Naujų darbų apžvalga

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLV (2001), 207-219 PRZEGLĄD NOWYCH PRAC Survey of Recent Publications LITWA Rok dwutysięczny pozostał w pamięci naznaczony zbliżającym się przełomem tysiącleci, ogarniającym kraj zastojem gospodarczym (a więc i brakiem środków) oraz kryzysem organizacji i administracji nauki. Mimo to także w tych niepomyślnych dla nauki latach na Litwie ukazało się wcale niemało publikacji językoznawczych. Ich omówienie będzie, jak się wydaje, wygodniejsze po umownym podzieleniu ich na trzy grupy: nowe badania, naukowe wydania dawnych pism oraz publikacje dorobku litewskiego językoznawstwa. Monografie Nowych badań monograficznych w 2000 roku ukazało się niewiele i zapewne odzwierciedla to obecny stan litewskiego językoznawstwa. Za najpoważniejsze opracowanie w tej części uznałbym monografię Sauliusa Ambraza Daiktavardžių darybos raida XI. Lietuvių kalbos vardažodiniai vediniai. (Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2000, 352 s.). Książką tą autor konsekwentnie kontynuuje prowadzone już od kilku dziesięcioleci historyczne badania nad słowotwórstwem języka litewskiego. W 1993 r. zostały one podsumowane w pierwszym tomie monografii. Przeanalizowano w nim derywaty czasownikowe języka litewskiego. We wstępie zamieszczonym na początku tomu autor omówił najważniejsze pojęcia słowotwórcze oraz zasady historycznego słowotwórstwa języka litewskiego. Przestrzega się ich również w niniejszym, drugim tomie, poświęconym analizie derywatów odimiennych. Monografia na to zasługuje i z pewnością doczeka się niejednej wnikliwej recenzji językoznawców, dlatego ograniczę się tylko do jednej czy drugiej uwagi o bardziej ogólnym charakterze, zanotowanej na marginesie podczas jej przeglądania. Autor wyróżnia siedem kategorii rzeczowników utworzonych od nazw odmiennych: nazwy cech, nosicieli cech, nazwy zbiorowe, miejsc, osób oraz zwierząt płci żeńskiej, osób oraz zwierząt płci męskiej i zdrobnienia. Ten podział na kategorie słowotwórcze nieco różni się od podziału przedstawionego we wstępie do wspomnianego pierwszego tomu (por. I, 10): w nim nazwy ze względu na różnicę płci zostały połączone w jedną kategorię, natomiast wyodrębniono kategorie nazw osób według miejsca zamieszkania oraz nazw dzieci według rodziców. Jest całkowicie zrozumiałe, że w ciągu ośmiu lat pracy pogląd autora na tę kwestię mógł się zmienić, jednak takie zmiany pozostały niewyjaśnione, 0 nowy podział nie został uzasadniony. W książce po krótkiej przedmowie osobno omawiana jest każda kategoria derywacyjna. Nie ma tu jednego planu — zaczyna się od podstawowych typów derywacyjnych, a następnie przechodzi do innych albo materiał przedstawia się w porządku chronologicznym; jednak centrum kategorii jest zazwyczaj dobrze uwydatnione, a główne, najbardziej produktywne typy każdej kategorii są dość wyraźnie wyodrębnione. Rozwój derywacji rzeczowników autor bada szczegółowo, opierając się na licznych danych z gwar oraz najważniejszych dawnych zabytków piśmiennictwa litewskiego. Omawiając podstawowe typy derywacji nazw cech, autor niepotrzebnie zalicza (§ 3) oparte na gwarze środkowoaustackiej XVI–XVII to zapewne niewiele bardziej wiarygodne niż bajki napisane przez A. Schleicherа w połowie XIX w. rekonst- 208 | ARTŪRAS JUDŽENTIS a. zabytki piśmiennictwa (postyllę M. Daukšy, Nowy Testament S. B. Chylińskiego, katechizm M. Pietkiewicza). Wymienieni autorzy środkowego wariantu języka piśmienniczego pisali językiem, którego podstawą były podgwary gwar zachodnioaustackich (dzisiejsi szawelscy). Później (np. w odsyłaczach na s. 18, 21 itd.) są oni przez autora monografii właśnie tak identyfikowani. Podsumowując produktywne litewskie derywaty z -ysta, -ystė, których — zdaniem autora — jest wiele także w XVI–XVII-- wiecznej gwarze zachodnioauksztockiej, lecz prawie nie ma ich w języku łotewskim, natomiast w języku pruskim znaleziono jeden derywat cristionisto E 794, wyciąga się wniosek: „Wszystko to pozwala szukać centrum tej innowacji w zachodnich dialektach języków bałtyckich” (s. 200). Ale przecież gwara zachodnioauksztocka jest dialektem języka litewskiego — wschodniobałtyckiego języka, dlatego ten wniosek wydaje się niedostatecznie uzasadniony lub nawet nieprecyzyjnie sformułowany (podobnie na s. 20). O zdrobnieniach z przyrostkami -ikas, -ikė pisze się, że „najwidoczniej są one najbardziej charakterystyczne dla dialektów zachodnich języków bałtyckich, które od dawna znajdowały się pod wpływem języków słowiańskich” (s. 89). Wniosek ten jest bardziej uzasadniony niż poprzedni, ponieważ w tekstach języka pruskiego derywaty z *-iko przeważają wśród wszystkich zdrobnień, natomiast w języku łotewskim takie zdrobnienia są rzadkie (s. 88). Oprócz języka pruskiego są one dość częste w niektórych gwarach żmudzkich i zachodnioauksztockich. A zatem gwary te uważa się za zachodnie dialekty języków bałtyckich, podobnie jak język pruski. Najprawdopodobniej chodzi tu o substrat kuroński, skalwijski i nadruwski, jednak autor nigdzie o tym nie wspomina. Zdaniem autora, rzeczownikowa kategoria słowotwórstwa nazw miejscowych „jest całkiem nowa, ukształtowana na gruncie języka litewskiego” (s. 63; podobnie także na s. 207). Taki pogląd wspierają podstawowe przyrostki tej kategorii: -idė/-ydė, -udė; -inis, -inė. Jednakże przyrostki zaliczane do peryferyjnych w tej kategorii słowotwórczej są używane do tworzenia nazw miejsc także w języku łotewskim: por. laukums, klajums; maiznica, viesnica; augstiene, priediene, być może nawet bagažnieks i in. Autor nic nie wspomina o stosunku tych łotewskich typów słowotwórczych do litewskich. Czy jest to wynik równoległego rozwoju, czy może początków wspólnej kategorii słowotwórczej? W książce zamieszczono dość obszerne streszczenie w języku niemieckim (s. 326–345), które czyni ją bardziej dostępną nie tylko dla badaczy języków bałtyckich, lecz także języków indoeuropejskich w ogóle. Wszystkim im w korzystaniu z monografii bardzo pomogą indeksy litewskich afiksów słowotwórczych (s. 235—240) oraz litewskich słów (obejmujących słowa omówione w obu tomach monografii, s. 241—325). Książkę kończy lista poprawek błędów zauważonych w pierwszej części monografii (1993) — niestety dość długa. Monografia ta jest naprawdę wartościowym dziełem językoznawstwa bałtyckiego. Studium językoznawcze nosi również nowa książka Zigmа Zinkevičiusa Lietuvių poteriai (Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2000, 272 s.). Została napisana na podstawie wcześniejszych prac autora oraz innych językoznawców i historyków. Temat jest interesujący, mało zbadany, a analiza krótkich tekstów modlitw odsłania ogólny obraz rozwoju języka litewskiego. Książka została napisana żywym, emocjonalnym językiem, miejscami — stylem publicystycznym. Prawie czwarta jej część poświęcona jest zagadnieniom historycznym, których w niniejszym omówieniu się nie porusza. Książka jest interesująca i pożyteczna, jej główna myśl o wpływie języka niemieckiego na nasze najstarsze modlitwy jest przekonująca. Niemniej jednak czytelnika nużą powtórzenia, a niektóre twierdzenia są niewystarczająco uzasadnione. Pisząc o języku litewskim w XIII–XV wieku, w wielu przypadkach opiera się na danych eksperymentu lingwistycznego. Czasami jest to jedyny argument autora. Niemniej jednak taki eksperyment, siai gE ee PRZEGLĄD NOWYCH PRAC | 209 ruota dane o prajęzyku indoeuropejskim. Tekstu uzyskanego w drodze takiej rekonstrukcji nie można uważać za pierwotną formę litewskich modlitw ani umieszczać go, z datą XIII–XIV wieku lub późniejszych stuleci, w „Chronologicznej tabeli zmian tekstu modlitw” (s. 200—226). W rozdziale „Chrystianizacja Litwy i modlitwy” analizowane są zmiany w języku modlitw, które zaszły pod wpływem języka polskiego przed ich utrwaleniem na piśmie. Ponieważ w tym rozdziale nie ma żadnych odsyłaczy, nie wiadomo, na czym autor opiera twierdzenie, że analizowane kalki językowe powstały jeszcze przed pierwszymi zapisami rękopiśmiennymi lub książkami. Tym bardziej że w dalszej części książki niemal wszystkie te same przypadki omawiane są przy analizie języka późniejszych źródeł. Nie zawsze w dostatecznym stopniu uwzględniono wpływ oryginałów na tłumaczone teksty litewskie. Na przykład konstrukcja bez spójnika w Żemczudze teologicznej Vaišnorasa, 115b, uznawana za archaizm (s. 138), jednak także w łacińskim oryginale w tym miejscu nie ma spójnika. Po przeanalizowaniu języka modlitw Mažvydasa Z. Zinkevičius wyciąga między innymi następujące wnioski: „Mažvydas umieścił w swoim katechizmie ten [wariant Wyznania wiary], który sam znał, najprawdopodobniej wyuczony od swojej matki, tylko nieco dostosował go do tekstu Seklucjana“ (s. 128); „w żaden sposób nie można twierdzić, że Mažvydas przetłumaczył Wyznanie wiary z katechizmu Seklucjana“ (s. 127). Autor opiera swoje twierdzenia na rozbieżnościach między katechizmami Mažvydasa i Seklucjana. Wybitny badacz języka pism Mažvydasa Chr. Stang w studium Die Sprache des litauischen Katechismus von Mažvydas, wydanym w Oslo w 1929 r., porównawszy tekst Mažvydasa z jego możliwymi oryginałami, sformułował następujący wniosek: „Mžv. da die litauische Tradition berūcksichtigt hat, wo er es, ohne von seinen Vorlagen (Seklucjan 1545 und Malecki) abzuweichen, tun konnte“ (s. 