzie na męki czyśćcowe? D. Dusze tych, którzy umierają w łasce Boga, lecz nie zadośćuczynili w pełni za grzechy; po odbyciu należnych kar pójdą do raju. M. Co znaczy Amen? D. Niech tak się stanie. Zachęta. A zatem, o dziatki, starajcie się służyć wielce naszemu Panu Jezusowi Chrystusowi, abyście byli pośród dobrych i Jego wybranych, a nie trafili do piekła. O drugiej rzeczy niezbędnej chrześcijaninowi, to jest o Nadziei. M. Czego spodziewacie się od Boga dzięki Nadziei? D. Życie wieczne, które zdobywa się przede wszystkim dzięki łasce Bożej, a następnie dzięki zasługom, które z niej w nas wynikają. M. Co jest nam potrzebne, aby otrzymać to, czego się spodziewamy? D. Między innymi modlitwa. M. Jakiej modlitwy uczy nas Kościół? 46 D. Ojcze nasz, Zdrowaś Maryjo, Witaj Królowo i inne. M. Odmówcie Ojcze nasz. D. Ojcze nasz, któryś jest w niebie. 1 Święć się imię Twoje. 2 Przyjdź Królestwo Twoje. 3 Bądź wola Twoja, jako w niebie, tak i na ziemi. 4 Chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj. 5 I odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom. 6 I nie wódź nas na pokuszenie. 7 Ale nas zbaw ode złego. Amen. Jezus. M. Powiedzcie to w języku potocznym. D. Ojcze nasz, który jesteś w niebie. 1 Niech będzie święcone imię Twoje. 2 Niech przyjdzie królestwo Twoje. 3 Niech się stanie wola Twoja, jak na ziemi, tak i w niebie. 4 Daj nam dzisiaj nasz chleb powszedni. 5 I odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom. 6 I nie wódź nas na pokuszenie. 7 Ale nas wybaw od złego. Amen. Jezus. Objaśnienie modlitwy Ojcze nasz. M. Która jest pierwsza prośba? D. Jest nią: Ojcze nasz, który jesteś w niebie. Święć się imię Twoje. Druga brzmi: Przyjdź Królestwo Twoje. 45 P. 10b. 46 P. 11a. | 237 47 Trzecia. Bądź wola Twoja, jako w niebie, tak i na ziemi. Czwarta. Chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj. Piąta. I odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom. Szósta. I nie wódź nas na pokuszenie. Siódma. Ale zbaw nas ode złego. Amen. M. Co powiedzieliśmy? U. Ojcze nasz. M. Kto ułożył modlitwę Ojcze nasz? U. Nasz Pan Jezus Chrystus, który wypowiedział ją własnymi najświętszymi ustami. M. Dlaczego ją ułożył? U. Aby nauczyć nas modlić się. M. Do kogo zwracamy się w tej modlitwie? U. Do Boga, naszego Pana. M. Czy jest jakaś inna modlitwa lepsza od tej? U. Nie, ojcze. Ta jest najwspanialsza, ponieważ ułożył ją Chrystus, nasz Pan, i przekazał swoim uczniom, a także dlatego, że prosimy w niej Boga o najważniejsze rzeczy, o które powinniśmy prosić. M. Co mówi się w tej pierwszej części: Pater noster qui es in coelis? D. Wznosi się myśl ku Bogu z pokorą, 48i nadzieją, aby następnie prosić. M. Dlaczego nazywamy Boga Ojcem? D. Bo nazywając Go Ojcem, przypominamy sobie o wielkiej miłości, jaką nas darzy, i dlatego prosimy Go z większą ufnością. M. Dlaczego mówimy „Ojcze nasz”, a nie „Ojcze mój”? D. Bo On jest Ojcem wszystkich, a my wszyscy jesteśmy braćmi, dlatego powinniśmy miłować się jak bracia i synowie tak dobrego ojca. M. Gdzie jest Bóg? D. I w niebie, i na ziemi, i wszędzie. M. Dlaczego więc mówimy, że jesteś w niebiosach? D. Bo tam ogląda się oblicze Boga, tam jest nasza ojczyzna i tam bardziej objawia się Jego potęga i majestat. Uwaga. Można tu mówić o miłości nieba i chwale niebieskiej oraz o wzgardzie dla rzeczy ziemskich. M. O co prosimy w siedmiu następujących prośbach? D. Najpierw prosimy o cześć i chwałę Boga. 2. O szczęśliwość, dla której zostaliśmy stworzeni. 493. O najważniejsze rzeczy, które do niej prowadzą. M. W której prośbie prosimy o chwałę Boga? D. W pierwszej, mówiąc: Święć się imię Twoje. M. A nasze szczęście? D. W drugiej, która mówi: Przyjdź Królestwo Twoje, to znaczy, aby On królował nad nami tutaj przez łaskę, a potem przez chwałę. 