Itališkas Ledesmos katekizmas „Dottrina Christiana“: Daukšos panaudoto lenkiško teksto šaltinis

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLIV (2001), 227-250 PUBLIKACIJOS Publikacje źródłowe WŁOSKI KATECHIZM LEDESMY DOTTRINA CHRISTIANA: ŹRÓDŁO POLSKIEGO TEKSTU WYKORZYSTANEGO PRZEZ DAUKSZĘ Jak wiadomo, polski tekst katechizmu przetłumaczonego przez Daukszę nie był dziełem oryginalnym, lecz przekładem z języka włoskiego. Skłoniło mnie to do zbadania związków ze źródłami włoskimi, rozpoczynając poszukiwania od hiszpańskiego jezuity Jakuba Ledesmy, któremu przypisuje się autorstwo litewskiej książki. Z niedawno opublikowanego, udokumentowanego artykułu G. Aranciego o katechizmach Jakuba Ledesmy’ dowiedziałem się, że autor ten wydał w języku włoskim dwa różne katechizmy pod wspólnym tytułem Dottrina Christiana (Nauka chrześcijańska). Jeden z nich jest katechizmem „krótkim” (Dottrina Christiana Breve), którego najstarszy zachowany do naszych czasów egzemplarz, wydany w 1569 r.?, przechowywany jest w Bibliotece Archidiecezjalnej w Bolonii; Aranci badał go na podstawie egzemplarza wydanego w Rzymie w 1593 r.“, nie wspominając jednak, że zachowały się również egzemplarze innych wydań z XVI w. (wśród nich jeden w Bibliotece Brera w Mediolanie*, drugi — w Bibliotece Narodowej we Florencji“ i jeszcze jeden — w Bibliotece Watykańskiej“). Drugie dzieło jest natomiast nieco rozszerzonym wariantem katechizmu „krótkiego”; Aranci badał je nie na podstawie jedynego egzemplarza wydania z 1576 r. przechowywanego w Bibliotece Brera w Mediolanie", o którego istnieniu nie wiedział, lecz na podstawie przekładu na język kataloński wydanego w 1596 r.“, zauważył jednak, że w Bibliotece Brera w Mediolanie przechowywana jest książka z 1596 r. Dottrina Christiana. Drukowane polecenie i rozkaz Wielce Wielmożnego Et Reverendiss. Monsig. Filippo 1 Por. Aranci G. „Doktryny” Giacoma Ledesmy S.J. (1524–1575), „Salesianum” 53 (1991), d Summa krótkiej doktryny chrześcijańskiej, aby w ciągu kilku dni nauczać poprzez pytania, w formie dialogu między Nauczycielem a Uczniem, Bolonia, P. Bonardi. Por. Aranci G. dz. veik., p. 320, išn. 29. Summa doktryny chrześcijańskiej. Su savo Breve dichiarationea modo di dialogo fra'l Maestro, e discepolo, Genuja, A. Bellone, 1570 (signatūra: Zx 1 44). Dottrina Cristiana brieve per insegnare in pochi giorni, et per interrogazioni a modo di Dialogo, fra il Maestro e Discepolo, Florencija, A. Padovani, 1587 (signatūra: Pal 15.E.8.171). Veikalas išspausdintas 315-382. kaip knygos Scelta d'orazioni devotissime al Signore e alla Vergine priedas. Dottrina Cristiana breve per insegnare in pochi giorni, e per interrogazioni a modo di dialogo, fra il Dottrina Christiana, a modo di dialogo del Maestro, et Discepolo, per insegnare alli Fanciulli, Milanas, P. Pontio (signatūra: Musica B 39 (2)). Doctrina Christiana a manera de dialogo entre lo Mestre, y lo Dexeble, Barcelona, J. Cendrat. Książka została przepisana we wspomnianym artykule Aranciego (s. 341 i nast.). Maestro e Discepolo, Firenze, F. Giunti, 1593 (signatūra: Capponi VI.48 (2)). Veikalas išspausdintas kaip knygos Scelta d'orazioni devotissime al Signore e alla Vergine priedas. 228 | Archinto Vescovo di Como.... Per uso della sua Citta, et Diocese’ w wielu miejscach odpowiada wspomnianemu przekładowi z 1596 r". Sądząc po tytule książki z 1576 r. (Dottrina Christiana, a modo di dialogo del Maestro, et Discepolo, per insegnare alli Fanciulli) oraz przedstawionym przez Aranciego wykazie wydań katechizmów Ledesmy", można przypuszczać, że wersja rozszerzona ukazała się po raz pierwszy (choć do dziś nie zachował się żaden egzemplarz) w Rzymie w 1573 r., kiedy wydano również dzieło Ledesmy przeznaczone do nauczania katechizmu oraz śpiewania pieśni katolickich": okoliczność, że omawiana wersja jest późniejsza niż „krótki” katechizm, pozwala uznać ją za jego przeróbkę. Ponieważ Ledesma od 1557 r. mieszkał w Rzymie" i w ciągu dziesięciu lat mógł dość dobrze nauczyć się języka włoskiego, bliskiego jego ojczystemu, całkiem możliwe, że oba katechizmy napisał nie po hiszpańsku, lecz po włosku; dlatego nie dziwi, że nie ma żadnych wiadomości o hiszpańskich wersjach tych tekstów wydanych w XVI w., a obszerny, 180-stronicowy Catecismo, y declaracion breve de la Dottrina Christiana, por preguntas, y respuestas entre Maestro, y DiscipuloTM jest inną książką niż katechizm rozszerzony, natomiast Dottrina Christiana Por interrogaciones a manera de Dialogo, entre el Maestro, y Discipulo“ tylko częściowo odpowiada „krótkiemu” katechizmowi. teraz zatrzymamy się. Przekład z katechizmu Ledesmy stanowi tylko pierwszą połowę XVI a. „trumpasis“ katekizmas buvo išverstas į albany bei anglų kalbas", o išplėstu variantu buvo pasinaudota rengiant, be minėtojo kataloniško teksto, vertimą į lenkų kalbą, prie kurio polskiej książki (i jej litewskiego przekładu), ponieważ Krotki obycžay spowiedži (> Trumpas Budas Pasisčkimo | arba ižpažinimo Nūdemiu) opiera się na innych źródłach. Porównując wydaną w 1576 r. Dottrina Christiana, a modo di dialogo del Maestro, et Discepolo, per insegnare alli Fanciulli oraz przedrukowaną w naukowym wydaniu katechizmu Daukšy pierwszą połowę polskiej książki, łatwo zauważyć, że od rozdziału O imieniu d znamieniu Chrzeščijariskim/ y o imieniu Pana Chrystusowym y o iego nauce Chrzescijariskiey (s. 466) do Trzy Boskie Cnoty (s. 528) tekst polski niewiele odbiega od źródła włoskiego. Od czasu do czasu pominięto fragmenty oryginału: po zdaniu A Chrystus kto iest? (s. 467, w. 20), przed rozdziałem O Pozdrowieniu Panny Mariey (s. 493, w. 18), przed zdaniem A cžemuž vžywa innych ceremoniy y zwierzchnych pocžčiwošči (s. 517, w. 11-13), przed zdaniem Co iest grech (s. 519, w. 7) — jednak część pominiętych tutaj wierszy przeniesiono do 2 Sygnatury: Musica B 29 (1). Por. Aranci G. Dz. cyt., s. 337, przyp. 69. Opinia Aranciego nie jest całkowicie uzasadniona, ponieważ tekst włoski z 1596 r. znacznie różni się od wydania z 1576 r., o czym mogłem się przekonać, porównując te dwie książki. 