16). Stang w swoim studium ustalił, że w pewnych przypadkach, gdy Mažvydas odchodzi od Seklucjana, opierał się na katechizmie Maleckiego. Przypadki te stanowią co najmniej połowę przykładów, na których (s. 127 i 128) opiera się Z. Zinkevičius, dlatego przytoczone wnioski są niedostatecznie uzasadnione. Nie podano, skąd pochodzą teksty cytowane w rozdziale „Modlitwy w XVIII–XIX w. w Małej Litwie i poza ziemiami etnicznymi“. Przy cytowaniu oryginałów nie uniknięto błędów. Na przykład, przepisując modlitwy z katechizmu Daukšy „ich ówczesną pisownią“ (s. 98), wyraz mū/fų zapisano z jednym f, nad o w wyrazie S3wetoii nie ma diakrytyku, zamiast /ėdi napisano /ėdi, wyraz Sjwetq zapisano małą literą, a w wyrazie /5wėtą po ¢ nie pozostał już diakrytyk; jeszcze kilka przypadków pisowni budzi wątpliwości. W przykładach teologicznych „Žemčiūgos” Simona Vaišnora (s. 138) również popełniono kilka błędów — napisano chriklcjonilchkoie, powinno być —Chrikfc3oniflehkaie; ponadto kilkakrotnie niedokładnie wskazano miejsce przykładów. Dane ze starych pism w książce przedstawiono na kilka różnych sposobów: w jednym przypadku — tak, jak zapisano w oryginale, w innych — przepisano współczesną ortografią, jeszcze w innych — przywrócono do współczesnego języka ogólnego. Bynajmniej nie zawsze jest jasne, który wariant prezentacji autor wybrał w konkretnym przypadku. W książce zamieszczono streszczenia w języku niemieckim, polskim i rosyjskim. Źródła podano na przemian z literaturą. Wykaz literatury jest wybiórczy: nie ma w nim na przykład wspomnianego studium Ch. Stanga, poświęconego specjalnie językowi katechizmu Mažvydasa. Korzystanie z książki ułatwiają dołączone indeksy: „Słów, form i fraz” (s. 254–262) oraz „Nazwisk (antroponimów)” (s. 263–267). Monografia Vida Kavaliauskasa Akcentuacja czasowników derywowanych za pomocą przyrostków we współczesnym języku litewskim (Wilno: Algarvė, 2000, 232 s.) została opracowana na podstawie niedawno obronionej rozprawy doktorskiej. Autor sam wskazał to w przedmowie (s. 8), a szczególnie wyraźnie wynika to ze wstępu (s. 9–18), zachowującego strukturę wymaganą w rozprawach doktorskich: przedmiot i cel pracy, jej aktualność i nowatorstwo itd. Nawet teoretyczne i praktyczne znaczenie pracy zostało przedstawione zgodnie z tymi wymaganiami (s. 18). Naprawdę można było wszystko kró- 210 | ARTŪRAS JUDŽENTIS cej i zgrabniej uporządkować. Samo szybkie przygotowanie tekstu rozprawy do druku i jego opublikowanie jest niewątpliwie godne pochwały i stanowi przykład wart naśladowania. W książce analizowana jest akcentuacja czasowników utworzonych za pomocą dziewięciu najczęstszych przyrostków (-uoti, -inti, -(i)oti, -ėti, -auti, -telėti, -inėti, -enti i -yti). Akcentowanie derywatów każdego przyrostka wyjaśnia się ich budową, cechami morfonologicznymi, gramatycznymi i semantycznymi, uwzględnia się akcentotwórczą moc przyrostków i inne kwestie. Materiał faktyczny zaczerpnięto z trzeciego wydania Słownika współczesnego języka litewskiego (1993). W poszczególnych przypadkach autor korzystał także z dwóch wcześniejszych wydań tego słownika oraz z innych normatywnych dzieł dotyczących akcentowania języka litewskiego, a także z wielotomowego Słownika języka litewskiego. Dane uściślono, korzystając z Odwrotnego słownika współczesnego języka litewskiego. Książkę podzielono na dziewięć części według analizowanych przyrostków czasownikowych. Kolejność przyrostków determinowała ich produktywność. Taki układ nie jest wygodny — akcentowanie derywatów bliskich strukturalnie przyrostków -ėti, -telėti i -inėti lepiej byłoby omówić kolejno po sobie. Każda część książki, a często także mniejsze rozdziały i podrozdziały, rozpoczyna się od przeglądu wcześniejszych badań, dlatego nie uniknięto zbędnych powtórzeń (por. s. 47–49 i 51). Ze względu na zwięzłość i liczne odsyłacze w takich przeglądach można się pogubić (por. s. 26-28). Części książki zawierają wnioski, które z kolei są podsumowywane we wnioskach końcowych (s. 212-220); w nich wyniki badań przedstawiono, grupując je według akcentowych właściwości przyrostków. Książkę kończy streszczenie w języku francuskim (s. 221-223) oraz wykaz cytowanej literatury (s. 224—230). Pewne wątpliwości budzą częste uwagi autora dotyczące kwestii norm akcentuacyjnych. Nie są one oparte na specjalnych badaniach: akcentowanie czasowników współczesnego języka litewskiego w książce analizuje się na podstawie danych dzieła normatywnego (często porównuje się je z danymi innych dzieł normatywnych lub teoretycznych), a nie na podstawie żywej mowy. A zatem w wielu przypadkach proponuje się zmianę normy podawanej przez trzecie wydanie Słownika współczesnego języka litewskiego, opierając się przede wszystkim na analizie danych samego słownika. Czy nie jest to zamknięty krąg? Podążanie tą drogą determinują nie fakty żywego języka, nie podstawa normy w gwarach, lecz ogólne zasady konsekwencji i systemowości. Należy zwrócić uwagę również na inną kwestię: nie wszystko, co podaje „Słownik współczesnego języka litewskiego”, stanowi fakty języka ogólnego; znajdują się tam także dialektyzmy i archaizmy. W książce wszystkie dane tego słownika są zazwyczaj analizowane jako równorzędne, należące do jednego systemu: „Tu <...