47 P. 11b. 48 P. 12a. 49 P. 12b. 238 | M. Jeśli Bóg nie króluje nad nami, kto będzie królował? D. Nasi nieprzyjaciele, to jest świat, ciało i demon. M. A gdzie prosi się o inne rzeczy potrzebne? D. W pozostałych pięciu prośbach. M. O co zatem prosimy w trzeciej, następnej prośbie? D. Abyśmy pełnili wolę Bożą na ziemi, tak jak pełnią ją aniołowie i błogosławieni w niebie. M. A w czwartej? D. Aby dał nam chleb i pokarm cielesny oraz chleb duchowy, którym jest Najświętszy Sakrament, a także swoją łaskę i inne swoje dary. A w piątej? Aby przebaczył nam grzechy i nasze przewinienia, tak jak my przebaczamy innym, 50 i tak Bóg postąpi z nami, jak my postąpimy z nimi. Uwaga. Można tu wygłosić zachętę do przebaczania krzywd. M. W szóstej? D. Aby nie pozwolił nam upaść w pokusy, lecz udzielił pomocy, byśmy je przezwyciężyli i nie grzeszyli. M. W siódmej? D. Aby uwolnił nas od wszelkiego zła, to jest od zła duszy i ciała oraz od naszego nieprzyjaciela, Demona. M. Jakie jest największe ze wszystkich zł? D. Grzech. M. A co jest gorsze i brzydsze: grzech czy Demon? D. O wiele bardziej grzech, ponieważ Demon stał się tak brzydki jedynie z powodu grzechu. Zachęta. Można tu powiedzieć, że Demon był z natury piękny itd.; jeśli zatem będziemy bez grzechów, będziemy także piękni na podobieństwo Aniołów itd., a także o brzydocie grzechu itd. M. Co znaczy „Amen”? D. Niech tak się stanie. 51 Zachęta. Pokładajmy zatem nadzieję w Bogu, który udzieli nam wszystkiego za pośrednictwem swego Syna, który nauczył nas tej modlitwy. M. Odmów Zdrowaś Maryjo. D. Zdrowaś Maryjo, łaski pełna, Pan z Tobą, błogosławionaś Ty między niewiastami. I błogosławiony owoc żywota Twojego, Jezus. Święta Maryjo, Matko Boża, módl się za nami grzesznymi teraz i w godzinę śmierci naszej. Amen. Giesù. M. Powiedzcie to po włosku. D. Niech Bóg cię wybawi, Maryjo, pełna łaski, Pan z Tobą. Błogosławionaś Ty między niewiastami i błogosławiony owoc żywota Twojego, Jezus. Święta Maryjo, Matko Boża, módl się za nami grzesznymi teraz i w godzinę śmierci naszej. Amen. Jezus. M. Co powiedzieliśmy? 50 S. 13a. 51 S. 13b. 239 D. Zdrowaś Maryjo. M. Kto ułożył Zdrowaś Maryjo? D. Anioł Gabriel, kiedy przyszedł pozdrowić Madonnę; dodano też kilka słów świętej Elżbiety i Kościoła. M. Do kogo zwracamy się w Zdrowaś Maryjo? D. Do Madonny. M. Kim jest Madonna? 52 D. Jest Matką Boga, Dziewicą, pełną łaski i wszelkiej cnoty, Królową Nieba i Ziemi oraz naszą Orędowniczką. M. Gdzie jest Madonna? D. Jest w niebie. M. A ta, która jest w Kościele? D. Jest obrazem tej, która jest w niebie, aby nam o niej przypominać, i53 przed jej wizerunkiem oddajemy cześć ku jej chwale. M. Skoro istnieje wiele wizerunków Madonny, czy istnieje też wiele Madonn? D. Ojcze, nie, lecz tylko jedna, która jest w niebie; jej wizerunek przedstawiają obrazy znajdujące się na ziemi. M. Dlaczego zatem nazywamy Madonnę od Miłosierdzia, od Uzdrowienia, od Pocieszenia i innymi imionami? D. Nazywana jest tak wieloma imionami ze względu na liczne i różnorodne dobrodziejstwa, które nam wyświadcza jako Matka Boga, Matka Miłosierdzia i ta, która ma tak wielki wpływ u Niego. M. Co mówi się w modlitwie „Zdrowaś Mario”? D. Pozdrawiamy ją i chwalimy, polecając się jej opiece. Zachęta. Starajcie się, dzieci, być bardzo nabożnymi wobec Dziewicy Maryi, bo będzie waszą Obrończynią itd. 54 M. Odmówcie «Salve Regina». D. Witaj, Królowo, Matko miłosierdzia, Życie, słodyczy i nadziejo nasza, witaj. Do Ciebie wołamy, wygnani synowie Ewy. Do Ciebie wzdychamy, jęcząc i płacząc na tym łez padole. Przeto więc, Orędowniczko nasza, zwróć ku nam swoje miłosierne oczy. A Jezusa, błogosławiony owoc Twojego łona, po tym wygnaniu ukaż nam. O łaskawa, o litościwa, o słodka Dziewico Maryjo. Módl się za nami, Święta Boża Rodzicielko, abyśmy się stali godnymi obietnic Chrystusa. Amen. Jezu. M. Odmówcie po polsku. D. Bóg cię pozdrawia, Królowo, Matko miłosierdzia, życie, słodyczy i nadziejo nasza, Bóg cię pozdrawia. Ciebie wzywamy, wygnani synowie Ewy. Do Ciebie wzdychamy, jęcząc i płacząc na tej łez dolinie. Nuże więc, Orędowniczko nasza, zwróć ku nam swoje miłosierne oczy; a po tym wygnaniu ukaż nam Jezusa, błogosławiony owoc Twojego łona. O łaskawa, o litościwa, o słodka Dziewico Maryjo. Módl się za nami, Święta Boża Rodzicielko, abyśmy się stali godni obietnic Chrystusa. Amen. Jezu. 52 P. 14a. 53 Wydrukowano w. 54 P. 14b. 240 | 55 M. Co powiedzieliśmy? D. Salve Regina. M. Kto nauczył Salve Regina? D. Święta Matka Kościół. M. Z kim się rozmawia? D. Z tą samą Dziewicą Maryją. M. Co56 się w niej mówi? D. Inne pochwały Dziewicy, z prośbą także o Jej przychylność i pomoc. O modlitwach i wzywaniu świętych. M. Czy po Dziewicy Maryi żywisz nabożeństwo do innych świętych? D. Ojcze, do wszystkich, jako przyjaciół Boga i naszych orędowników w chwale, a szczególnie do mojego Anioła Stróża, to jest Anioła opiekuńczego, oraz do świętego, którego imię noszę. M. A jego relikwie? D. Oddaję im również cześć, ponieważ były świątynią Ducha Świętego i mają być zjednoczone z duszami chwalebnymi. M. Jaką modlitwę do nich odmawiasz? D. Te, których naucza Kościół; także ku ich czci odmawiam Ojcze nasz i Zdrowaś Maryjo, aby wstawiały się za mną. 57 M. Jaką modlitwę zwykłeś odmawiać, kiedy kładziesz się do łóżka? D. Doi cose faccio, prima fattomi il segno della Croce, faccio l'essamine della conscienza. Secondo dico la Confessione generale, il Pater noster, et l'Ave Maria, et altre mie divotioni. M. Jak robisz rachunek sumienia? D. Najpierw dziękuję Bogu za otrzymane dobrodziejstwa, potem myślę o swoich grzechach, zwłaszcza popełnionych tego dnia, żałując za nie i postanawiając się poprawić oraz wyspowiadać. Po trzecie, proszę Boga o przebaczenie ich i stanowczo postanawiam już więcej nie grzeszyć. M. A co robicie rano? D. Dziękuję jeszcze Bogu, że strzegł mnie tej nocy, i za inne dobrodziejstwa, ofiarowuję Mu ciało, duszę i wszystko, co będę czynić w Jego świętej służbie, a także odmawiam inne moje modlitwy myślne i ustne, to jest modlę się umysłem i głosem. O trzeciej rzeczy koniecznej chrześcijaninowi, to jest o miłości. M. Jaka jest trzecia rzecz konieczna 58chrześcijaninowi? D. Miłość. M. Kogo powinniśmy miłować miłością? D. Boga ponad wszystko, a bliźniego jak samych siebie, z miłości do Boga. M. Jak to: ponad wszystko? D. Ponieważ raczej powinniśmy umrzeć, niż Go obrazić; powinniśmy też zachowywać wszystkie Jego święte przykazania, ceniąc Go bardziej niż cokolwiek innego. M. Jak będziecie miłować bliźniego jak samych siebie? D. Pragnąc dla niego i czyniąc dla niego to, czego pragniemy dla siebie, zgodnie z rozumem i prawem Bożym. 55 P. 15a. 56Che wydrukowano dwa razy. 57 P. 15b. 58 P. 16a. | 241 M. Dlaczego mówicie zgodnie z rozumem i prawem Bożym? D. Bo w przeciwnym razie nie oznaczałoby to chcieć ich dobra, lecz chcieć ich zła, tak jak naszego. Uwaga. Tu można wyjaśnić znaczenie miłości i porządek miłosierdzia. O czwartej rzeczy koniecznej chrześcijaninowi, to jest o dobrych uczynkach. M. Co jest czwartą rzeczą konieczną chrześcijaninowi? 59 D. Dobre uczynki; bo po osiągnięciu wieku rozeznania sama wiara, bez dobrych uczynków, nie wystarcza. M. Jakie są dobre uczynki? D. Te, które spełnia się zgodnie z rozumem albo zgodnie z wolą Bożą; aby zaś były zasługujące, muszą wypływać z miłości. M. A czy te, które spełnia się bez miłości, są coś warte? D. Nie zasługują na łaskę i chwałę, lecz są pożyteczne, aby za ich sprawą nasz Pan dał nam zdrowie i dobra doczesne oraz skłonił nas do poznania grzechu i żalu za niego. M. Jakie są te dobre uczynki? D. Te, które nakazano nam w dziesięciu przykazaniach Bożych i w pozostałych przykazaniach Kościoła, a także uczynki miłosierdzia i inne cnoty. M. Wymieńcie dziesięć przykazań. D. Przykazań prawa Bożego, potwierdzonych przez Jezusa Chrystusa, jest dziesięć. 1. Pierwsze: Ja jestem Pan, Bóg twój; nie będziesz miał innych bogów przede mną. 2. Drugie: Nie będziesz brał imienia Boga nadaremno. 3. Trzecie: Pamiętaj 60o święceniu dni świątecznych. 4. Czwarte: Czcij ojca i matkę, abyś długo żył na ziemi. 5. Piąte: Nie zabijaj. 6. Szóste: Nie cudzołóż. 7. Siódme: Nie kradnij. 8. Ósme: Nie mów fałszywego świadectwa. 9. Dziewiąte: Nie pożądaj żony bliźniego swego. 10. Dziesiąte: Nie pożądaj żadnej innej rzeczy, która należy do bliźniego twego. Te dziesięć przykazań pochodzi z twoich nakazów miłości. Pierwsze: Miłować Boga całym sercem, całą duszą, całym umysłem i ze wszystkich sił. Drugie: Miłować bliźniego jak siebie samego. Amen. Jezu. Wyjaśnienie dziesięciu przykazań. M. Gdzie Bóg wypowiedział te dziesięć przykazań? D. Najpierw w dawnym Prawie, a następnie Chrystus, nasz Pan, potwierdził je w nowym. M. Jak się je dzieli? Pierwsze trzy odnoszą się do czci Boga, pozostałe siedem do pożytku bliźniego. 61 M. Jak te trzy odnoszą się do czci Boga? Ponieważ chce, abyśmy służyli Mu najpierw sercem, potem językiem, a po trzecie uczynkami. M. Jak będziemy przestrzegać pierwszego przykazania? Oddając cześć jedynemu Bogu, bojąc się Go, czcząc Go i służąc Mu całym sercem, a także oczekując od Niego wszelkiego naszego ratunku i nagrody jako od Sprawcy wszelkiego dobra. M. Kto grzeszy przeciw temu przykazaniu? 