1674 metų „Ewangelie polskie y litewskie“ tekstų, priskiriamų ne Jaknavičiui, leksikos redagavimas

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLV (2001), 113–121 1674 rok Ewangelie polskie y litewskie: redakcja leksykalna tekstów litewskich przypisywanych nie Jaknavičiusowi MILDA LUCINSKIENE Instytut Języka Litewskiego, Wilno Uniwersytet Witolda Wielkiego, Kowno Artykuł dotyczy rozbieżności leksykalnych między siedmioma ostatnimi tekstami ewangelicznymi w wydaniu Ewangelie polskie y litewskie Jaknavičiusa z 1647 roku a partiami przypisywanymi samemu Jaknavičiusowi. Zwraca się uwagę na sposób, w jaki redaktor wersji tego dzieła z 1674 roku dostosował słownictwo tych tekstów ewangelicznych do słownictwa podstawowej części dzieła. Odrzucił on rzadkie słowa, których nie poświadczono w tekście Jaknavičiusa (gentis, kuris gi vienas, mala, nuopelnas- ), i zastąpił je jednostkami [często używanymi przez Jaknavičiusa (giminė, kiekvienas), a jeśli takich brakowało, słowami z własnego rodzimego dialektu (kandzia, uzmokesnis). Wprowadził on również większą jednolitość w użyciu spójnika net. Te cechy leksykalne pokazują, że redaktor wersji z 1674 roku dołożył wielkich starań, aby ujednolicić tekst ewangelii ze wschodniolitewskim standardem swoich czasów. Rozbieżności między wersją z 1647 roku a wersją z 1674 roku nie są uwarunkowane tekstem polskim, który jest identyczny w obu wydaniach. WPROWADZENIE W 1647 roku w Wilnie wydano Ewangelie polskie y litewskie Jonasa Jaknavičiusa. Autorstwo ich przekładu budziło wątpliwości i dyskusje. Jednak Vaclovas Biržiška (1939: 49–82) przedstawił argumenty przekonująco dowodzące, że teksty te przełożył na język litewski Jaknavičius. Zigmas Zinkevičius (1971: 154) zwrócił uwagę, że siedem ostatnich ewangelii (JE,, 201–211) zostało przetłumaczonych lub gruntownie zredagowanych przez inną osobę, i wskazał charakterystyczne dla tego nieznanego redaktora cechy językowe oraz ortograficzne. Dodatkowo przeprowadzona analiza tekstu JE, ujawniła różnice leksykalne między tekstem Jaknavičiusa a tymi siedmioma ostatnimi ewangeliami — dla tekstu Jaknavičiusa nietypowe są leksemy gentis, kuris gi, vienas, mala, nuopelnas, a także odmienne użycie spójnika net. A zatem przekład Ewangelii z 1647 roku jest dziełem kilku osób i należy analizować nie jeden, lecz dwa systemy językowe. Warto wspomnieć, że w tekście JE,, występuje wiele wariantów leksykalnych, jednak w części tekstu przypisywanej Jaknavičiusowi takich wariantów w ogóle nie ma. W wydaniu z 1674 roku Ewangelie polskie y litewskie całkowicie już z nich zrezygnowano (odnotowano 150 przypadków takiej redakcji). 114 | MILDA LUČINSKIENĖ Kolejne wydanie tych Ewangelii ukazało się po upływie 27 lat — w 1674 roku. Po porównaniu tekstów JE. i JE, okazało się, że tekst JE, został w znacznym stopniu zredagowany. O redagowaniu regionalizmów i zastępowaniu ich szerzej używanymi leksemami w tekście JE,, Jaknavičiusa już pisano (Lučinskienė 2001: 117-128). Redaktor starał się ujednolicić tekst Ewangelii pod względem językowym. Jeszcze jedną zasadą jego redagowania było ograniczanie różnic leksykalnych między siedmioma ostatnimi ewangeliami a