> analizuje się akcentowanie wszystkich czasowników z przyrostkami podanych w «Słowniku współczesnego języka litewskiego» (1993 r.)” (s. 8). Dlatego wyciągane wnioski mogą być nieprecyzyjne. Na przykład (s. 24—25) analizowane jest akcentowanie dwóch czasowników z przyrostkiem -uoti —gruoduoti i varpučiuoti—. Stanowią one wyjątek od ogólnej reguły, zgodnie z którą derywaty czasownikowe z tym przyrostkiem, utworzone od rzeczowników, akcentuje się w przyrostku. Jednak oba wspomniane czasowniki są dialektyzmami (wskazuje na to również sam autor), dlatego nie należałoby analizować ich na tym samym poziomie co innych odpowiednich derywatów ani włączać do ogólnych obliczeń statystycznych. Osobliwie autor rozumie metodę porównawczą: ma ona polegać na porównywaniu faktów podawanych w literaturze naukowej, zestawianiu gwarowych wariantów akcentowania i norm języka ogólnego itp. (s. 18). Książka obfituje w statystyki, które dość zręcznie przedstawiono w postaci tabel i kolorowych wykresów. Język jest płynny i poprawny. Zauważono zaledwie kilka błędów korektorskich: w zdaniu „DZ, fiksavęs daugelio veiksmažodžių kirčiavimo gretybių“ (s. 31) zamiast daugelio powinno być daugelį albo zamiast gretybių —gretybes; niejasne jest zdanie „Tai apsunkina aiškinantis tokių veiksmažodžių priesaginio kirčiavimo priežastis“ (s. 76) — może coś tu pominięto? PRZEGLĄD NOWYCH PRAC | 211 Jako jedna z pierwszych prac młodego naukowca książka robi dobre wrażenie i pozwala oczekiwać kolejnych pogłębionych i wnikliwych badań nad akcentuacją języka litewskiego. Aldona Paulauskienė. Kultura języka litewskiego (Kowno: Technologija, 2000, 256 s.). Autorka pisze w przedmowie, że książka ta „jest wydawana nie jako zwykły podręcznik, lecz jako popularnie napisana monografia“ (s. 7) i „może być również nazywana oryginalną pracą z zakresu lingwistyki społecznej“ (s. 8). Mimo to książka jest przede wszystkim przeznaczona dla studentów (s. 7), dlatego w niniejszym omówieniu nie jest szerzej analizowana. Edycje dawnych pism Nawet w trudnych czasach kontynuowano, choć nie bez zakłóceń, wydawanie dawnych pism litewskich. Organizatorem tej pracy był Vytautas Ambrazas; jego nazwisko wymieniono także w przedmowach obu publikacji, które ukazały się w 2000 roku. Jako pierwsza ukazała się książka przygotowana przez Guido Micheliniego Martyno Mažvydo raštai ir jų šaltiniai (Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2000, 731[1] s.). Strony tytułowe książki wprowadzają w błąd: książka nie jest żadną pracą autorską, na przykład monografią o pismach Mažvydasa i ich źródłach — zamieszczono w niej faksymile dzieł Mažvydasa oraz ich oryginały. Michelinis jest redaktorem naukowym lub opracowującym i redaktorem książki; jego autorstwa są artykuł wprowadzający (s. 8-18), uwagi tekstologiczne, wykaz tekstów Mažvydasa według pierwszych wersów (s. 715-725), wykaz wykorzystanych źródeł (s. 726-729) oraz wybrana bibliografia (s. 729-730). W książce zebrano wszystkie dzieła Mažvydasa: katechizm (s. 61—139), przedrukowany z egzemplarza Uniwersytetu w Toruniu; Pieśń św. Ambrożego (s. 141–153), przedrukowana z egzemplarza Biblioteki Kėrniko; Forma Chrikstima (s. 155–196), przedrukowana z egzemplarza Uniwersytetu w Toruniu; Paraphrasis (s. 197—210), przedrukowana z egzemplarza Uniwersytetu w Uppsali, oraz Gesmes Chriksczoniskas (s. 211–654), przedrukowane z książki J. Gerulisa Mosvid z 1923 r. Najstarsze litewskie zabytki językowe do roku 1570 (Heidelberg: Winter). Ponadto na końcu publikacji zamieszczono fotokopie listów Mažvydasa z archiwum berlińskiego (s. 655–693). Po raz pierwszy obok wszystkich tekstów litewskich w książce podano ich źródła. Wybierając je, redaktor opierał się na wcześniejszych badaniach Chr. Stanga, P. U. Diniego, D. Pociūtė i J. Trilupaitienė, w razie potrzeby je sprawdził i uściślił. Badania nad melodiami śpiewnika Mažvydasa oraz ustalenie źródeł melodii pieśni są w głównej mierze zasługą Micheliniego. Ponieważ egzemplarz katechizmu Mažvydasa z Uniwersytetu w Toruniu został całkiem niedawno opublikowany w