1 Tamże, p. 339. > Modo per insegnar la Dottrina Christiana, Roma, A. Blado. Jeden egzemplarz jest przechowywany w Bibliotece Brera w Mediolanie (sygnatura: Musica B 39 (1)). 3 Por. Aranci G. dz. cyt., s. 316. '4—Jeden jego egzemplarz, wydrukowany w Sewilli w 1611 r., jest przechowywany w Bawarskiej Bibliotece Państwowej w Monachium (sygnatura: Catech. 406). ¥ Jeden jego egzemplarz, wydrukowany w Walencji w 1681 r., jest przechowywany w Bibliotece Brera w Mediolanie (sygnatura: R. Min. 23). 1 Rękopis przechowywany w Bibliotece Watykańskiej (wraz z jego odpisem) został przedrukowany w monografii M. Sciambry La “Dottrina Cristiana” di Luca Matranga, Roma, 1964, 1-199. 1597 m. tekstas The Christian Doctrine in manner of a Dialogue between the Master and the Disciple przedrukowano w książce English recusant literature 1558-1640, Volume 2, Menston, 1969. 8 Katechizm Mikołaja Daukšy z 1595 roku, Wilno, 1995, 459-534. 16 17 | 229 s. 532 (wiersze 7-21) i 533 (wiersze 1-3). Również rzadko przeredagowany tekst oryginału: s. 472 (wiersz 9-20), s. 495 (wiersz 17-22), s. 496 (wiersz 6—16), s. 509 (wiersz 10-19), s. 520 (wiersz 8-13), s. 526 (wiersz 2-12). W jednym miejscu wstawiono kilka wierszy (s. 500, wiersz 20—24), gdzie indziej — krótkie tytuły rozdziałów. Tekst polski wyraźniej odbiega w ostatnich stronach (s. 528-534), gdzie wstawiono niemające odpowiednika w oryginale akapity Pieč Smystow čielesnych i Cžtery ostatecžne rzecžy cžlowiecže”. Jeszcze wyraźniej odbiega się od tekstu w przedmowie do książki (s. 462—465), która jest czymś innym niż tekst włoskiego źródła Ammonitione alli Padri, et Madri. Ponadto polski tłumacz pominął dwa ostatnie akapity katechizmu Li Misterij di nostro Signor Giesu Christo oraz Dell’Ave Maria (ponieważ ich odpowiedniki wydrukowano w drugiej części książki®) i odciął się od napisanego po łacinie dodatku Per saper aiutare a servire alla Messa oraz od wydrukowanych po nim wierszy o,, Il modo che si ha da tenere guando si comincia la Dottrina Christina“. Część omówionych różnic można przypisać nie polskiemu tłumaczowi, lecz okoliczności, że najprawdopodobniej wykorzystał nieznane nam wydanie włoskie albo „ulepszoną” przeróbkę wydania z 1576 r., jak wynika z porównania polskiej książki ze wspomnianym przekładem na język kataloński z 1596 r.: w tym tekście brakuje niemal wszystkich zdań pominiętych w polskim przekładzie (por. po A Chrystus kto iest?, przed A cžemuž viywa innych ceremoniy y zwierzchnych pocžčiwošči, przed Co iest grech); wyraźne odstępstwa ostatnich stron polskiego przekładu od wydania z 1576 r. mają tu dokładne odpowiedniki, chociaż akapity Dels peccats contra Lesperit sanct i Dels guatre peccats gue demanen venjanca davant Deu zostały przeniesione za Le guatre darreries del home; Kilka krótkich tytułów rozdziałów jest również charakterystycznych dla tekstu katalońskiego (por. np.: Wykiad Pacierza® = Declaracio del Pater noster; Krotki wyktad Sakramentow® = Declaracio dels set Sagraments). Jednakże zdarzają się również takie przypadki, gdy od wydania z 1576 r. różni się tylko tekst polski: szczególnie widać to pod koniec książki“ oraz w tych miejscach, które można uznać za przeróbki oryginału. Porównując tekst litewski ze źródłem polskim i włoskim oryginałem z 1576 r. (a także z przekładem katalońskim), można stwierdzić, że Daukša wszędzie mógł korzystać tylko z dzieła polskiego, z wyjątkiem tego jedynego przypadku, w którym przekład litewski odbiega od źródła polskiego, a pokrywa się z włoskim: w tekście polskim brakuje odpowiednika kilku zdań z księgi Daukšy (por. s. 95, w. 8-21, od Mo. Yra tikras Diewas ir tikras žmogus do M. O Christis kaip ižguldžeš) i oryginału (por. s. 5a). Jednakże ten wyjątkowy przypadek można pominąć, przyjmując pogląd, że w książce wykorzystanej przez Daukšę (lub w jej rękopiśmiennej kopii) dopisano pominięte wiersze. Odnotowano dziesiątki przypadków, w których wiersze przekładu litewskiego nie mają odpowiednika ani w źródle polskim, ani we włoskim oryginale**: por. s. 91 (od w. 17), s. 93 (do w. 9), s. 97 (w. 8 i 13-14), “ Tych akapitów nie brakuje we wspomnianej wyżej włoskiej przeróbce z 1596 r., gdzie zostały wydrukowane na końcu rozdziału wprowadzającego (s. 15): Li sentimenti del corpo sono cingue 1 Vedere 2 Udire 3 Odorare 4 Gustare 5 Toccare.- .. Ostateczne rzeczy człowieka są cztery: 1. Śmierć, 2. Sąd, 3. Piekło, 4. Raj. Ostatni akapit być może dodano, mając na uwadze zakończenie Parvus catechismus catholicorum Kanizjusza (Ouae hominis novissima dicuntur? Ea, quae homini ad extremum accidunt, ut Mors, Iudicium, infernus, et caelestis gloria...). * Por. s. 592-594 i 597-598. "1 P488, wiersz. 18. 2 P521, wiersz. 11-12. Tylko tłumacz polski pominął dwie ostatnie części katechizmu Li Misterij di nostro Signor Giesu Christo oraz Dell’ Ave Maria, a także dodatek Per saper aiutare a servire alla Messa, który w przekładzie katalońskim wydrukowano po zbiorze pieśni. * W sprawie omawianych zjawisk por. Lebedys J. Mikalojus Daukša, Vilnius, 1963, 207-209. 230 | p. 99 (eil. 1-10), p. 115 (eil. 8-10), p. 125 (nuo eil. 10), visą p. 127, eil. 129 (iki eil. 14), eil. 131 (od wiersza 6), s. 133 (do wiersza 16), s. 135 (od wiersza 13), s. 137 (do wiersza 5), s. 139 (od wiersza 14), s. 141 (do wiersza 16), s. 145 (wiersze 12-19), s. 147 (wiersze 10-16), s. 149 (od wiersza 15), s. 151 (do wiersza 14), s. 163 (wiersze 13–16), s. 175 (wiersze 2–7 oraz od wiersza 16), s. 177 (do wiersza 7), s. 183 (od wiersza 10), s. 185 (do wiersza 15), s. 193 (wiersze 2–8 oraz od wiersza 13), s. 195 (do wiersza 7), s. 201 (wiersz 21), cała s. 203, s. 223 (od wiersza 19), s. 225 (do wiersza 8), s. 229 (wiersz 5), s. 239 (wiersze 4–5 i 15–16), s. 243 (wiersze 2–3 i 14–16). Znacznie rzadziej zdarzają się przypadki, gdy polskie wiersze mające swój odpowiednik (choćby przybliżony) we włoskim oryginale zostały pominięte w tłumaczeniu litewskim: por. s. 494 (wiersze 9–10), s. 508 (wiersze 8–11 i 18), s. 516 (od wiersza 17), s. 517 (do wiersza 