ewangeliami przetłumaczonymi przez Jaknavičiusa. W niniejszym artykule omówimy te poprawki. Różnice omawiane są z uwzględnieniem języka oryginału oraz w porównaniu z danymi z innych litewskich pism XVI-XVII wieku. ANALIZA POPRAWEK 1. gentis —giminė: JE, A bulite //išduoti nuog gimdi=/|toiu | ir brolu | ir /| nuog ginčiu 205,, „(A bgdjiečie wydany //od rodžicow y bra =/|čiey | y krewnych 205,—-206,) —JE,, Abulite išdo=//ti nuog gimditoiu ir //brolu /ir nuog gimeni 212,, (212 3 9-11 316) Rzeczownik gentis w znaczeniu „krewny, człowiek z tego samego rodu (plemienia), krewni (z urodzenia i z małżeństwa)” jest często używany w dawnych pismach oraz dialektach. Według danych LKŽ, 238, słowo to występuje w Ewangeliach kiejdańskich z 1653 roku, w Postylli Daukšy, w pismach Mažvydasa, w dziele Vaišnory Žemčiūga Teologiška, w Postylli Bretkūnasa i w Biblii, a także w Biblii Chylińskiego. *SD 130, 378 znajdujemy również formę gintis obok synonimu gintilte, których polskimi odpowiednikami są krewnos¢ i rodžina. Słowo giminė w *SD występuje częściej (13x) niż gentis (2x), a jako jego polskie odpowiedniki podaje się: ndrod (195), pokolenie (318), rod (377), plemię (299). Leksem gentis w znaczeniu „krewny” jest rozpowszechniony głównie na obszarze dialektów żmudzkich i zachodnioauksztockich (LKZ,, 19, 238). Pole semantyczne słów gentis i giminė w dawnych pismach było szersze niż obecnie i opierało się na ówczesnym wieloznacznym użyciu poszczególnych słów języka polskiego; słowo gentis było używane na określenie grupy bliskich osób związanych więzami społecznymi (Karaciejus 1980: 103-104). Należy jednak wspomnieć, że słowo gentis w JE zostało użyte tylko raz i właśnie w tej części tekstu Ewangelii, którą przypisuje się pióru innego tłumacza. JE,, tego słowa już nie ma — zostało zastąpione przez redaktora — w całym tekście używana jest leksema giminė. Rzeczownik giminė JE, użyty 14 razy, oraz giminėti ‘krewni, bliscy' dwa 2 Analizę porównawczą Ewangelii przeprowadzono na podstawie komputerowych konkordancji form wyrazowych Ewangelie polskie y litewskie (1647 i 1674). Przygotowali je pracownicy Instytutu Języka Litewskiego Milda Lučinskienė i Vytautas Zinkevičius (programista), pod kierunkiem Sauliusa Ambraza, ze środków Państwowej Komisji Języka Litewskiego przy Sejmie Republiki Litewskiej, w ramach „Programu używania i rozwoju języka państwowego Republiki Litewskiej na lata 1996–2005- ”. Wykorzystano także stworzone w Instytucie Języka Litewskiego komputerowe konkordancje form wyrazowych Postylli Bretkūnasa (BP, „), Punktów kazań Sirvydasa (PS), Enchiridionu Vilentasa (VLNE) oraz Ewangelii i Epistoł (VINEE), a także komputerowe wersje Katechizmu Bellarmina i Katechizmu z 1605 roku. 3 Tu i dalej w nawiasach podaje się miejsce polskich odpowiedników w JE,, natomiast samych odpowiedników nie powtarza się, ponieważ od JE, różnią się jedynie pisownią. REDAKCJA EWANGELII Z 1674 R. | 115 razy oraz jeden raz — formę mianownika liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego giminéta: JE, 164,, A šitay El=//5bieta //gimineta td=//wo. Forma giminėti LKŽ, „310 została odnotowana wyłącznie w Słowniku Sirvydasa, Punktach kazań