formie fototypicznej i nadal jest łatwo dostępny dla wszystkich, w niniejszym wydaniu bardziej celowe byłoby opublikowanie innego, wileńskiego egzemplarza, którego publikacja z 1974 roku jest gorszej jakości. We wstępie do książki, napisanym w językach litewskim, niemieckim (s. 19–31; przełożyła Saskia Drude) i angielskim (s. 32–43; przełożył Jonas Steponaitis), najwięcej miejsca poświęcono śpiewnikowi Mažvydasa. Omówiono jego zawartość i strukturę, przeanalizowano problem opracowującego, wskazano źródła tekstów oraz pochodzenie melodii pieśni. Tekst napisano dość zawile, nie uniknięto powtórzeń. Podsumowano tu artykuły autora opublikowane w czasopismach naukowych w latach 1997—1999, choć zawarto również nowe twierdzenia i wnioski. We wstępie krótko omówiono i krytycznie oceniono prace wcześniejszych badaczy spuścizny Mažvydasa. Obszerne studium Jonasa Palionisa, napisane specjalnie do niniejszego wydania, „Pisownia Martynasa Mažvydasa” (s. 44—60), czyni książkę bardziej wartościową i kładzie podwaliny pod dalsze badania nad językiem pism Mažvydasa. Faksymilia dzieł Mažvydasa są w książce drukowane na podstawie fotografii wydawnictwa „Baltų lankų“, wykorzystanych w wydanej przez nie w 1993 roku książce Martynas Mažvydas. Katechizm i inne pisma. 212 | ARTŪRAS JUDŽENTIS W nowym wydaniu fotografie te zostały nieco zmniejszone, dlatego drobniejszy lub zniszczony druk (na przykład katechizmu i Pieśni S. Ambrafleijausa) jest trudniejszy do odczytania. Faksymile stron tytułowych w wydaniu, przeciwnie, powiększono, przez co również oddalono je od oryginału. Oryginały przekładów redaktor podaje współczesnymi literami łacińskimi, w pozostałych przypadkach ich pisownia jest modernizowana. Przy przepisywaniu oryginałów (przynajmniej polskich) nie uniknięto błędów. Na przykład w książce Druki mazurskie XVI w., opracowanej przez S. Rosponda na podstawie przedruku z 1948 r., przy przepisywaniu katechizmu J. Seklucjana z 1545 r. zamiast zlonkow pojawiło się zlonkov (s. 77), brakuje kropki po słowie Cwartha (s. 78), zamiast Siodmy powinno być Syodmy (s. 79), zamiast Dziewigt. powinno być Dziewigte. (s. 80), zamiast arabskiego I. powinno być j. (s. 81), pominięto odwrotny ukośnik \ między słowami wszechmogączego i stworziciela (tamże), zamiast Trzecy powinno być Trzeczy (tamże), zamiast Syodmi. powinno być Syodmy. (s. 82), zamiast Wierzę —wierzę (tamże, dwukrotnie), zmieniono miejsce numeracji strof modlitwy Oicže nasz, w jej trzeciej strofie pominięto dwa odwrotne ukośniki (s. 83), taki sam ukośnik pominięto między słowami božego i pod (s. 85), od nowej linii powinien zaczynać się akapit rozpoczynający się słowami 70 iest Vo ciele (tamże), po słowie Christusa nie pozostawiono odstępu (tamże), zamiast novy powinno być nowy (s. 87), zamiast bysciekol iek powinno być bysciekolwiek (s. 89), zamiast Niecyn powinno być Nieczyn (s. 101). Błędy te każą powątpiewać także w dokładność przepisania innych przedstawionych oryginałów — łacińskich i niemieckich. W tych przypadkach, gdy oryginały tekstów Mažvydasa lub ich faksymile były dostępne przygotowującemu, ich reprodukcja fotograficzna mogłaby jedynie zwiększyć wiarygodność tekstów i wartość książki. Na przykład, dlaczego nie można było skorzystać z okazji i opublikować niedawno odnalezionego w Bibliotece Litewskiej Akademii Nauk faksymile dobrej jakości katechizmu J. Seklucjana (nawiasem mówiąc, jest to ten sam egzemplarz, którego fotokopie S. Rospond opublikował w 1948 r.)? W uwagach pod fotokopiami przygotowujący poprawia błędy drukarskie i wyjaśnia trudno czytelne miejsca tekstów (por. s. 68). Takich uwag nie ma wiele. Po przejrzeniu uwag do katechizmu Mažvydasa niektóre poprawki i uzupełnienia wzbudziły wątpliwości. W niektórych uwagach obok poprawionego lub wyjaśnionego słowa w nawiasach dopisano inne jego formy: kragis MK 18, poprawione na kraugis, a obok dopisano (= kraughis) (s. 78); podobnie trudny do odczytania przypadek MK 25,,,, wyjaśniono jako schwentągi, a obok dopisano (= schwentąghi) (s. 85); flad MK 21,, poprawione na siad, a obok dopisano (= sėdi) (s. 81); fauweta MK 30,, wyjaśniono jako sau weta i dopisano (= wieta) (s. 90); ij [tai ima MK 31, „poprawione na ijstaitima, a obok dopisano (= ijstatima) (s. 91). Co oznaczają formy wpisane w nawiasach? Czy są to poprawki poprawek? Palionis w opublikowanym w tej książce studium ustalił, że /j/Mażvydasa oznaczano nie tylko na siedem sposobów, lecz także „dystrybucja grafem oraz połączeń grafemów (digrafów) oznaczających ją w poszczególnych publikacjach nie była równomierna” (s. 49). Ponadto napisano tam, że „MK /j/ częściej oznaczano grafemami i, g oraz