59 S. 16b. 60 S. 17a. 61 S. 17b. 242 | D. Zwłaszcza ci, którzy oddają się bałwochwalstwu, zabobonom62 i czarom, które są przeciwne czci Boga. M. Jak będziemy przestrzegać drugiego przykazania? D. Wielbiąc Boga i dziękując Mu naszym językiem oraz prosząc o to, czego potrzebujemy. M. Kto grzeszy przeciw temu przykazaniu? Po pierwsze, ci, którzy bluźnią imieniu Boga i Jego Świętych. Po drugie, ci, którzy przysięgają na to, co nie jest prawdziwe, słuszne ani konieczne. Po trzecie, ci, którzy nie dotrzymują złożonych ślubów, oraz inni, którzy nie okazują należnej czci imieniu Boga. M. Dlaczego mówicie: prawdziwe, słuszne i konieczne? 63 D. Ponieważ przysięga musi być zgodna z prawdą i dotyczyć czegoś, o czym ma się pewną wiedzę; musi być sprawiedliwa, to znaczy dotyczyć rzeczy dozwolonej; i konieczna, to znaczy dotyczyć rzeczy ważnej. W przeciwnym razie grzeszy się; należy też okazywać cześć temu, na kogo się przysięga. M. Czy znacie jakiś sposób, aby nigdy nie krzywoprzysięgać? D. Oczywiście. Nigdy nie przysięgać. M. Jak będziecie mówić, chcąc skłonić kogoś do uwierzenia w coś? Tak albo nie, z pewnością albo naprawdę, ponieważ to nie jest przysięga, a wszystko ponad to nie jest dobre. Napomnienie przeciw bluźnierstwom, krzywoprzysięstwom i częstemu przysięganiu oraz o dotrzymywaniu ślubów. M. Jak będziemy przestrzegać trzeciego przykazania, które nakazuje święcić dni świąteczne? D. Okazując zewnętrznymi uczynkami wiarę i miłość, jakie żywimy do naszego Pana Boga. M. W czym okażemy tę miłość? Nie pracując w te dni, wysłuchując całej Mszy, jak nakazuje Kościół, z pobożnością i skupieniem, 64a także zapewniając swoim bliskim możliwość wysłuchania Mszy. M. Cóż jeszcze? D. Należy też poświęcać dzień na rzeczy służące Bogu, takie jak modlitwa, czytanie dobrych książek i pełnienie dzieł miłosierdzia. Zachęta do przestrzegania świąt oraz przeciw tym, którzy spędzają je na złych i próżnych uczynkach. M. Jak będziemy przestrzegać czwartego przykazania, aby czcić ojca i matkę? D. Powinniśmy być im posłuszni, okazywać im cześć, służyć im i pomagać im. M. A gdyby wasz ojciec nakazał wam powiedzieć jakieś kłamstwo lub popełnić jakiś grzech, czy powinniście być mu posłuszni? D. Nie, ojcze, ponieważ nie jestem zobowiązany być mu posłuszny wbrew Bogu, lecz owszem w sprawach dozwolonych i uczciwych. M. Ile jest rodzajów ojców? D. Cztery: po pierwsze ojcowie naturalni, którzy nas zrodzili, a także dziadkowie. Po drugie ojcowie duchowi, tacy jak kapłani, prałaci i nauczyciele. Po trzecie rządzący Rzecząpospolitą. Po czwarte starcy ze względu na swój wiek; wszystkich zaś powinniśmy czcić stosownie do ich godności. M. Jak dobrzy ojcowie powinni postępować wobec 65 synów? 62Wydrukowano zabobon. 63 P. 18a. 64 P. 18b. 65 P. 19a. 243 D. Powinni ich pouczać i nimi kierować, nie karcić ich zbytnio ani też nadmiernie pieścić, lecz jedno i drugie czynić z umiarem. M. Jak powinien się zachowywać sługa albo poddany wobec swego pana? D. Jak syn wobec ojca, okazując mu szacunek w zastępstwie Chrystusa, naszego Pana. M. A panowie wobec sług? D. Jak ojcowie wobec synów albo jak bracia w Chrystusie. M. Jak będziemy przestrzegać piątego przykazania? D. Nie chcąc wyrządzać ani nie wyrządzając bliźniemu krzywdy sercem, językiem ani uczynkami; pamiętając, że został stworzony na obraz Boga. M. Jak będziemy przestrzegać szóstego? D. W ten sam sposób, unikając wszelkiej nieczystości, nie tylko w uczynkach, lecz także w mowie i w sercu, jak nakazuje dziewiąte przykazanie. M. Jakiego środka użyjemy, by przestrzegać tego przykazania? D. Jest wiele środków, lecz między innymi te pięć jest bardzo skutecznych. Po pierwsze, zachowywać umiar w jedzeniu i piciu. Po drugie, unikać złego towarzystwa. Po trzecie, nie czytać złych książek, nie wypowiadać nieprzyzwoitych słów ani nie śpiewać nieprzyzwoitych pieśni, a także, na ile to możliwe, ich nie słuchać. Po czwarte, często przystępować do najświętszych sakramentów. Po piąte, prosić Najświętszą Dziewicę Maryję o czystość, aby wyjednała nam ją u Boga. M. Jak będziemy przestrzegać siódmego? D. Nie zabierając ani nie zatrzymując cudzej własności, ani nie wyrządzając jej szkody przemocą lub podstępem, nie pomagając ani nie doradzając, ani w żaden sposób nie przyczyniając się do tego, by ktoś inny tak postąpił. Zachęta, by nie zatrzymywać cudzej własności ani zapłaty należnej najemnikowi. Nie uprawiać hazardu ani nie prowadzić nieuczciwych interesów, tak aby w pogoni za zyskiem nie utracić sumienia; należy zasięgać rady w sprawach wątpliwych i nie postępować na ślepo przy wykonywaniu testamentów, bo gdy posiadasz cudzą własność, niech Demon nie posiądzie twojej duszy. Znosić ubóstwo z cierpliwością, pokładać ufność w Bogu i żywić przed Nim bojaźń, a On da ci wszystko, czego będziesz potrzebować. M. Jak będziemy przestrzegać ósmego? D. Nie mówiąc fałszywie przeciw bliźniemu. 