i Biblii Chylińskiego. Derywat giminė w znaczeniu „ten, kto pozostaje z kimś w pokrewieństwie, ród”, według danych LKZ, 309, jest rozpowszechniony w wielu dialektach: najwięcej zapisów pochodzi z obszaru gwary panevėžyskiej wschodnich aukštaitów, rzadziej — z obszaru gwar zachodnich aukštaitów (kaunaskiej, szawelskiej), wschodnich aukštaitów (uteneńskiej, wileńskiej), południowych i północnych żmudzkich oraz gwary przejściowej między zachodnimi i wschodnimi aukštaitami. Oprócz tego znaczenia w JE, a także w późniejszych wydaniach leksem giminė używany jest również w innych znaczeniach. Należy wymienić następujące znaczenia: „pochodzenie”, „naród”, „pokolenie” (LKŽ, 309). Ilustrują je następujące przykłady: JE, 9,, todrin iog buwo ij //namu ir gimines //Dowido JE, 86,, mokikite //wilas gimines /kri+//kftidami ias JE, 137,, bitau iumus /iog //ne praeys gimine //toi | pokotay willa //tay [tolis JE, leksem giminė tłumaczony jest jako pol. ndrod (9x), rzadziej pokolenie (4x) i wiek (1x JE, 2,22). Użyty w tekście JE, rzeczownik giminéta (3x) we wszystkich przypadkach jest odpowiednikiem polskiego słowa krewny (JE, 20,, 164,, 173,). A zatem zastąpienie rzadszego słowa gentis w JE, bardziej ogólnym i szerzej rozpowszechnionym leksemem giminė nie zależy od polskiego oryginału. Jest to jedynie rezultat ujednolicenia tego tekstu. 2. kuris gi vienas — każdy (2x): JE, ir //kurilgi wienas kuris //giwena ir tik ing //mani nenumirs am=//žinai 211,, (A wiel=//ki ktory 3ywie ad wie=/[r5y w mig | nie vmr3e //nd wieki 211,. „) —JE, ir kiek=//wienas kuris giwena //ir tik ing mani nenu=//mirs amjinai 218, (218,) JE, ir tuomet atduos ku-//riamgi wienam pa-//lig darbu io 204,,„(a te //dy odda kajdemu we //dtug vezynkow iego 204, |.) —JE,, ir tuomet ata=//duos kiek wienam pd-//lig darbu io Zaimek kuris gi vienas jest używany tylko w tej części JE, która przypisywana jest anonimowemu redaktorowi lub tłumaczowi. W tekście przełożonym przez Jaknavičiusa użyty jest tylko nieokreślony zaimek uogólniający kiekvienas (20×). Zaimek kuris gi jeden wystąpił dwukrotnie (JE, 211,,,204,, „), a już w JE,, jest redagowany i zastępowany przez 210,, 35 (2105, 4,) korektora nieokreślonym zaimkiem kiekvienas. Zaimek wskazujący kuris gi vienas* w znaczeniu „każdy” wystąpił tylko raz u Sirvydasa PS, 86 (lit. kurys giwienas, pol. kajdy) i nie jest poświadczony ani w gwarach języka litewskiego, ani w innych dawnych pismach LKZ, „952. Należy również wspomnieć, że zaimek kiekvienas ma swobodniejszą i szerszą dystrybucję niż zaimki kas, katras, kuris (warianty pozycyjne) i dlatego jest uważany za wariant podstawowy (Rosinas 1988: 124). 4 W Słowniku języka litewskiego zaimki kuris vienas (LKŽ,, 952) i kiekvienas (LKŽ,, 747) opisuje się jako wskazujące, w najnowszej gramatyce języka litewskiego (Ambrazas, red., 1997: 257) zaimek kiekvienas zalicza się do grupy znaczeniowej nieokreślonych uogólniających zaimków twierdzących, natomiast Alberto Rosinas (1996: 123) — do klasy zaimków ogólnych. 