dwuznakiem ij“. Dlatego poprawki schwentągi = schwentqghi i kraugis = kraughis nie mają podstaw. Poprawka formy weta na wieta jest również wątpliwa: literą e „często oznaczano, zwłaszcza w MK, także dyftong [ie]“ (s. 46). Tym bardziej nie ma podstaw poprawka siad = sėdi, ponieważ fonemu /ė/ „w pierwszych pismach Mažvydasa (MK, GA) nie oznaczano graficznie“ (s. 46). W omawianych uwagach dwuznak Mažvydasa ij jest również przepisywany jako ij: na przykład przypadek MK 28,, przepisano jako presiprawijges (s. 88), a nie presiprawyges. Jednak w transkrypcji polskiego źródła drukowanej obok fotokopii dokładnie ten sam (z tej samej drukarni) dwuznak ij konsekwentnie oddawany jest literą y (por. na przykład transkrypcje słów Ktor3ij, thijm, godnij itd. na tej samej stronie). W uwagach redaktora znajdują się również błędy: glaufiti MK 10, błędnie poprawiono na klausyti (z y) (s. 71); w odniesieniu do przypadku MK 25,, błędnie napisano, że „brakuje znaku podniesienia po testament“ (powinno być: po PRZEGLĄD NOWYCH PRAC | 213 testamen) (s. 85); jadziustus MK 28, błędnie poprawione na słowo tus (z o zamiast a) (s. 88); Schwnetgie MK 45, błędnie poprawiane na Schwetaie (z a zamiast ą) (s. 105). Wyjaśnianie stosunku przedrukowywanych tekstów do oryginałów utrudnia nieuzasadniona różnorodność podpisów pod zdjęciami, por.: przekład dosłowny, przekład zasadniczo dosłowny, przekład w większości dosłowny, przekład niemal dosłowny, przekład nie w pełni dosłowny; tłumaczone swobodnie, przekład swobodniejszy, przekład dość swobodny, przekład częściowo swobodny, przekład dość luźny; swobodna przeróbka, swobodny przekład-przeróbka. Czy wszystkie one oznaczają odmienny stosunek przekładu do jego źródeł? Na końcu książki zamieszczono wykaz tekstów Mažvydasa według pierwszych wersów, który od podobnego „Wykazu XVI–XVII-- wiecznych pruskich i litewskich pieśni kościelnych” opracowanego przez Dainorę Pociūtė (zob. Pociūtė, D. 1995: XVI–XVII-- wieczne protestanckie pieśni kościelne, Vilnius: Pradai, 147—178) różni się tym, że zawiera części psalmodii mszalnych, których Pociūtė nie uważa za samodzielne pieśni; ponadto zwięźle opisano w nim stosunek oryginału każdej pieśni do przekładu. Nawiasem mówiąc, opisy te nie pokrywają się w pełni z odpowiednimi uwagami przy faksymiliach. Książka została wydana ze środków Państwowej Komisji Języka Litewskiego przy Sejmie Republiki Litewskiej (grafik Alfonsas Žvilius). Jest to rzeczywiście wartościowa publikacja bałtystyczna. Zastępuje ona publikację Martynas Mažvydas. Katechizm i inne pisma (Wilno: Baltos lankos, 1993), nie zastępuje jednak wydania z 1974 roku Martynas Mažvydas. Pierwsza książka litewska (Wilno: Vaga). Książka Mažvydas przygotowana przez J. Gerulisa. Najstarsze zabytki języka litewskiego do roku 1570 (Kowno: wydawnictwo Ministerstwa Oświaty, 1922) oraz ich wydanie heidelberskie z 1923 roku mają, przynajmniej dopóki nie odnaleziono przechowywanych w Królewcu Gesmes Chriksczoniskas, wartość źródła pierwotnego. Postylla Mikołaja Daukszy z 1599 roku i jej źródła. Wydanie przygotował Jonas Palionis (Wilno: Baltos lankos, 2000, 1331[5] s.). Wydawnictwo rozpoczynają przedmowy w języku litewskim (s. 7-8) i niemieckim (s. 9-10), dalej zamieszczono wykaz skrótów (s. 11-12) oraz artykuł wstępny „Postylla z 1599 roku i jej wydania” (s. 13— 22). Po nich następują „Komentarze tekstologiczne” (s. 23—35). Od strony 36 rozpoczyna się równoległy faksymilowy tekst przekładu i jego oryginału. Radość wywołaną ukazaniem się nowego naukowego wydania postylli Daukszy szybko przyćmiewa rozczarowanie jego niską jakością druku. Podstawą tego wydania Postylli jest egzemplarz należący do Otona Praniauskasa, przechowywany w Litewskiej Bibliotece Narodowej im. Martynasa Mažvydasa. W 1926 roku, przy wydawaniu Postylli, ten egzemplarz był pomocniczy: sfotografowano z niego ponownie tylko niektóre karty i ostatnią stronę „Błądów- ”. Zatem te dwa wydania opierają się na różnych egzemplarzach przekładu. Zdaniem Palionisa najlepiej zachowanym i najpełniejszym egzemplarzem na Litwie jest egzemplarz Simona Stanevičiusa (por. s. 1), toteż zasadnie nasuwa się pytanie, dlaczego to właśnie ten egzemplarz nie stał się podstawą nowego wydania — być może jakość odbitek byłaby lepsza? Można jedynie przypuszczać, że przeszkodziły w tym pozostawione przez Simona Stanevičiusa w tej książce podkreślenia i poprawki (s. 7). Porównując nowe wydanie z wydaniem z 1926 r. (Postylla Daukšy. Wydanie fotograficzne, Kowno: wydawnictwo Uniwersytetu Litewskiego), widać, że jakość obu jest w najlepszym razie równorzędna (choć dzieli je trzy czwarte wieku!). Jest to szczególnie widoczne przy porównaniu stron 279-280 i 620—621, które w obu wydaniach przedrukowano z tego samego oryginału: z czterech stron tylko pierwsza wydaje się lepiej odbita w nowym wydaniu; trzy pozostałe są wyraźniejsze w książce z 1926 roku. Porównajmy jeszcze niektóre miejsca w obu wydaniach: w wyrażeniu už tą didį susimilimą io 5 w dawniejszym wydaniu widoczne są wszystkie litery nosowe, natomiast w nowym — tylko w słowie didį; w nowym wydaniu zupełnie niewidoczny jest znak diakrytyczny litery e w słowie bedrinikais 6,; w słowie kantrumas 9,, pierwsza litera k i t. d. są już całkowicie nieczytelne. 