67Nie obmawiając. Nie wyjawiając ukrytych grzechów (chyba że po to, by je naprawić, osobie, której to dotyczy, albo dla jakiegoś innego dobrego i słusznego celu), nie sądząc źle o bliźnim ani nie kłamiąc, lecz raczej mówiąc o nim dobrze, tak jak chciałbyś, aby inni mówili o tobie. M. Jak będziemy przestrzegać dziewiątego? D. Nie pożądając cudzej żony ani żadnej innej nieczystości. Dlatego dobrze jest strzec oczu i innych sposobności, by móc strzec serca, oraz uciekać się do modlitwy, aby odpędzać pokusy. M. Jak będziemy przestrzegać dziesiątego przykazania? D. Nie pożądając mienia ani żadnej innej rzeczy bliźniego w sposób niegodziwy, ani nie zazdroszcząc mu jego dóbr. M. Na ile przykazań dzieli się tych dziesięć przykazań? D. Nelli doi precetti della Carità, cioè amare Dio sopra ogni cosa, et il prossimo come se stesso per amore di Dio, tal che tutta la legge di Dio si contiene in questo soave precetto dall’a- 66 P. 19b. 67 P. 20a. 244 | więcej, którego udziela nam nasz Pan z nieskończonej dobroci swojej. M. Wymieńcie przykazania Kościoła. 68 D. Przykazań świętej Matki Kościoła jest pięć. 1. Pierwsze: uczestniczyć we Mszy w święta nakazane. 2. Drugie: pościć w Wielkim Poście i w inne nakazane dni oraz wstrzymywać się od mięsa w piątki i soboty. 3. Trzecie: spowiadać się przynajmniej raz w roku. 4. Czwarte: przystępować do Komunii przynajmniej w Wielkanoc. 5. Piąte: płacić dziesięciny zgodnie ze zwyczajem. M. Z jakiego powodu Kościół obchodzi święta świętych? D. Po pierwsze, aby wielbić Boga w Jego świętych. Po drugie, aby poznać chwałę, jaką mają w niebie. Po trzecie, aby ich naśladować, poznając ich życie i cnoty. Po czwarte, aby mieć ich za naszych orędowników. Po piąte, Kościół pragnie czcić swoich świętych synów, tak jak oni czcili Boga i sam Kościół. M. W jakie dni należy pościć? Przez cały Wielki Post, z wyjątkiem niedziel. W cztery dni kwartalne roku, przypadające w czterech porach roku, to jest wiosną, latem, jesienią i zimą. Wiosną po pierwszej niedzieli Wielkiego Postu. Latem w pierwszym tygodniu po Zielonych Świątkach. Jesienią po święcie Podwyższenia Krzyża we wrześniu. Zimą po trzeciej niedzieli Adwentu. W wigilię Bożego Narodzenia, Zielonych Świątek i Wniebowzięcia Matki Boskiej; w wigilię Narodzenia św. Jana Chrzciciela; w wigilię święta wszystkich Apostołów, z wyjątkiem św. Jakuba, św. Filipa i św. Jana Ewangelisty; w wigilię św. Wawrzyńca; w wigilię Wszystkich Świętych. M. W jaki sposób należy pościć? D. Po pierwsze, powstrzymywać się od jedzenia mięsa, jaj i nabiału. Jeśli chodzi o porę, posiłek spożywać około południa, chociaż niewielka przekąska, zgodna ze zwyczajem i tolerowana przez przełożonych, jest dozwolona. Wszyscy są zobowiązani do przestrzegania tego, z wyjątkiem tych, którzy mają słuszną przeszkodę. M. Jakie święta nakazane obchodzi święty Kościół? D. Są to: najpierw Narodzenie Pana naszego Jezusa Chrystusa. Świętego Szczepana, pierwszego męczennika. Świętego Jana Ewangelisty. Obrzezanie Pana naszego. Epifania. Wielkanoc wraz z dwoma następującymi dniami. Święto Krzyża Świętego w maju. Wniebowstąpienie Pana naszego. Zesłanie Ducha Świętego wraz z dwoma następującymi dniami. Uroczystość70 Ciała Chrystusa. Narodzenie, Zwiastowanie, Wniebowzięcie, Oczyszczenie Naszej Pani. Narodzenie świętego Jana Chrzciciela. Dwunastu Apostołów. Święty Wawrzyniec. Poświęcenie świętego Michała we wrześniu. Wszystkich Świętych. Niedziele. Święta, które biskupi obchodzą w swoich biskupstwach i diecezjach. M. Dlaczego Kościół stosuje inne ceremonie i zewnętrzny kult? D. Po pierwsze, dla większej czci i godności kultu Bożego. Po drugie, aby pobudzić lud do pobożności i przez rzeczy zewnętrzne nauczyć go pojmowania rzeczy wewnętrznych. Po trzecie, ponieważ Bóg dał nam ciało i duszę, powinniśmy zatem służyć Mu nimi obojgiem. Przestroga. Można tu napomnieć, że gdy osiągną wiek rozeznania, są zobowiązani do spowied 68 P. 20b. 69 P. 21a. 70 P. 21b. 245 spowiadać się, a po pewnym czasie przystępować do Komunii świętej, i to przynajmniej raz w roku, choć lepiej byłoby czynić to częściej. O grzechach głównych, które powszechnie nazywa się śmiertelnymi. 