116 | MILDA LUČINSKIENĖ 3. mala —kandžia (2×): JE,, Ne || izdinkite iumus y3du //šiamei | kur rundis ir //malos gadina 209,,, (Nie lkarbcie //fobie [kdrbow na jie=//mi: gd3ie rdzd y mol //pluie /209,,) — JE,, Nie gromadźcie sobie skarbów na ziemi, gdzie mól i rdza niszczą i gdzie złodzieje włamują się i kradną 216,, JE, (216, Ale gromadźcie sobie skarby w niebie, gdzie ani mól, ani rdza nie niszczą 209,,. (Ale [karb-//cie fobie [karby w //niebie: gd3ie dni //rd3d /ani mol nie //pluie 209,.) — JE,, A //kraukite y3dus iumus //dungui | kur nei ru=//dis /ney kandjies gadi=//nd 216 į, (216, „) Zapożyczenie mala JE zostało użyte również w tekście przetłumaczonym wyłącznie przez anonimowego tłumacza, JE, przez redaktora zostało zastąpione litewskim słowem kandZzia. Zapożyczenie w znaczeniu ‘ćma’ nie zostało odnotowane w innych starych tekstach. Forma słowa „kandis” — „kandZia” — jest znana tylko w gwarze wschodnioaukštajskiej (w Dusetos i Giedraičiai) (LKZ, 206). Rzadkie jest to słowo także w dawnych pismach — podaje je tylko SPR 83 i raz użyto go w PS 7,, „„Jednak leksem Sirvydasa Si zapisuje się po wschodniemu —kundžia. Zatem JE,, redaktor odrzuca wyraźną pożyczkę, zastępując ją znaną mu orientalną leksemą kandžia, jednak ze zdrowym an typu połączeniem tautosylabicznym. 4. nuopelnas —užmokesnis: JE, V3-//tielu fakaw iumus | //eme nuopetnu fa-//wo 208,, „(34-//prawdę powiadam || wam | iš wjigli 3a-//ptatę Iwoig 208, „) —JE,, Vitielu fakau iu=//mus /eme užmokielni // fawo 215, 5 (215,,,,) Derywat nuopelnas w znaczeniu „nagroda”, które w LKŽ 946 odnotowano tylko w zachodnioauksztockim dialekcie kowieńskim (Jurbarkas), w tym wschodnim tekście użyty został tylko jeden raz (1x), natomiast jego czasownik podstawowy nupelnyti — pięć razy. Derywatu užmokesnis nie ma w JE ani w innych pismach XVI–XVII wieku. LRŽ on 664 derywat užmokesnis podano z wcześniejszych gwar Małej Litwy oraz z dużego obszaru dialektu żmudzkiego; znają go także wschodni Auksztoci paneweżyscy. LKA (142–143, mapa nr 127) pokazuje, że sam przyrostek -esnis jest używany głównie w dialekcie żmudzkim i przez niewielką część Auksztotów z regionu Kłajpedy, jednak przykłady z tym przyrostkiem odnotowano również daleko od wymienionych miejsc — najczęściej w gwarach wschodnich Auksztotów (paneweżyskiej, szyrwintyckiej, utenickiej), rzadziej — w gwarach zachodnich Auksztotów paneweżyskich. LKŽ., 314 podano, że forma mokesnis jest rozpowszechniona na obszarze dialektu żmudzkiego, natomiast wśród Auksztotów — tylko w gwarze utenickiej. W JE, (a także w innych późniejszych wydaniach) wynagrodzenie za pracę najczęściej określa się słowem alga (JE, 33,), alga może również mieć znaczenie „nagrody, odpłaty, moralnego, duchowego wynagrodzenia” (JE, 198,,, 207,,), np. : JE,,207,—208, nes ftay atga iuf-||fu gauli ira dungui. We wszystkich wymienionych tutaj przypadkach w Ewangeliach występuje polski odpowiednik japtata (JE, 33,, 198, 208.). *SD (526) len. zdptata tłumaczone jest leksemami ajumokeltis | alga, a słowo nupetnas jest odpowiednikiem polskiego wyftuga (SD 505- REDAKCJA EWANGELII Z 1674 R. | 117 506)°. A zatem prawdopodobne jest, że leksem uZmokesnis jest odzwierciedleniem dialektu redaktora JE. 5. anioł —aniolas: JE, Net funus //3mogaus tuur atait || garboi Tewo lawo //fu Angetais fawais 204, | (Abowiem pr3yidsie || [yn