10), s. 518 (wiersze 1–8), s. 521 (wiersze 11–14), s. 526 (wiersze 1–12). Omówione kwestie pozwalają stwierdzić, że zarówno polski, jak i litewski tłumacz częściowo przerobił wykorzystane źródło (w jednym przypadku włoski oryginał, w drugim jego polskie tłumaczenie): można to dostrzec już w samym tytule (Dottrina Christiana, a modo di dialogo del Maestro, et Discepolo, per insegnare alli Fanciulli > Nauka Chrzescianska. Abo Katechizmik dla džiatek > Kathekismas arba mokslas kiekwienam krikszczionii privalus); jednak sposoby przeróbki były różne, ponieważ tylko Daukša wstawił dziesiątki nowych zdań. Najprawdopodobniej wiedząc, że sam Ledesma przerobił i rozszerzył swój „krótki” katechizm, tłumacze (a być może przede wszystkim zleceniodawcy ich pracy) uznali za rzecz całkowicie naturalną dalsze kontynuowanie przeróbki, aby książka była jak najbardziej pożyteczna dla jej nowych czytelników (podobnie uczynili Francuzi, przerabiając swoje tłumaczenie z 1613 r.“). Ponieważ zmiany w przetłumaczonym tekście nie dotyczyły istoty i ogólnych cech dzieła Ledesmy, nic nie stało na przeszkodzie, by przedstawiać je jako dzieło hiszpańskiego jezuity. Dlatego nie ma żadnych podstaw, by sądzić, że przeróbki polskiego tłumacza mogło uwarunkować nieznane nam wydanie włoskiego oryginału albo że źródłem przekładu Daukszy mógł być inny wariant polskiego tekstu: tylko nowe dane (które raczej już się nie pojawią) mogłyby pozwolić przyjąć taki pogląd. Aby dokładniej zbadać kwestię przeróbek Daukszy, należałoby, porównując jego Postyllę z polskim źródłem, sprawdzić, czy tam również występują zjawiska podobnego rodzaju: w przypadku pozytywnym można byłoby wyciągnąć ogólne wnioski, że Dauksza nie rezygnował z możliwości uzupełniania swoich przekładów. To, że drugą część katechizmu przełożył bez żadnych uzupełnień, nie przeczy tej możliwości: przeróbka modlitw — to nieco trudniejsza sprawa. To samo można powiedzieć o fragmentach Postylli z Ewangelii. Aby litewski czytelnik mógł ogarnąć cały łańcuch, składający się z Dottrina Christiana, a modo di dialogo del Maestro, et Discepolo, per insegnare alli Fanciulli > Nauka Chrzescianska. Abo Kūtechizmik dla džiatek > Kathekismas arba mokslas kiekwienam krikszczionii privalus, i sam prześledzić związki między tymi trzema księgami, podaje się tutaj przepisany tekst włoskiego wydania z 1576 r., wskazując początek każdej jego strony; w miarę możliwości zachowuje się współczesną pisownię. |** Dottrina Christiana, a modo di dialogo del Maestro, et Discepolo, per insegnare alli Fanciulli Composta per il Dottore Giacomo Ledesma della Compagnia di Giesū. W Mediolanie, u Pacifica Pontia, drukarza Dworu Arcybiskupiego. 1576 |" Streszczenie bulli Jego Świątobliwości * Plg. Aranci G. cyt. dz., s. 320, przyp. 30. 26 P5b, # P2a | 231 {.asmvinnisiva ). Streszczenie bulli naszego Pana. Papież Grzegorz XIII. assrsasterskavass} į Leamsivecomsmt } IP ia} | Wprowadzenie do doktryny chrześcijańskiej. Kiedy dzieci zostaną zgromadzone, po uczynieniu przez Nauczyciela znaku Krzyża, wraz ze wszystkimi innymi, dwoje dzieci zacznie śpiewać to, co następuje. Napomnienie ojcom i matkom. O Drodzy Chrześcijanie, proszę was, słuchajcie, A zrozumiecie, Jaki obowiązek macie, Wszyscy Ojcowie i Matki, Aby nauczać Wasze Dzieciąteczka Od najmłodszych lat, By umiały kochać, Służyć i czcić Naszego Pana, I słodkiego Odkupiciela, Który mówił: Pozwólcie małym przychodzić Do mnie, Ponieważ w tym wieku Z większą łatwością Będą mogły nauczyć się I przyjąć Naszą wiarę Katolicką, I przykazania, I inne rzeczy Należące Do dobrych Chrześcijan. Skoro wy, Ojcowie, I wy, Ojcowie chrzestni, W nauczaniu ich Jesteście niedbali, Ponieważ nie możecie, Albo nie chcecie, Albo nie umiecie, Poślijcie ich do Kościołów I do szkół, Aby mogły poznać |*' Sposób osiągnięcia Życia wiecznego, Obiecanego przez Chrystusa. Nie zaniedbujcie tego, A w ten sposób okażecie Miłość, jaką ich darzycie. Amen. Jezu. O znaku chrześcijanina. Każdy wierny chrześcijanin jest bardzo zobowiązany, aby z całego serca oddawać cześć świętemu Krzyżowi Chrystusa, naszemu światłu, ponieważ zechciał On umrzeć na nim, aby odkupić nas z wielkiej niewoli naszych grzechów i złego nieprzyjaciela; dlatego powinniśmy przyzwyczajać się do czynienia znaku Krzyża, mówiąc tak: W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego, Amen. Jezu. O imieniu i znaku Chrześcijanina, oraz o imieniu Chrystusa i jego Nauce Chrześcijańskiej. M. Czy jesteście chrześcijaninem? D. Dzięki łasce naszego Pana Jezusa Chrystusa. M. Dlaczego mówicie: dzięki łasce Jezusa Chrystusa? D. Ponieważ nie dzięki zasługom ani mojego Ojca, ani mojej Matki, ani też |* jakiegokolwiek innego stworzenia jestem chrześcijaninem, lecz dzięki dobroci Boga i zasługom Chrystusa. M. Co to jest chrześcijanin? D. Jest uczniem Chrystusa, to znaczy, że będąc ochrzczonym, wierzy i wyznaje Jego prawo. M. Jaką godność otrzymuje człowiek, kiedy czynią go chrześcijaninem? P. 2b. P. 3a. P. 4a. P. 4b. P. 5a. 232 | 33 34 N. Si fa synku di Błogosławieństwo, syn przybrany di Bóg, et dziedzic Niebo. M. Et to, czego nie é Chrześcijanin, co é? D. Pozostań, synu di Przekleństwo, schiavo del Demon, et pozbawiony dziedzictwa Nieba. M. Kto é Chrystus? D. E prawdziwie Bóg, et prawdziwy człowiek. M. Jakże jest prawdziwym Bogiem? D. Ponieważ ė vero, et jedyny syn di Bóg Ojciec wszechmogący. M. Jak é prawdziwy człowiek? D. Ponieważ é prawdziet wy, jedyny Syn chwalebnej Dziewicy Maryi. M. Co oznacza C[hristo ?] D. Unto. M. Dlaczego? D. Ponieważ ė został namaszczony pełnią la łaski |* de lo Duch Święty, jako najdoskRe onalszy ponad wszystkimi li Re, Kapłan ponad wszystkimi li Kapłani, et Prorok ponad wszystkimi li Prorocy. M. Co oznacza Giesu? D. Zbawiciel, ponieważ ci ha zostaliścet ie zbawieni, odkupieni Jego drogocenną krwią, et ci ha nauczona la droga de la zbawienie, to jest Raj z doktryną la sua Chrześcijańską. M. co to jest é la doktryna Chrześcijańska? D. E ta, która Chrystus, nasz Pan, najpierw ci ha nauczany czynami, potem słowami; et także