16* 214 | ARTŪRAS JUDŽENTIS Daukša przełożył postyllę najprawdopodobniej z drugiego wydania Małej postylli katolickiej Wujka, a ostatecznie zredagował przekład, opierając się na jej trzecim wydaniu — taki wniosek opiera się na porównaniu budowy, treści i rozbieżności tekstów dzieł (s. 17–20). Na tej podstawie w książce obok przekładu przedrukowano metodą fotokopiowania polski tekst trzeciego wydania postylli, zaczerpnięty z mikrofilmu, który Wojciech Smoczyński zdobył dla Instytutu Języka Litewskiego z biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Niestety, polski oryginał w tym wydaniu jest słabej jakości, w wielu miejscach całkowicie nieczytelny (por. choćby s. 133 (43), 293 (131): litery „rozlane- ”, bez środkowych elementów, niewyraźne znaki diakrytyczne. Całkowicie niezrozumiałe jest, dlaczego w wydaniu nie wykorzystano egzemplarzy oryginału znajdujących się w Bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego (za ich wskazanie dziękuję Jurgisowi Pakerisowi): dobrej jakości, choć nieco uszkodzone drugie wydanie z kolekcji Jurgisa Lebedysa, przechowywane w Czytelni Lituanistycznej (sygnatura 25 SK-15), obecnie poddawane restauracji, a więc być może rozłożone i wygodne do fotografowania trzecie wydanie (sygnatura II 5343), oraz niedawno odrestaurowane czwarte wydanie, przechowywane w Oddziale Starych Druków (sygnatura II 1658)? Ułatwiłyby one pracę redaktora i wydawnictwa, a jakość odbitki byłaby prawdopodobnie nieporównanie lepsza. Tekst polskiego oryginału redaktor podaje, podzielony na strony według tekstu litewskiego. Taki podział, wynikający z różnic w strukturze gramatycznej i słownictwie języków lub z bardziej swobodnego przekładu, może być jedynie umowny. W niektórych przypadkach budzi on wątpliwości, na przykład na styku stron 245 i 246 zniknął zaimek wskazujący (najprawdopodobniej f0). Czy nie byłoby prościej nie dzielić wierszy, lecz podać cały ostatni wiersz na końcu strony i powtórzyć go na początku następnej strony? Na końcu artykułu wstępnego Palionis porusza problem tłumacza postylli. Na uwagę zasługuje jego następujący wniosek: „czytając tekst DP i porównując go z oryginałem, zauważa się, że w rzeczywistości niektóre jego miejsca znacznie różnią się pod pewnymi cechami językowymi” (s. 21). W rozdziale „Komentarze tekstologiczne” redaktor wskazał wyraźniejsze różnice między przekładem Daukšy a trzema wydaniami oryginału: miejsca pominięte lub dodane przez tłumacza, nieścisłości przekładu. Różnice te przedstawiono kolejno według miejsca w tekście, bez ich porządkowania. Jedne z nich są istotne dla ustalenia oryginału przekładu (jego wydania), inne zaś jedynie odzwierciedlają technikę przekładu (por. uwagi 12, 40, 54, 72, 76, 92 i niektóre inne). W rozdziale „Errata” (s. 1304—1331) drukowane są „wyraźniejsze błędy tłumacza lub druku”. Sporządzając wykaz sprostowań błędów, Palionis opierał się, jak sam wskazuje, na poprawkach Eduarda Voltera. Z niektórych poprawek zrezygnowano, z drugiej strony wykaz Voltera uzupełniono o brakujące sprostowania błędów ze stron 457—630. W wykazie poprawiane są nie tylko błędy faksymiliów tłumaczenia tego wydania, lecz także błędy wydania z 1926 roku (oznaczono je gwiazdkami- ). Do tego wykazu nie włączono sprostowań błędów zauważonych przez samego Daukszę — „Paklidimus teip pataisik”. Nie zostały one również przedrukowane w formie fototypicznej, a zatem w nowym wydaniu w ogóle ich zabrakło: badacz znów musi szukać wydania z 1926 r., w którym wspomniany wykaz zajmuje pięć stron. Nawiasem mówiąc, w tym wykazie znajdują się także interesujące uwagi dialektologiczne. W wykazie skrótów (s. 11) rażą w oczy błędy: nie odpowiadają skrótom adj. i spój. wyjaśnienia. Nie sposób nie zgodzić się z opinią redaktora, że język przekładu wymaga jeszcze dogłębnych i wszechstronnych badań. Właśnie takie badania stanowią podstawę naukowej publikacji przekładowej. Niestety, omawiana publikacja nie spełnia pokładanych w niej nadziei. Z krytycznych wydań dawnych pism korzysta się od dziesięcioleci, dlatego powinny być