c3towiec3y w //chwale oycd Iwego 3 //Anyoly Iwoimi 204,) —JE, Nes lunus 3mogaus || tur dtait garboy Te= //wo lawo lu Anyotais //fawo 210,, (210,,,) W tekście JE forma angelas została użyta 14x (1x —w tekście anonimowego tłumacza), anielas —4x, aniolas —1x. A zatem w Ewangeliach z 1647 roku dominuje forma angelas. Podobna sytuacja utrzymuje się również w wydaniu z 1674 roku —forma angelas została zapisana 12x, anielas —5x, aniolas —3x. JE,, redaktor dwukrotnie zastępował starszą formę angelas nowszym wariantem aniolas: w tekście Jaknavičiusa (JE, 179,) i w tekście innego tłumacza lub redaktora. Po przejrzeniu dawnych pism widać, że forma angelas była najkonsekwentniej używana w pismach księstwa pruskiego: BP (288x), Mz (43x) (Urbas 1996: 19), VINEE (35x), VLNE (2x). Formy aniolas (Mz 2x) i anielas (BP 1x) są tu używane bardzo rzadko. Inaczej rozkładały się te formy w Wielkim Księstwie Litewskim, gdzie kształtowały się dwa warianty języka pisanego. W pracach autorów piszących wschodnim wariantem języka pisanego najczęściej używana jest forma anielas —PS (55x), BK (17x), natomiast angelas znacznie rzadziej — K1605 (9x) i PS (3x i tylko w tekście perykop), a forma aniolas występuje tylko w Katechizmie Belarmina (1x). W tekstach Daukšy pisanych środkowym wariantem języka pisanego dominuje forma angelas (344x) i tylko (4x) rzadko anielas (Kudzinowski 1977: 19), jednak w innych pismach środkowolitewskich użycie tych leksemów jest zróżnicowane — tylko forma anielas (179x) zapisana jest w Nowym Testamencie Chylińskiego (Kudzinowski 1964: 3), natomiast w tekstach PK i SE używane są wszystkie trzy warianty — najstarsza forma angelas zapisywana jest najrzadziej (PK 3x; SE 1x), nowszy wariant anielas częściej zapisywany jest w SE (30x) i PK (11x), aniolas — SE (10x) i PK (8x) (Jakulis 1995: 8; Kruopas 1970: 85), znany jest również w gwarach — wschodnioaukštaitskich (rzadziej — południowoaukštaitskich i północnożmudzkich) LKŽ, 141. Chociaż w Ewangeliach Jaknavičiusa z lat 1647 i 1674 występują wszystkie trzy warianty, jednak, jak już wspomniano, najczęstsza jest starsza forma — angelas (podobnie jak u Vilentasa, Bretkūnasa, Mažvydasa, Daukšy). Motywy redaktora JE,, z powodu których wybrał formę aniolas, nie są jasne: na wybór mogła wpłynąć jego własna gwara lub jakieś drukowane wydanie, w którym używana jest forma aniolas. 6. net —nes: JE, Net kas z was, chcąc budować, nie usiądzie najpierw, obliczając wydatki 202,, (Albowiem kto z was chce budować wieżę, nie pierwej siądzie rachując, co będzie kosztować 3 Kad lenkiSkajame Evangelijų tekste žodis japlata (JE, 208,, „) turi atpildo, o ne algos reikšmę, liudija ir tai, kad dabartiniame Naujajame Testamente lenkų kalba šis žodis jau pakeistas leksema nagroda (MT 6,16) (PALL 1130). 