tę, którą le święty Kościół et katolicki rzymski la ci ha nauczana. Zachęta. A zatem baczcie, synowie, że jesteście zobowiązani naśladować a Chrystusa, naszego Pana, swoimi czynami, od którego le przyjęliście imię, które il et vi ha uczynił wielką łaskę. Znakiem świętego Krzyża. M. Jaki é il znak Chrześcijanina? D. Il znak świętego Krzyża. M. Dlaczego? |** D. Dlatego in że ta ci ha odkupieni Jezu Chrystusie. M. Jak to się si robi? D. Si fa kładąc la rękę na al głowie, et al ciało, et potem na lewym ramieniu, na et prawym, mówiąc: imię In Ojcze, Syna, et Ducha Świętego. Amen. Jezu. M. Dlaczego si fa in w ten sposób? D. Aby oznaczyć dwie wielkie tajemnice; "jeden z najświętszej Trójcy, inny de Wcieleniu naszego Pana Jezusa Chrystusowi. M. Jak? D. Nazywajil ąc Ojca w głowie, ponieważ jest é początkide em innych Osób Boskich, il Syna w ciele, ponieważ pochodzi od Ojcze: lo Duchu Święty da jednego ramienia a do drugiego, ponieważ pochodzi od Ojcze od et Syna. M. Dlaczego si fa in sposób di Krzyż? D. Aby oznaczyć wysoką tajemnicę; że il Syn di Bóg, który stał się człowiekiem ci ha odkupionych in krzyża, tak że di P. 5b. P. 6a. 35 36 37 | 233 można powiedzieć; że znak Krzyża, który czynimy, jest jakby streszczeniem naszej wiary. M. Kiedy powinniśmy używać tego znaku? D. Za każdym razem, gdy rozpoczynamy jakąś |* pracę, a także gdy znajdujemy się w jakiejś potrzebie, a szczególnie przy wstawaniu z łóżka, przy wychodzeniu z domu, wchodząc do kościoła, przy jedzeniu lub zasypianiu. M. Dlaczego tyle razy? D. Ponieważ we wszystkich miejscach i czasach Bóg chroni nas przed naszymi nieprzyjaciółmi, a wszystkie nasze dzieła są ukierunkowane i skierowane ku czci i chwale Boga. Uwaga o używaniu i starożytności znaku świętego Krzyża. Znaku świętego Krzyża używano od początku pierwotnego Kościoła aż do dziś, od czasów Apostołów; jak zaświadcza święty Doktor Augustyn i inni. De temp. 181. S[an] Grisostomo ad Philip. Homil. 13. S[ant’] Agostino in lo. Euan. 118. Traktat. Et in Psal. 30. Kazanie. 2. Św. Bazylii lib. De Spirito san. Rozdz. 27. Agost[ino] In Psal. 141. Idem de sanctis Ser. 19. Item in celebratione sacramenti Baptismi, et Confirmationis. Tetul[liano] De corona militis. Essortatione. Należy ich zachęcać, aby gdy czynią znak Krzyża, czynili go z czcią i rozważaniem owych tajemnic, a |* nie bez pobożności, jak czyni wielu. O celu i rzeczach koniecznych chrześcijaninowi. M. W jakim celu został stworzony człowiek? D. Aby miłować i służyć Bogu w tym życiu, a potem oglądać Go i radować się Nim w tamtym, co będzie naszym najwyższym szczęściem. M. Ile rzeczy jest koniecznych chrześcijaninowi, aby osiągnąć swój cel i zbawić się? D. Cztery. Wiara, Nadzieja, Miłość i dobre uczynki. M. Co wierzycie przez Wiarę? D. Wszystko to, co utrzymuje i w co wierzy święta Matka Kościół Katolicki Rzymski; a przede wszystkim to, co zawiera się w Credo. M. Odmówcie Credo. D. 1 Wierzę w Boga, Ojca wszechmogącego, Stworzyciela nieba i ziemi. 2 Et in Iesum Christum Filium eius, Unicum Dominum nostrum. 3 Qui conceptus est, De Spiritu sancto Natus ex Maria Virgine. 4 Passus sub Pontio Pilato. Crucifixus, Mortuus, et sepultus. 5 Descendit ad inferos, Tertia die Resurrexit a mortuis. 6 Wstąpił do niebios |*" Siedzi po prawicy Boga Ojca Wszechmogącego. 7 Stamtąd przyjdzie sądzić żywych i umarłych. 8 Wierzę w Ducha Świętego, święty Kościół katolicki. 9 Świętych obcowanie. 10 Grzechów odpuszczenie. 11 Ciała zmartwychwstanie. 12 Żywot wieczny. Amen. Pieśni. M. Ditelo in volgare. D. Wierzę w Boga Ojca Wszechmogącego, Stworzyciela Nieba i ziemi. 2 I w Jezusa Chrystusa, Jego Jedynego Syna, Pana naszego. 3 Który został poczęty z Ducha Świętego, narodził się z Maryi Dziewicy. 4 Cierpiał pod Poncjuszem Piłatem, został ukrzyżowany, umarł i pogrzebany. 5 Zstąpił do piekieł, trzeciego dnia zmartwychwstał. 6 Wstąpił do Nieba, Siedzi po prawicy Boga Ojca P. 6b. P. 7a. P. 7b. 234 | Wszechmogący. 7 Stamtąd przyjdzie sądzić żywych i umarłych. 8 Wierzę w Ducha Świętego. Święty Kościół Katolicki. 9 Świętych Obcowanie. 10 Grzechów odpuszczenie. 11 Ciała zmartwychwstanie. 12 Żywot wieczny. Amen. Giesū. D. II Credo. M. Chi ha fatto il Credo? |** D. Dwunastu Apostołów, gdy zamierzali iść głosić świętą Ewangelię po M. Che habbiamo detto? całym świecie. M. Perche '’hanno fatto? D. Per informareci della fede. M. Che cosa si contiene nel Credo? D. Dodeci articoli; to jest dwanaście głównych części Wiary. M. Do kogo należą te artykuły? D. Pierwszy do Ojca, sześć następnych do Syna, pięć ostatnich do Ducha Świętego. Espositone del Credo. M. W kogo wierzycie? D. Wierzę w Boga, który jest Przenajświętszą Trójcą. M. Co rozumiecie, mówiąc o Przenajświętszej Trójcy? D. Ojciec, Syn i Duch Święty: trzy osoby i jeden tylko Bóg. M. Czy Ojciec jest Bogiem? D. Ojciec tak. M. Czy Syn jest Bogiem? D. Ojciec tak. M. Czy Duch Święty jest Bogiem? D. Ojciec tak. M. Sono tre Dij? D. Nie, ponieważ choć są trzema odrębnymi osobami; niemniej jednak jest jeden Bóg. M. Dlaczego nazywa się Bogiem? |? D. Ponieważ widzi i opatrznościowo kieruje wszystkim jako Pan i Władca całego stworzenia. M. Jakie podobieństwo podacie mi odnośnie do Przenajświętszej Trójcy? D. Tak jak my, stworzeni na Jego obraz i podobieństwo, mamy jedną duszę i trzy władze: pamięć, rozum i wolę. M. Kto stworzył Niebo i Ziemię z niczego? D. Bóg Ojciec wraz z Synem i Duchem Świętym. M. Dlaczego nazywa się wszechmogącym. D. Ponieważ swoją jedyną wolą i nieskończoną mocą może uczynić i unicestwić wszystko. M. Czy wierzycie w Jezusa Chrystusa? D. Ojcze, tak. M. Kim jest Jezus Chrystus? D. I Syn Boży Ojca, tak potężny, tak mądry, tak dobry jak Ojciec, który #® P8a » PS. “ ISspausdinta vuoi 41 42 43 | 235 Syn Boży stał się dla nas człowiekiem w łonie chwalebnej Dziewicy Maryi. M. Jak to zostało zrobione? D. Nie za sprawą człowieka, lecz za sprawą Ducha Świętego, pozostając Dziewicą przedtem, w czasie porodu i po porodzie; i tak w Niebie nie ma |* Matki, a na ziemi nie ma Ojca. M. Dlaczego został ukrzyżowany, umarł i został