71 M. Mówiliśmy o dobrych uczynkach. Wymień teraz siedem grzechów, które nazywamy śmiertelnymi. D. Grzechów głównych, które powszechnie nazywa się śmiertelnymi, jest siedem. Pierwszy: pycha. Drugi: chciwość. Trzeci: nieczystość. Czwarty: gniew. Piąty: obżarstwo. Szósty: zazdrość. Siódmy: lenistwo. Są one przyczyną i źródłem innych grzechów, dlatego nazywa się je głównymi, choć czasem mogą być powszednimi. Przeciw tym wadom jest siedem cnót: 1. Pokora przeciw pysze. 2. Hojność przeciw chciwości. 3. Czystość przeciw nieczystości. 5. Cierpliwość przeciw gniewowi. 5. Umiarkowanie przeciw obżarstwu. 6. Miłość przeciw zazdrości. 7. Gorliwość przeciw lenistwu. Grzechy przeciw Duchowi Świętemu są następujące: sześć. Pierwszy: zuchwała ufność w zbawienie bez zasług. Drugi: rozpaczanie o miłosierdziu Boga. Trzeci: zwalczanie poznanej prawdy, aby mieć większą swobodę w grzeszeniu. Czwarty: zazdrość o dobra duchowe, które nasz bliźni otrzymał od Boga. 72 Piąty: trwanie w grzechu. Szósty: zamiar umierania bez pokuty. Grzechy wołające o pomstę do Boga są cztery. Pierwszy: dobrowolne zabójstwo. Drugi: grzech nieczysty. Trzeci: uciskanie ubogich. Czwarty: oszukiwanie robotników i niewypłacanie im należnej zapłaty. M. Czym jest grzech? D. To, czego się pragnie albo co się czyni wbrew prawu i woli Boga. M. Jaką szkodę wyrządza grzech śmiertelny? D. Sprawia, że tracimy Boga, Jego łaskę i obiecaną nam chwałę, a także czyni nas winnymi wiecznej kary piekła. M. Dlaczego nazywa się śmiertelnym? D. Bo zabija duszę, pozbawiając ją życia łaski. M. Co powoduje grzech powszedni? D. Nie powoduje utraty łaski ani nie zasługuje na piekło, lecz oziębia człowieka w miłości do Boga i w Jego służbie, zasługuje na karę doczesną, a także usposabia do grzechu śmiertelnego. Uwaga Tutaj można powiedzieć o ciężarze grzechu, zachęcając do unikania go. 73 O siedmiu sakramentach świętego Kościoła. M. Co jeszcze trzeba nam uczynić? D. Trzeba nam znać siedem sakramentów i przyjmować je w odpowiednim czasie, to znaczy wtedy, gdy nakazuje nam to i objaśnia Kościół. M. Wymieńcie sakramenty. D. Sakramentów świętego Kościoła jest siedem. Pierwszy: chrzest. Drugi: bierzmowanie. Trzeci: Eucharystia. Czwarty: pokuta. Piąty: namaszczenie chorych. Szósty: święcenia kapłańskie. Siódmy: małżeństwo. 71 P. 22a. 72 P. 22b. 73 P. 23a. 246 M. Co powiedzieliśmy? D. Siedem sakramentów. M. Kto ustanowił te sakramenty? D. Jezus, nasz Pan. M. Dlaczego? D. Aby przebaczyć nam grzechy, udzielić nam swojej łaski i zasług swojej męki, a w każdym z nich dać łaskę do jakiejś szczególnej rzeczy; trzeba je jednak przyjmować godnie. M. Do czego służy sakrament chrztu? 74 D. Aby człowiek stał się chrześcijaninem i synem Bożym. M. Jak się to dzieje? D. Ponieważ rodzimy się w grzechu pierworodnym, który dziedziczymy po naszych pierwszych rodzicach, a przez chrzest zostaje on zgładzony wraz ze wszystkimi innymi grzechami i udzielana jest łaska wraz z innymi cnotami; tak stajemy się synami i dziedzicami życia wiecznego. M. Do czego służy sakrament bierzmowania, czyli krzyżma? D. Aby otrzymać łaskę i męstwo przeciw naszym nieprzyjaciołom, by wyznawać wiarę, którą otrzymaliśmy na chrzcie. M. Do czego służy sakrament spowiedzi? D. Aby Bóg, nasz Pan, przebaczył nam grzechy, które popełniliśmy po chrzcie. M. Jak ma się przygotować ten, kto ma się spowiadać? D. Uczyni trzy rzeczy. Po pierwsze, starannie przypomni sobie grzechy, które popełnił. Po drugie, będzie żałował i okaże skruchę, postanawiając nie grzeszyć ponownie. Po trzecie, wyzna je wszystkie w całości, a potem odprawi pokutę zadaną przez spowiednika. M. Do czego służy święty sakrament 75 Ołtarza? D. Aby nasza dusza była karmiona i nasycana łaską Bożą oraz z Nim zjednoczona. Po drugie, aby nie popaść łatwo w grzechy. Po trzecie, aby osiągnąć wszelką doskonałość. M. Co znajduje się w świętym sakramencie Ołtarza? D. Jest w nim Jezus Chrystus, nasz Pan, w ciele i duszy, tak jak jest w niebie, zarówno w hostii, jak i w kielichu po konsekracji kapłańskiej. M. Czy po konsekracji dokonanej przez kapłana chleb pozostaje w hostii, a wino w kielichu? D. Ojcze, nie, ponieważ mocą słów wypowiadanych przez kapłana chleb przemienia się w ciało, a wino w krew Jezusa Chrystusa, naszego Pana; dzieje się to podczas Mszy. M. Czym jest Msza? D. Jest prawdziwym wspomnieniem i przedstawieniem życia, męki i śmierci naszego Pana Jezusa Chrystusa, a zarazem ofiarą, w której ofiaruje się tego samego Chrystusa za żywych i umarłych; dlatego należy w niej uczestniczyć z wielką uwagą i pobożnością. M. Jak ma się przygotować człowiek, aby godnie przyjąć najświętszy sakrament? 