118 | MILDA LUČINSKIENĖ naktady | 202, |.) —JE,, Nes kto z was chce budować wieżę, nie usiądzie najpierw, obliczając wydatki 208,. (JE,, 208,.) JE, Net //ku pades smogui //iay ir wilu [wietu //nupelnitu /a dušiu //lawo nuteriotu 204,, (Bo coj pomo +//3e c5lowiekowi | iesli=//by wfytek šwiat 3y-//[kat | d na dufiy [wey // fkodg podigt 204,.) —JE,, Nes ku pades žmogui //idy ir wilu [wietu nu=//petnitu /a dufsiu fawo || nuteriotu 210,,, (210,) JE, Net lūnus žmogaus tur ateit garbėje Tėvo savo su Angelais savo 204 (Albowiem przyjdzie Syn człowieczy w chwale ojca swego z Aniołami swoimi 204 JE,, Nes lūnus žmogaus tur ateit garbėje Tėvo savo su Angelais savo 210 (210,,.,) JE, Net //kur iir y3das tawo /|| tyi iir ir fiyrdis ta =//wo 209,,, (A-//bowiem gd3ie ielt // lkarb twoy | tam || ielt y lerce twoie 209,,) —JE,, Nes kur ir yidds ta=//wo /tyn ira ir širdis //tawo 216, (216 8-11 8-1) 18-21 17-20 14-16 12-15) Słowo net JE +, użyte 10 razy (JE,, —7x), a spójnik nes JE. —88x (JE, —93x°). Jak widać z przykładów, forma net została zmieniona na ines (net JE, nes 7 E,) tylko ax. "Słowo net JE, w tekście pełni kilka różnych funkcji: (a) (1x) używane jest jako partykuła wzmacniająca (JE, 94 (JE,, 100,); (b) (5x) łączy zdania podrzędne okolicznikowe czasu" i pełni funkcję spójnika granicy (1x); używany jest złożony spójnik net pirm (JE,,157,; JE,,162,,; len. a3by pierwey JE, 137. JE, 165) 1 oraz net (1x) z podanym obok wariantem pokoley (JE, 31; net JE 34, len. aj JE, „31,; JE, 34,); (c) (4x) pełni funkcję spójnika WE, nes JE, 202; JE, 204; JE 204; JE, 209,,—przykłady podano wyżej). Właśnie w tym ostatnim przypadku (c) JE, słówko net jest również zastępowane przez JE,, spójnik nes, 0 dwie pierwsze funkcje net pozostają i JE,,. Takie użycie słówka net i spójnika nes poświadczone jest w wielu dawnych pismach: Postylla Daukšy, Punktai Sakymų Sirvydasa, pisma Mažvydasa i Simona Vaišnora (Zinkevičius 1981: 198; LKŽ,,, 738), a także NT Chylińskiego, Postylla Bretkūnasa, Ewangelie i Epistoły Wilenta (Drotvinas 1968: 95). Drotvinas wskazał, że w dawnych pismach litewskich net (podobnie jak net pirm, pirm neg) jest używane zamiast nes pod wpływem języka oryginałów (np. przy tłumaczeniu pol. aż) (Drotvinas 1968: 95). JE, i JE,, odpowiedniki polskiego słówka aj są następujące: (a) spójnik granicy czasowej net, łączący zdania podrzędne czasowe, w znaczeniu „dopóki, aż do” (4x:.JTE,,- 2,„JE,„,2,- ,JE,19.,, JE, 19,,; JE,, 149 JE, 149), np. : 19? 74:*722? 10* 15? ; JE,, len. 100; 43 JE,„94,, 13° 74 JE, 2,,, iog ne prafoks to //gimine /net wila tai //ifipildis (JE, 2,,,,3ec nie prjeminie ten //to wiek | a} [ig wfiy-//tko 3is¢i) 6 W dodatkowo dodanej perykopie (JE., 166-167) (1x) użyto słowa nes. p p pė. 74 Pp p Leonardas Drotvinas (1968: 95) wskazuje, że relacja czasów czynności, kiedy czynność zdania głównego zachodzi przed czynnością zdania podrzędnego, w dawnych pismach może być wyrażana również przez spójnik granicy net oraz przez spójnik złożony net pirm. 1674 M. REDAGOWANIE EWANGELII | 119 W jednym przypadku JE, podano dwa warianty net pokoley®, JE, pozostawiono tylko net: JE,,30,,-31, Priliginta i=//ra karalilte dun-//gaus rukfti | ku=//riu iemus žmona //paltepe azurawgie || trife mierole mittu /net pokoley furugo //wila —JE. 33, -34, Pri=//ligintd ira Karalilte || dungaus rukfityi | ku=//riu iemus žmona [| ajuraugie trifle mie=//role miltu /net luru=//go wila (JE, 30,31, Podo=//bne ielt kroleltwo //niebielkie | kwalo-//- wi | ktory w3iawhy //niewidlta 3akryta || we tr3y midry mg-//ki | aš wfiytka lkwa=//$- nidla); _ (b) złożony spójnik granicy czasowej net pirm, łączący podrzędne zdania czasowe (1x). W tym przypadku występuje spójnik języka polskiego ajby JE,,157, (JE,,162,,); (c) spójnik net w znaczeniu „żeby” (1x): JE, 94,.