pogrzebany? D. Z miłości do nas, aby uwolnić nas od naszych grzechów, z rąk naszych nieprzyjaciół, od śmierci i od Piekła, i tak odkupił nas swoją drogocenną krwią na drzewie Krzyża. M. Czy zatem byliśmy niewolnikami, skoro nas odkupił? D. Tak, od naszych grzechów i od Diabła. Zachęta. Będzie można wyjaśnić grzech naszego pierwszego Ojca, skutki i nieszczęścia, które nastąpiły z powodu grzechu, oraz jak wiele jesteśmy winni Chrystusowi, naszemu Odkupicielowi. M. Co uczynił Chrystus, nasz Pan, gdy zstąpił do piekieł? D. Wyzwolił dusze świętych Ojców oraz inne święte dusze, które były w Otchłani, oczekując na Jego święte przyjście. M. Jak zmartwychwstał trzeciego dnia? D. Zmartwychwstał z martwych do życia w ciele i duszy chwalebnej, aby już nigdy nie umrzeć. M. Jak wstąpił do Nieba i zasiada po prawicy Boga Ojca? | D. Wstąpił po czterdziestu dniach ponad wszystkie Niebiosa i wszystkich Aniołów dzięki własnej cnocie i mocy, gdzie pozostaje w swej wielkiej chwale jako Syn Boży. M. Jak stamtąd przyjdzie sądzić żywych i umarłych? D. W dniu sądu, który będzie końcem świata, przyjdzie z Nieba z wielkim Majestatem, a Będzie sądził wszystkich ludzi, wraz z Aniołami i Świętymi, aby każdemu oddać według jego uczynków. M. Czy wierzysz w Ducha Świętego? D. Tak, że jest prawdziwym Bogiem, trzecią osobą Najświętszej Trójcy, który udziela łaski i swoich darów świętemu Kościołowi Katolickiemu. M. Czym jest święty Kościół katolicki? D. Jest to całe zgromadzenie wiernych chrześcijan, którzy mają i wyznają wiarę w Jezusa Chrystusa, którego głową jest sam Chrystus, a papież jego namiestnikiem na ziemi. M. A kto nie jest posłuszny Kościołowi, jakie zło go spotka? D. Kto nie zechce mieć Kościoła za Matkę, nie będzie miał Boga za Ojca. M. Co rozumiecie przez komunię Świętych? D. Że wszyscy, którzy są w tym |* Kościele, uczestniczą wspólnie w ofiarach, sakramentach i dobrych uczynkach, które się w nim dokonują, tak jak w ciele jeden członek uczestniczy w sile drugiego. M. Jak dokonuje się odpuszczenie grzechów? D. Dokonuje się przez zasługę męki naszego Pana Jezusa Chrystusa za pośrednictwem świętych Sakramentów, gdy czynimy wszystko to, do czego jesteśmy zobowiązani. P. 9a. P. 9b. Wydrukowano e. P. 10a. 242 | 62 D. Zwłaszcza ci, którzy oddają się bałwochwalstwu, zabobonom® i czarom, które są przeciwne czci Boga. M. Jak będziemy przestrzegać drugiego? D. Wychwalając i dziękując Bogu w naszym języku oraz prosząc o to, czego potrzebujemy. M. Kto grzeszy przeciwko temu przykazaniu? D. Po pierwsze ci, którzy bluźnią imieniu Boga i Jego Świętych. Po drugie ci, którzy przysięgają na to, co nie jest prawdziwe, sprawiedliwe ani konieczne. Po trzecie ci, którzy nie dotrzymują złożonych ślubów, oraz inni, którzy nie okazują należnej czci imieniu Boga. M. Dlaczego mówicie: prawdziwe, sprawiedliwe i konieczne? | D. Ponieważ przysięga powinna być składana z prawdą i dotyczyć rzeczy, o której wie się na pewno; ze sprawiedliwością, aby była to rzecz dozwolona; z konieczności, aby była to rzecz ważna; w przeciwnym razie grzeszy się; i ponadto wymaga się czci dla tego, na kogo przysięga się. M. Czy znacie jakiś środek, aby nigdy nie krzywoprzysięgać? D. Panie, tak. Nigdy nie przysięgaj. M. Jak powiecie, chcąc sprawić, by w coś uwierzono? D. Tak albo nie, z pewnością, w prawdzie, ponieważ to nie jest przysięganie, a to, co jest ponadto, nie jest dobre. Upomnienie przeciw bluźnierstwom, krzywoprzysięstwom i częstym przysięgom oraz o dotrzymywaniu ślubów. M. Jak będziemy przestrzegać trzeciego przykazania, którym jest święcenie świąt? D. Okazując zewnętrznymi uczynkami wiarę i miłość, jaką żywimy dla naszego Pana Bóg. M. W czym okażemy Mu tę miłość? D. Nie pracując w takie dni, wysłuchując całej Mszy, jak nakazuje Kościół, z pobożnością i skupieniem, |* a także każąc swoim sługom wysłuchać Mszy. M. Co więcej? D. Należałoby również spędzać dzień na rzeczach, które służyłyby Bogu, takich jak modlitwa, czytanie dobrych książek i pełnienie uczynków miłosierdzia. Zachęta do przestrzegania świąt oraz przeciwko tym, którzy spędzają je na złych i próżnych uczynkach. M. Jak będziemy przestrzegać czwartego przykazania, aby czcić ojca i matkę? D. Powinniśmy być im posłuszni, okazywać im cześć, służyć im i pomagać im. M. A jeśli wasz ojciec nakazałby wam powiedzieć jakieś kłamstwo lub popełnić jakiś grzech, czy macie być posłuszni? D. Nie, ojcze, ponieważ nie jestem zobowiązany być mu posłuszny przeciw Bogu, lecz tak w rzeczach dozwolonych i uczciwych. M. Ile rodzajów ojców można znaleźć? D. Cztery: po pierwsze ojcowie naturalni, którzy nas zrodzili, a także dziadkowie. Po drugie duchowi, jak kapłani, prałaci i nauczyciele. Po trzecie, rządzący Republiką]. Czwartego — starców ze względu na ich wiek, a wszystkich winniśmy szanować stosownie do ich godności. M. Jak powinni postępować dobrzy ojcowie wobec |* swoich dzieci? Wydrukowano suprestitioni. P. 18a. P. 18b. P. 19a. 66 67 | 243 D. Powinni je nauczać i nimi rządzić, a nie karać ich zbytnio ani też zbytnio pieścić, lecz jedno i drugie czynić z rozwagą. M. Jak będzie się zachowywał sługa albo poddany wobec swego Pana? D. Jak syn wobec Ojca, okazując mu cześć jako zastępcy Chrystusa, naszego Pana. M. A panowie ze sługami? D. Jak ojcowie wobec dzieci albo jak bracia w Chrystusie. M. Jak będziemy przestrzegać piątego przykazania? D. Nie chcąc ani nie czyniąc zła bliźniemu sercem, językiem ani uczynkami; pamiętając, że został uczyniony na obraz Boga. M. Jak będziemy przestrzegać szóstego? D. W ten sam sposób unikając wszelkiej nieuczciwości, nie tylko w „uczynkach”, lecz także językiem i sercem, jak nakazuje się w dziewiątym. M. Jakiego środka użyjemy, aby przestrzegać tego przykazania? D. Istnieje wiele środków zaradczych, lecz między innymi te pięć jest bardzo skutecznych. Po pierwsze, zachowywać umiar w jedzeniu i |* piciu. Po drugie, unikać złego towarzystwa. Po trzecie, nie czytać złych książek ani nie mówić nieprzyzwoitych słów czy piosenek, ani ich słuchać, na ile to możliwe. Po czwarte, częste