76 D. Przystępując z pobożnością, bez świadomości grzechu śmiertelnego, po uprzedniej spowiedzi. Zachęta. 74 s. 23b. 75 s. 21b. 76 s. 22a. 247 Można tu zachęcić do częstego przystępowania do sakramentów spowiedzi i komunii. M. Do czego służy sakrament ostatniego namaszczenia? D. Aby otrzymać łaskę Ducha Świętego i zgładzić grzechy, które mogły pozostać, a także pokrzepić duszę, dając jej nadzieję i siłę do opierania się utrapieniom choroby i demona. M. W jakim jeszcze celu? D. Aby odzyskać zdrowie ciała, jeśli nasz Pan uzna to za stosowniejsze. M. Do czego służy sakrament święceń? D. Aby dać kapłanowi władzę i łaskę do konsekrowania świętego Sakramentu Ołtarza oraz odpuszczania grzechów, co może czynić jedynie kapłan. M. Do czego służy sakrament małżeństwa? D. Aby mężczyzna i kobieta otrzymali łaskę do wspólnego życia i wychowywania 77 dzieci na chwałę Boga oraz pomnażania ludu chrześcijańskiego, aby zawsze byli tacy, którzy służą Bogu. M. Jak mają się zachowywać wobec siebie mąż i żona? D. Mąż powinien miłować i czcić żonę jak siostrę w Chrystusie, a żona poważać męża i być mu posłuszna jak Chrystusowi; oboje zaś powinni zachowywać pokój, jedność, wierność i miłość, jak czynią to Chrystus i Kościół. O cnotach teologicznych, kardynalnych, darach i owocach Ducha Świętego. M. Cnoty teologiczne są trzy: pierwsza, wiara; druga, nadzieja; trzecia, miłość. Cnoty kardynalne są cztery: pierwsza, roztropność; druga, sprawiedliwość; trzecia, męstwo; czwarta, umiarkowanie. Dary Ducha Świętego są siedem: pierwszy dar — mądrości; drugi dar — rozumu; trzeci dar — rady; czwarty dar — męstwa; piąty dar — wiedzy; szósty dar — pobożności; siódmy dar — bojaźni Bożej. Owoców Ducha Świętego jest dwanaście. 78 Pierwszy: miłość. Drugi: radość. Trzeci: pokój. Czwarty: cierpliwość. Piąty: wielkoduszność. Szósty: dobroć. Siódmy: życzliwość. Ósmy: łagodność. Dziewiąty: wiara. Dziesiąty: skromność. Jedenasty: wstrzemięźliwość. Dwunasty: czystość. Błogosławieństw jest osiem. Pierwsze: Błogosławieni ubodzy w duchu, albowiem do nich należy królestwo niebieskie. Drugie: Błogosławieni cisi, albowiem oni posiądą ziemię. Trzecie: Błogosławieni, którzy płaczą, albowiem będą pocieszeni. Czwarte: Błogosławieni, którzy łakną i pragną sprawiedliwości, albowiem oni będą nasyceni. Piąte: Błogosławieni miłosierni, albowiem oni dostąpią miłosierdzia. Szóste: Błogosławieni czystego serca, albowiem oni ujrzą Boga. Siódme: Błogosławieni, którzy wprowadzają pokój, albowiem będą nazwani synami Bożymi. Ósme: Błogosławieni, którzy cierpią prześladowanie dla sprawiedliwości, to jest za dobre uczynki, albowiem do nich należy królestwo niebieskie.79 Uczynków miłosierdzia względem ciała jest siedem. Pierwszy: dawać jeść głodnym ubogim. Drugi: 80 dawać pić spragnionym ubogim. Trzeci: przyodziewać nagich. Czwarty: przyjmować pielgrzymów pod dach. Piąty: odwiedzać chorych. Szósty: odwiedzać więźniów. Siódmy: grzebać zmarłych. 77 S. 25a. 78 S. 25b. 79 Wydrukowano Et. 80 S. 26a. 248 | Uczynki miłosierdzia względem duszy są również w liczbie siedmiu. Pierwszy: dobrze radzić. Drugi: pouczać nieumiejętnych. Trzeci: upominać grzesznika. Czwarty: pocieszać osoby strapione i udręczone. Piąty: przebaczać otrzymane zniewagi i krzywdy. Szósty: cierpliwie znosić przykrości wyrządzane nam przez innych. Siódmy: modlić się do Boga za żywych i umarłych. Główne rady naszego Pana Jezusa Chrystusa są trzy. Pierwsza: dobrowolne ubóstwo. Druga: dozgonowa czystość. Trzecia: zupełne posłuszeństwo. Nieprzyjaciół człowieka jest trzech. Pierwszy: demon. Drugi: świat. Trzeci: ciało. Tajemnice naszego Pana Jezusa Chrystusa do rozważania i odmawiania różańca.81 Matki Bożej jest ich piętnaście: pięć radosnych, pięć bolesnych i pięć chwalebnych. Pięć radosnych jest następujących. Pierwsza: zwiastowanie, kiedy począł się Syn Boży. Druga: nawiedzenie świętej Elżbiety. Trzecia: narodzenie naszego Pana Jezusa Chrystusa. Czwarta: ofiarowanie naszego Pana w świątyni. Piąta: odnalezienie Go w świątyni pośród uczonych. Pięć bolesnych jest następujących. Pierwsza: modlitwa naszego Pana w ogrodzie. Druga: biczowanie przy kolumnie. Trzecia: ukoronowanie koroną cierniową. Czwarta: niesienie krzyża na górę Kalwarię. Piąta: ukrzyżowanie i śmierć na krzyżu. Pięć chwalebnych jest następujących. Pierwsza: zmartwychwstanie naszego Pana. Druga: Jego wniebowstąpienie. Trzecia: zesłanie Ducha Świętego. Czwarta: wniebowzięcie Matki Bożej. Piąta: ukoronowanie ponad aniołami i błogosławionymi. 