przygotowane niezwykle starannie i skrupulatnie. Podczas prezentacji książki zarówno redaktor, jak i właściciele wydawnictwa skarżyli się na brak czasu i pieniędzy — może stu tysięcy litów — przyznanych przez Ministerstwo Kultury na publikację. Mimo to wydaje się, że naszej dziedzinie wydawniczej najbardziej brakuje zwykłej odpowiedzialności. PRZEGLĄD NOWYCH PRAC | 215 Wybrane pisma W omawianych latach ukazało się stosunkowo wiele publikacji naukowych dotyczących naszego dorobku językoznawczego. W pewnym sensie równoważą one niedostatek nowych badań o charakterze fundamentalnym. Są to wybór prac akademika Kazysa Ulwydasa Lietuvių kalbos prieveiksmiai (Opracowała Elena Valiulytė, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2000, XXXIII+463[- 1] s.) oraz Rinktiniai raštai Jonasa Kazlauskasa (1. Historyczna gramatyka języka litewskiego. Wydanie fototypiczne. Do druku przygotował Albertas Rosinas, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2000, XXIV +414[2] s.; II. Artykuły, recenzje, kultura języka... Zebrali i przygotowali do druku Albertas Rosinas, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2000, 324 s.). Na podstawie tych publikacji dogodnie jest omówić niektóre wspólne kwestie związane z opracowaniem i redagowaniem tego rodzaju publikacji, dlatego obie będą omawiane na przemian, według analizowanych tematów. Zasady opracowania omawianych publikacji są różne. Jonas Kazlauskas zebrał zasadniczo wszystkie prace naukowe i mające wartość naukową, natomiast Kazys Ulvydas — artykuły i studia dotyczące kwestii przysłówków i adwerbializacji. Wybrana tematyczna zasada opracowania tej ostatniej książki uzasadnia na przykład przedruk całego rozdziału II tomu akademickiej Gramatyki języka litewskiego oraz całkiem niedawno opublikowanego studium „Nieodmienne części mowy w pierwszych gramatykach języka litewskiego”. Nie jest to bynajmniej cały dorobek naukowy Ulvydasa. Odrębną książkę, stanowiącą niejako kontynuację tej publikacji, utworzyłyby liczne jego artykuły dotyczące kwestii kultury języka. Obie publikacje łączy to, że nie zawierają nowych prac drukowanych z rękopisów. Obie książki, jak przystało, rozpoczynają się artykułami wstępnymi, w których przedstawiono życie i dorobek klasyków naszego językoznawstwa. Wstępy do książek napisali ich uczniowie, sami będący już znanymi językoznawcami i autorytetami w swoich dziedzinach badań: do książki o Ulvydasie — Vytautas Ambrazas i Elena Valiulytė, a do książki o Kazlauskasie — Aleksas Girdenis i Albertas Rosinas. W artykułach wstępnych nie ograniczono się do prostego przeglądu prac Ulvydasa czy Kazlauskasa, lecz ukazano teoretyczne podstawy ich pracy naukowej, metodologię badań oraz przedstawiono krótkie, ale trafne oceny ich dorobku. I tak o zredagowanej przez Ulvydasa Gramatyce języka litewskiego napisano: „nie teoria opisu struktury gramatycznej, 0 konsekwentnie przeanalizowana różnorodność zjawisk gramatycznych czyni to dzieło trwałą podstawą zarówno normalizacji języka, jak i dalszych badań” (s. XXVI). Takie oceny, przedstawiane w obu książkach przez uznanych uczonych z pewnej perspektywy czasowej, są same w sobie interesujące i wartościowe, ukazują bowiem dalszy rozwój naszego językoznawstwa. Artykuły wstępne omawianych publikacji mają również istotne różnice, wynikające z poglądów ich autorów. Opisując życie Ulvydasa, nie ograniczono się jedynie do faktów i dat, lecz starano się ukazać cechy osobowości wybitnego językoznawcy; wspomina się o nim jako o nauczycielu i koledze, działaczu kultury i społeczeństwa (por. zwłaszcza s. XXIVXXV). Takie podejście odzwierciedlają również fotografie (s. XII–XXIII), na których widzimy Ulvydasa z przyjaciółmi i współpracownikami naukowymi, w rodzinie i z uczniami, przy biurku oraz odpoczywającego. W książce Kazlauskasa natomiast niemal nic nie ma o życiu osobistym zmarłego, jego sposobie komunikowania się i cechach charakteru — autorzy artykułu wyraźnie oddzielili te kwestie od jego życia naukowego i publicznego, świadomie się od nich dystansując. W tej książce bardzo zabrakło mi zdjęć Kazlauskasa na uniwersytecie, ze studentami, podczas weekendów... Piękne fotografie z rodziną i portrety na stronach tytułowych przyćmiewają fotokopie świadectw i dyplomów (aż siedem!), a także wizerunki pomników i tablic pamiątkowych. Redaktorzy kierowali się podobnymi zasadami redakcji przedrukowywanych tekstów. W wyborze tekstów Ulvydasa zostały one przedrukowane w postaci zeskanowanej (tekst książki do druku przygotowało wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego); w nich poprawiono „zauważone błędy korektorskie lub oczywiste pomyłki, a także