przyjmowanie Najświętszych Sakramentów. Po piąte, prosić Najświętszą Dziewicę Maryję o czystość, aby wyjednała ją nam u Boga. M. Jak będziemy przestrzegać siódmego? D. Nie zabierając ani nie zatrzymując cudzej własności, nie wyrządzając jej szkody siłą lub podstępem, ani nie udzielając pomocy, rady czy żadnego powodu, aby ktoś inny to czynił. Zachęta, by nie przywłaszczać sobie cudzej własności ani zapłaty najemnika. Aby nie być hazardzistami, nie prowadzić nielegalnych interesów, tak aby dla zysku nie tracili sumienia; i dlatego powinni zasięgać rady w sprawach wątpliwych, nie postępować na oślep przy wykonywaniu testamentów, aby posiadając cudzą własność, nie oddali swojej duszy Diabłu; znosić cierpliwie ubóstwo i pokładać nadzieję w Bogu oraz lękać się Go, gdyż da ci tyle, ile będziesz potrzebował. M. Jak będziemy przestrzegać ósmego? D. Nie mówiąc fałszu przeciw bliźniemu. | Nie szemrząc. Nie ujawniając ukrytych grzechów (chyba że w celu ich naprawienia, wobec osoby, której to dotyczy, lub dla jakiegoś innego dobrego i godziwego celu), nie osądzając źle bliźniego ani nie mówiąc kłamstw, lecz raczej mówiąc dobrze, D. Nie pożądając cudzej żony ani żadnej innej nieuczciwej rzeczy. I dlatego dobrze jest strzec oczu oraz innych okazji, aby móc strzec serca, i uciekać się do modlitwy, by odpędzać pokusy. M. Jak będziemy przestrzegać dziesiątego? D. Nie pożądając własności ani żadnej innej rzeczy bliźniego drogą niegodziwą ani nie zazdroszcząc mu jego dóbr. come vorresti, che gl'altri dicessero di te. M. Come osservaremo il nono? M. W ilu zawierają się te dziesięć przykazań? D. Dwa przykazania Miłości, to jest miłować Boga ponad wszystko, a bliźniego jak siebie samego z miłości do Boga, tak że całe prawo Boże zawiera się w tym słodkim przykazaniu miłości, które daje nam Pan nasz przez swoją nieskończoną dobroć. M. Wymieńcie przykazania P. 19b. P. 20a. 244 | 59 Kościoła? |“ D. Przykazania Świętej Matki Kościoła są pięciorakie. 1 Pierwsze. Słuchać mszy W nakazane święta. 2 Drugie. Pościć w Wielkim Poście i w inne nakazane dni oraz powstrzymywać się od mięsa w piątek i sobotę. 3 Il terzo. Confessarsi; Almeno una volta I'anno. 4 Il quarto. Communicarsi, Almeno la Pasqua. 5 Il quinto. Płacić dziesięciny. D. Po pierwsze, aby wielbić Boga w Jego Świętych. Po drugie, ponieważ pojmujemy chwałę, którą oni mają w niebie. Terzo perche "imitiamo sapendo la sua vita, et virtū. Po czwarte, ponieważ w ten sposób mamy ich za naszych orędowników. Po piąte, Kościół decime, secondo I'usanza. M. Perche causa celebra la Chiesa le feste de santi. chce uczcić swoich świętych synów, tak jak oni uczcili Boga i tenże Kościół. M. Quali giorni si deve digiunare? D. Cały okres Wielkiego Postu, z wyjątkiem niedziel. Cztery suche dni roku, przypadające w czterech porach roku, to jest wiosną, latem, jesienią i zimą. Wiosną po pierwszej |% niedzieli Wielkiego Postu. Latem w pierwszym tygodniu po Pięćdziesiątnicy. Jesienią po święcie Podwyższenia Krzyża we wrześniu. Zimą po trzeciej niedzieli Adwentu. Wigilia Bożego Narodzenia. Zesłanie Ducha Świętego. Wniebowzięcie Matki Boskiej. O Narodzeniu św. Jana Chrzciciela. Wszyscy Apost[ołowie] z wyjątkiem Ś[więty] Jakub i Filip. i Ś[więty] Jan Ewang[elista]. O św. Wawrzyńcu. O Wszystkich Świętych. M. W jaki sposób należy pościć? D. Po pierwsze, powstrzymywać się od jedzenia mięsa, jaj i nabiału. Jeśli chodzi o porę, należy jeść około południa; chociaż mała przekąska, zgodna z przyjętym zwyczajem i nieganiona przez przełożonych, może być usprawiedliwiona, wszyscy są zobowiązani tego przestrzegać, z wyjątkiem tych, którzy mają słuszną przeszkodę. P. Jakie są święta nakazane przez święty Kościół? D. Są to następujące: pierwsze — Narodzenie Pana naszego Jezusa Chrystusa. Święty Szczepan protomęczennik. Ś[więty] Jan Ew[angelista]. Obrzezanie N[aszego] P[ana]. Objawienie Pańskie. Wielkanoc wraz z dwoma następującymi dniami. Święty Krzyż majowy. Wniebowstąpienie N[aszego] P[ana]. Zesłanie Ducha Świętego wraz z dwoma następującymi dniami. Uroczystość | Ciała Chrystusa. Narodzenie, Zwiastowanie, Wniebowzięcie, Oczyszczenie Naszej] Pani. Narodzenie św. Jana Chrzciciela. Dwunastu Apostołów. Św. Wawrzyniec. Poświęcenie św. Michała we wrześniu. Wszyscy Święci. Dni niedzielne. Święta, których biskupi przestrzegają w swoich biskupstwach i diecezjach. P. Dlaczego Kościół stosuje inne ceremonie i zewnętrzny kult? O. Dla większej czci i godności kultu Bożego. Po drugie, aby pobudzić lud do pobożności i przez te zewnętrzne rzeczy nauczyć go rozumieć rzeczy wewnętrzne. Po trzecie, ponieważ od Boga mamy ciało i duszę, dlatego powinniśmy służyć Mu obojgiem. Zawiadomienie. Tu można upomnieć, że gdy osiągną wiek rozeznania, są zobowiązani do spowiedzi, a po pewnym czasie do przyjmowania P. 20b. P. 21a. P. 21b. n 12 73 | 245 Komunii; i to przynajmniej raz w roku, chociaż lepiej byłoby czynić to częściej. O grzechach głównych, które powszechnie nazywa się śmiertelnymi. |" M. Powiedzieliśmy o dobrych uczynkach, powiedzcie teraz o siedmiu grzechach, które nazywamy śmiertelnymi. D. Grzechy główne. Które powszechnie nazywa się śmiertelnymi. Jest ich siedem. Pierwszy: Pycha. Drugi: Chciwość. Trzecia Lussuria. Czwarty Gniew. Piąte Obżarstwo. Szósta Zawiść. Siódme Lenistwo. Są one przyczyną i źródłem innych, dlatego nazywa się je głównymi, chociaż niekiedy mogą być powszednie. Przeciw tym wadom jest siedem cnót. 1 Pokora przeciw Pysze. 2 Hojność przeciw Chciwości. 3 Czystość przeciwko Lubieżności. 5 Cierpliwość przeciwko Gniewowi. 5 Wstrzemięźliwość przeciwko Obżarstwu. 6 Miłość przeciwko Zawiści. 