82 O Zdrowaś Maryjo. Odmawiając Zdrowaś Maryjo, zyskuje się odpust, wypowiadając trzy wersety wraz z trzema Zdrowaś Maryjo. Przy pierwszym uderzeniu dzwonu: Angelus Domini Nuntiavit Mariae, Et concepit De spiritu sancto. Zdrowaś Maryjo. Przy drugim uderzeniu dzwonu: Ecce ancilla domini Fiat mihi Secundum verbum tuum. Zdrowaś Maryjo. Przy trzecim uderzeniu dzwonu: Et verbum caro factum est, Et habitavit in nobis. Zdrowaś Maryjo. Aby wiedzieć, jak służyć do Mszy. W. Introibo ad Altare Dei. O. Ad Deum qui lætificat iuventutem meam. W. Iudica me Deus, et discerne causam meam de gente non sancta, ab homine iniquo, et doloso erue me. O. Quia tu es Deus fortitudo mea, quare me repulisti, et quare tristis incedo dum affligit me inimicus? W. Emitte lucem tuam, et veritatem tuam, ipsa me deduxerunt, et adduxerunt, in montem sanctum tuum, et in tabernacula tua. Resp. I przystąpię do ołtarza Bożego, do Boga 83, który rozwesela młodość moją. Vers. Będę Cię wysławiał na cytrze, Boże, Boże mój: czemu smucisz się, duszo moja, i czemu mnie niepokoisz? 81 P. 26b. 82 P. 27a. 83 P. 28a. 249 Resp. Ufaj Bogu, bo jeszcze będę Go wysławiał: zbawienie oblicza mego i Bóg mój. Vers. Chwała Ojcu i Synowi, i Duchowi Świętemu. Resp. Jak była na początku, teraz i zawsze, i na wieki wieków. Amen. Vers. Przystąpię do ołtarza Bożego. Resp. Do Boga, który rozwesela młodość moją. Vers. Wspomożenie nasze w imieniu Pana. Resp. Który stworzył niebo i ziemię. Vers. Spowiadam się itd., jak poniżej. Resp. Niech się zmiłuje nad tobą wszechmogący Bóg i, odpuściwszy wszystkie twoje grzechy, niech doprowadzi cię do życia wiecznego. Vers. Amen. Resp. Spowiadam się Bogu wszechmogącemu, błogosławionej zawsze Dziewicy Maryi, świętemu Michałowi Archaniołowi, świętemu Janowi Chrzcicielowi, świętym Apostołom Piotrowi i Pawłowi, wszystkim Świętym i tobie, ojcze, że bardzo zgrzeszyłem myślą, mową i uczynkiem, moja wina, |84 moja wina, moja bardzo wielka wina. Dlatego proszę błogosławioną zawsze Dziewicę Maryję, świętego Michała Archanioła, świętego Jana Chrzciciela, świętych Apostołów Piotra i Pawła, wszystkich Świętych i Święte Boga oraz ciebie, ojcze, abyście modlili się za mnie do Pana, Boga naszego. Vers. Niech się zmiłuje nad wami wszechmogący Bóg i, odpuściwszy wszystkie wasze grzechy, niech Pan doprowadzi was do życia wiecznego. Resp. Amen. Niech wszechmogący i miłosierny Pan udzieli nam przebaczenia, rozgrzeszenia i odpuszczenia wszystkich naszych grzechów. Resp. Amen. Vers. Boże, Ty nawróciwszy się, ożywisz nas. Resp. I lud Twój rozraduje się w Tobie. Vers. Okaż nam, Panie, miłosierdzie Twoje. Resp. I daj nam swoje zbawienie. Vers. Panie, wysłuchaj modlitwy mojej. Resp. A wołanie moje niech do Ciebie dotrze. Vers. 85 Pan z wami. Resp. I z duchem twoim. Vers. Kyrie eleison. Resp. Kyrie eleison. Vers. Kyrie eleison. Resp. Christe eleison. |86 Vers. Christe eleison. Resp. Christe eleison. Vers. Kyrie eleison. Resp. Kyrie eleison. Vers. Kyrie eleison. 84 P. 28a. 85Wydrukowano Vesp. 86 P. 28b. 250 | Po tym, jak kapłan powiedział: „Orate fratres”, odpowiada ministrant: „Niech Pan przyjmie ofiarę z rąk twoich na cześć i chwałę swojego imienia, a także dla pożytku naszego i całego swojego świętego Kościoła. Amen”. Sposób, którego należy przestrzegać, rozpoczynając naukę chrześcijańską. Najpierw nauczyciel niech każe odmówić „Ojcze nasz” i „Zdrowaś Maryjo”, a potem niech powie następującą modlitwę: „Módlmy się. Wszechmogący, wieczny Boże, który palcem swoim wypisujesz sprawiedliwość swego prawa w sercach wierzących, prosimy, wlej w nas światło swojej mądrości, abyśmy, poznając Cię prawdziwie i wiernie Cię miłując, mogli osiągnąć to, co obiecujesz. Przez Chrystusa, Pana naszego”. Odpowiedź: Amen. Guido Michelini Universita degli Studi di Parma Viale S. Michele 9/A, I-43100 Parma, Italia [email protected] Otrzymano 23.06.1999