7 Pilność przeciwko Lenistwu. Grzechy przeciwko Duchowi Świętemu są następujące: sześć. Pierwszy. Zuchwałe przekonanie, że można się zbawić bez zasługi. Drugi. Rozpacz z powodu miłosierdzia Bożego. Trzeci. Zwalczanie poznanej prawdy, aby mieć większą swobodę w grzeszeniu. Czwarty. Zazdrość o dobra duchowe, które otrzymał od Boga nasz bliźni. | Piąty. Upór w grzechu. Szósty. Postanowienie umrzeć bez pokuty. Grzechy, które domagają się pomsty od Boga, są cztery. Pierwszy. Dobrowolne zabójstwo. Drugi. Niegodziwy grzech. Trzeci. Ucisk biednych. Czwarty. Oszukiwać robotników przy wypłacie ich wynagrodzenia. M. Czym jest grzech? D. Jest to to, czego się pragnie lub co się czyni przeciwko prawu i woli Boga. M. Jaką szkodę wyrządza grzech śmiertelny? D. Sprawia, że tracimy Boga, Jego łaskę i chwałę, która była nam obiecana, oraz czyni nas dłużnikami wiecznej kary piekła. M. Dlaczego nazywa się go śmiertelnym? D. Ponieważ zabija duszę, pozbawiając ją życia łaski. M. Co powoduje grzech powszedni? D. Nie pozbawia łaski ani nie zasługuje na piekło, lecz oziębia człowieka w miłości i służbie Bogu, zasługuje na karę doczesną, a także usposabia do grzechu śmiertelnego. Uwaga. Tutaj można powiedzieć o ciężarze grzechu, zachęcając do unikania go. | O siedmiu Sakramentach świętego Kościoła. M. Co jeszcze trzeba uczynić? D. Trzeba nam znać siedem Sakramentów i przyjmować je w swoim czasie, to jest wtedy, gdy nakazuje nam to i wyjaśnia Kościół. M. Wymieńcie sakramenty. D. Sakramentów świętego Kościoła jest siedem. Pierwszy. Chrzest. Drugi. Potwierdzenie. Trzeci. Eucharystia. Czwarty. Pokuta. Piąty. Ostatnie namaszczenie. Szósty. Porządek. Siódmy. Małżeństwo. P. 22a. P. 22b. P. 23a. 246 | M. Che habbiamo detto? D. Siedem Sakramentów. M. Kto ustanowił te Sakramenty? D. Giesū nostro Signore. M. Perché? D. Aby odpuszczać nam grzechy, udzielać nam swojej łaski i zasług swojej męki, a w każdym z nich daje łaskę w jakiejś szczególnej sprawie, lecz trzeba je przyjmować godnie. M. Do czego służy Sakrament Chrztu? | D. Aby człowiek stał się chrześcijaninem i synem Bożym. M. Come si fa questo? D. Perché rodzimy się w grzechu pierworodnym, który odziedziczyliśmy po naszych pierwszych ojcach, i zostaje on nam odpuszczony wraz ze wszystkimi innymi [grzechami] przez chrzest, a także zostaje udzielona łaska wraz z innymi cnotami; i tak stajemy się synami i dziedzicami życia wiecznego. M. Do czego służy Sakrament Bierzmowania, czyli Konfirmacji? D. Do otrzymania łaski i siły przeciwko naszym nieprzyjaciołom, aby wyznawać wiarę, którą otrzymaliśmy w chrzcie. M. Do czego służy sakrament Spowiedzi? D. Aby Bóg, Pan nasz, przebaczył nam grzechy, które popełniliśmy po chrzcie. M. Jak ma się przygotować ten, kto powinien się wyspowiadać? D. Uczyni trzy rzeczy. Po pierwsze, przypomnieć sobie pilnie grzechy, które popełnił. Po drugie, mieć żal i skruchę z postanowieniem, aby więcej nie grzeszyć. Po trzecie, wyznać je wszystkie w całości, a następnie odprawić pokutę zadaną przez spowiednika. M. Do czego służy Najświętszy Sakrament |” Ołtarza? D. Aby nasza dusza była żywiona i karmiona łaską Bożą oraz zjednoczona z Nim. Po drugie, abyśmy łatwo nie popadali w grzechy. Po trzecie, aby osiągnąć wszelką doskonałość. M. Co znajduje się w Najświętszym Sakramencie Ołtarza[?] D. Jest tam Jezus Chrystus, nasz Pan, w ciele i duszy, tak jak jest w niebie, zarówno w hostii, jak i w kielichu po konsekracji kapłana. M. Czy po tym, jak kapłan dokonał konsekracji, w hostii pozostaje chleb, a w kielichu wino? D. Nie, ojcze, ponieważ mocą słów, które wypowiada kapłan, chleb przemienia się w ciało, a wino w krew Jezusa Chrystusa P[ana] N[aszego], co dokonuje się podczas Mszy. M. Czym jest Msza? D. Jest to prawdziwe wspomnienie i przedstawienie życia, męki i śmierci Naszego Pana Jezusa Chrystusa, a zarazem ofiara, w której ofiarowuje się tego samego Chrystusa za żywych i za zmarłych; dlatego należy przy nim trwać z wielką uwagą i pobożnością. M. Jak należy się przygotować, aby godnie przyjąć Najświętszy Sakrament? |** D. Idąc z pobożnością, bez świadomości grzechu śmiertelnego, po uprzednim wyspowiadaniu się. Zachęta. " P 23b. 75 P 21b. » P22a. | 247 Tu można zachęcać do częstego korzystania z sakramentów Spowiedzi i Komunii. M. Do czego służy sakrament ostatniego Namaszczenia? D. Aby otrzymać łaskę Ducha Świętego, zgładzić grzechy, które mogły pozostać, oraz pokrzepić duszę, dając jej nadzieję i siłę do opierania się trudom choroby i Diabłu. M. Przecież cóż więcej? D. Aby osiągnąć zdrowie ciała, jak widzi N[asz] P[an], jest to bardziej stosowne. M. Do czego służy sakrament Święceń? D. Aby dać Kapłanowi władzę i łaskę konsekrowania Najświętszego Sakramentu Ołtarza oraz odpuszczania grzechów, co może czynić jedynie Kapłan. M. Do czego służy sakrament Małżeństwa? D. Aby mężczyzna i kobieta otrzymali łaskę wspólnego życia i wychowywania dzieci ku chwale Boga oraz pomnażania ludu chrześcijańskiego, aby zawsze byli ci, którzy służą Bogu. M. Jak mają się wzajemnie zachowywać mąż i żona? D. Mąż powinien kochać i szanować żonę jak siostrę w Chrystusie, a żona czcić i być posłuszna mężowi w miejsce Chrystusa; oboje zaś powinni zachowywać pokój, jedność, wierność i miłość, jak Chrystus i Kościół. O cnotach teologalnych, kardynalnych, darach i owocach Ducha Świętego. M. Cnoty teologalne. Są trzy: po pierwsze Wiara, po drugie Nadzieja, po trzecie Miłość. Cnoty kardynalne są cztery. Po pierwsze Roztropność, po drugie Sprawiedliwość, po trzecie Męstwo, po czwarte Umiarkowanie. Dary Ducha Świętego. Jest ich siedem. Pierwszy. Dar Mądrości. Drugi. Dar Rozumu. Trzeci. Dar Rady. Czwarty. Dar męstwa. Piąty dar wiedzy. Szósty. Dar pobożności. Siódmy. Dar bojaźni Bożej. Owoce Ducha Świętego. Jest ich dwanaście. |** Pierwsza, Miłość. Druga, Radość. Trzecia, Pokój. Czwarta, Cierpliwość. Piąta, Wielkoduszność. Szósta, Dobroć. Siódma, Łaskawość. Cottavo, Łagodność. Il nono, Wiara. Il decimo, Skromność. Iundicimo, wstrzemięźliwość. Il duodecimo, czystość. Błogosławieństw jest osiem. Pierwsza. Błogosławieni są ubodzy w duchu, Albowiem do nich należy? królestwo niebieskie. Druga. Błogosławieni cisi, Albowiem oni posiądą ziemię. Trzecia. Błogosławieni, którzy płaczą, Albowiem oni będą pocieszeni. Czwarta. Błogosławieni, którzy łakną i pragną sprawiedliwości, Albowiem oni będą nasyceni. Piąta. Błogosławieni miłosierni, albowiem oni dostąpią miłosierdzia. Szósta. Błogosławieni ci, którzy są czystego serca, albowiem oni ujrzą Boga. Siódma. Błogosławieni pokój czyniący, albowiem będą nazwani synami Bożymi. Ósma. Błogosławieni ci, którzy cierpią prześladowanie dla sprawiedliwości, to jest za dobre uczynki, albowiem do nich należy królestwo niebieskie. Uczynki miłosierdzia względem ciała są dwojakiego rodzaju. Pierwsza. Dawać jeść ubogim głodnym. Druga. |* Dawać pić spragnionym ubogim. Trzecia. Odziewać nagich. Czwarta. Udzielać gościny pielgrzymom. Piąta. Odwiedzać chorych. Szósta. Odwiedzać „uwięzionych”. Siódma. Grzebać zmarłych. P. 25a. P. 25b. Wydrukowano Et. S. 26a. 248 | 82 83 Uczynki miłosierdzia względem duszy są również dwojakiego rodzaju. Pierwsza. Daj dobrą radę. Druga. Pouczyć nieświadomych. Trzecia: Upomnieć grzesznika. Czwarta. Pocieszać osoby strapione i udręczone. Piąta. Przebaczyć otrzymane zniewagi i krzywdy. Szósta. Cierpliwie znosić przykrości wyrządzane nam przez innych. Siódma. Modlić się do Boga za żywych i za zmarłych. Główne rady Naszego Pana Jezusa Chrystusa. Są trzy. Pierwszy. Dobrowolne ubóstwo. Drugi. Wieczysta czystość. Trzeci. Całkowite posłuszeństwo. Wrogowie człowieka są trzej. Po pierwsze. Demon. Po drugie. Świat. Po trzecie. Ciało. Tajemnice naszego Pana Jezusa Chrystusa. Aby medytować i odmawiać Różaniec- .*! O Matce Bożej, których jest piętnaście. Pięć radosnych, pięć bolesnych i pięć chwalebnych. Pięć radosnych jest następujących. Pierwsza. Zwiastowanie, kiedy został poczęty Syn Boży. Druga. Nawiedzenie świętej Elżbiety. Trzecia. Narodzenie Naszego Pana Jezusa Chrystusa. Czwarta. Ofiarowanie naszego Pana w świątyni. II quinto. Kiedy został odnaleziony w świątyni pośród doktorów. Li cinque Dolorosi sono questi. Il primo. Modlitwa naszego Pana w ogrodzie. Il secondo. La flagellatione Alla Colonna. Il terzo. Ukoronowanie koroną cierniową. Il quarto. Niesienie krzyża na górę Kalwarię. Il quinto. Ukrzyżowanie i śmierć na krzyżu. Pięć Chwalebnych to te. Pierwsza. Zmartwychwstanie naszego Pana. Druga. Jej Wniebowstąpienie do Nieba. Trzecia. Przyjście Ducha Świętego. Czwarta. Wniebowzięcie Matki Bożej. Piąty. Ukoronowanie nad aniołami i błogosławionymi. |** O Ave Maria. Kiedy rozbrzmiewa Ave Maria, uzyskuje się odpust, odmawiając trzy wersety z trzema Ave Maria. Przy pierwszym uderzeniu: Angelus Domini Nuntiavit Mariae, Et concepit De spiritu sancto. Zdrowaś Maryjo. Przy drugim uderzeniu: Ecce ancilla domini Fiat mihi Secundum verbum tuum. Zdrowaś Maryjo. Przy trzecim uderzeniu: Et verbum caro factum est, Et habitavit in nobis. Zdrowaś Maryjo. Jak należy pomagać w służeniu do Mszy Świętej. Wers. Osądź Vers. Introibo ad Altare Dei. Resp. Ad Deum qui laetificat iuventutem meam. mnie, Boże, i rozsądź moją sprawę z narodem nieświętym; od człowieka nieprawego i podstępnego wybaw mnie. Odp. Albowiem Ty jesteś Bogiem, moją siłą; czemu mnie odrzuciłeś i czemu chodzę smutny, gdy uciska mnie nieprzyjaciel? Wers. Ześlij światło swoje i prawdę swoją; one mnie poprowadziły i przywiodły na świętą górę Twoją i do przybytków Twoich. Odp. I przystąpię do ołtarza Bożego, do Boga |** który rozwesela moją młodość. Wers. Wysławiać Cię będę na cytrze, Boże, Boże mój: czemu smutna jesteś, duszo moja, i czemu mnie niepokoisz? s. 26b. P. 27a. P. 28a. 85 86 | 249 Odp. Pokładaj nadzieję w Bogu, albowiem jeszcze będę Go wychwalał: On jest zbawieniem mojego oblicza i moim Bogiem. Werset. Chwała Ojcu i Synowi, i Duchowi Świętemu. Odpowiedź. Jak było na początku, teraz i zawsze, i na wieki wieków. Amen. Werset. Wspomożenie nasze w imieniu Pana. OdpowiedVers. Introibo ad altare Dei. Resp. Ad Deum qui laetificat iuventutem meam. ź. Który stworzył niebo i ziemię. Wers. Confiteor et c. jak poniżej Odp. Niech się zmiłuje nad tobą Bóg wszechmogący i po odpuszczeniu wszystkich twoich grzechów doprowadzi cię do życia wiecznego. Wers. Amen. Odp. Spowiadam się Bogu wszechmogącemu, Najświętszej Maryi zawsze Dziewicy, świętemu Michałowi Archaniołowi, świętemu Janowi Chrzcicielowi, świętym Apostołom Piotrowi i Pawłowi, wszystkim Świętym oraz tobie, Ojcze, bo bardzo zgrzeszyłem myślą, mową i uczynkiem, moja wina, |¥ moja wina, moja bardzo wielka wina. Przeto proszę Najświętszą Maryję zawsze Dziewicę, świętego Michała Archanioła, świętego Jana Chrzciciela, świętych Apostołów Piotra i Pawła, wszystkich Świętych i Święte Boże oraz ciebie, Ojcze, o modlitwę za mnie do Pana Boga naszego. Wers. Niech wszechmogący Bóg zmiłuje się nad wami i, odpuściwszy wszystkie wasze grzechy, niech Pan doprowadzi was do życia wiecznego. Odp. Amen. Niech wszechmogący i miłosierny Pan udzieli nam odpustu, rozgrzeszenia i odpuszczenia wszystkich naszych grzechów. Odp. Amen. Wers. Boże, Ty nas ożywisz, gdy się nawrócisz. Odp. I lud Twój będzie się radował w Tobie. Wers. Okaż nam, Panie, swoje miłosierdzie. Odp. I daj nam Twoje zbawienie. Wers. Panie, wysłuchaj modlitwy mojej. Odp. I niech moje wołanie do Ciebie przyjdzie. Wers.® Pan z wami. Odp. I z duchem twoim. Wers. Panie, zmiłuj się. Odp. Panie, zmiłuj się. Wers. Kyrie eleison. Odp. Christe eleison. |% Wers. Christe eleison. Odp. Christe eleison. Wers. Kyrie eleison. Resp. Kyrie eleison. Wers. Kyrie eleison. P. 28a. ISspausdinta Wesp. P. 28b. 250 | Dopo che il Kapłan ha mówi: Orate fratres. Odpowiada il Kleryk. Niech Pan przyjmie ofiarę z de rąk twoich na chwałę i ad cześć et imienia swego, a także na ad pożytek nasz i całego świętego Kościoła swego. Amen. Il w taki sposób, że si ha da tenere guando si comincia la Doktryna Chrześcijańska. In prima il Niech mistrz każe powiedzieć il Pater noster, et '’Ave Maria, et potem niech powie la następującą modlitwę. Módlmy się. Wszechmogący, wieczny Boże, który palcem swoim wypisujesz sprawiedliwość Twojego in prawa w sercach wierzących, racz, prosimy, natchnąć nas światłem Twojej mądrości, abyśmy, prawdziwie ut te poznając i wiernie et miłując, zasłużyli na osiągnięcie tego, co obiecujesz. Przez Chrystusa, Pana naszego. Odp. Amen. Guido Michelini Otrzymano 1999 06 23 Uniwersytet degli Studiów di Parma Aleja S. Michele 9/A, 1-43100 Parma, Włochy [email protected]