(JE,, 100, „) Ir ataio ir prideio //abi eldii teip net //grim3do (JE, 94,,,Y pr3y-// byli | a napetnili o-//bie todji | až lig 3anu+//raty) To ostatnie znaczenie net wskazuje również Vincas Urbutis (1966: 105). W JE, tym samym słowem net, lecz pełniącym już funkcję przyczynową, tłumaczony jest także rozłączny spójnik języka polskiego abowiem (3x) oraz bo (1x). Właśnie to ostatnie użycie słowa net w JE,, jest redagowane i konsekwentnie zastępowane spójnikiem nes, którym najczęściej tłumaczone są wspomniane polskie spójniki abowiem i bo. Na podstawie konkordancji JE, ustalono, że występującemu w tekście (88x) przyczynowemu spójnikowi nes odpowiadają niemal równomiernie rozłożone dwa polskie spójniki abowiem (albowiė) (46x) i bo (warianty boc) (37x), a ponadto po jednym razie znajdują się następujące odpowiedniki —jas (JE, 36,,), dle (JE,„57,.,), iš (JE,„„36,,- 97,,). Taki rozkład spójników pokazuje, że w JE, nietypowe dla języka polskiego było tłumaczenie spójników abowiem i bo spójnikiem net, z wyjątkiem tych 4 przypadków, które przypisuje się pióru innego tłumacza. *SD, jako ówczesne dzieło normatywne, odzwierciedla takie użycie tych spójników: pol. albowiem (SD 1) tłumaczone jest spójnikiem nes, nefung, nella, podobnie jak spójnik bo tłumaczony jest jako nes (*SD 19), natomiast spójnik aj ma nawet kilka funkcji: w znaczeniu czasowym* spójnik aj tłumaczony jest spójnikami oznaczającymi granicę czasową kofay /pakotay | net (SD 4), a w znaczeniu przestrzennym len. Użycie aj ilustruje przykład Iki kaktu. Właśnie takie użycie tych słów odzwierciedlają zarówno JE, jak i JE... Ponieważ JE,, ukazało się 27 lat po pierwszym wydaniu Ewangelii, możemy przypuszczać, że takie użycie net w znaczeniu „ponieważ” (polskie odpowiedniki abowiem i bo) zostało przez redaktora i korektora uznane za archaiczne lub przynajmniej nietypowe dla ówczesnego języka. B LEZ... 737 net opisano jako partykułę i spójnik. Wśród przykładów ilustrujących użycie net jako partykuły podano właśnie ten przykład. Należy jednak uwzględnić, że w JE, słowo pokoley (JE, 31,) zapisano kursywą, którą najczęściej drukowano jeden z kilku synonimicznych wariantów danego słowa. Dlatego prawdopodobne jest, że słowa net i pokoley podano jako warianty i pełnią one nie funkcję partykuły, lecz spójnika oznaczającego granicę czasową. Potwierdzałby to również fakt, że w JE,, pozostawiono już tylko jeden wariant, mianowicie net (JE,, 34,). W litewskim tekście wydań Ewangelii z lat 1674, 1679 i 1690 również występuje tylko net, natomiast w wydaniu z 1705 roku —aj (31,,). W 9 SD 4 podano to następująco: w; ględem c3afu ir wiglgdem mieylcd. 120 | MILDA LUČINSKIENĖ WNIOSKI Redaktor Ewangelii z 1674 roku, opracowując JE,, zwrócił uwagę na różnice leksykalne między tekstem Jaknavičiusa a siedmioma ostatnimi Ewangeliami. Dlatego w wydaniu z 1674 roku nie pozostały już — leksemy te zostały dostosowane do większej części tekstu wschodniego, tj. Tekst Ewangelii ujednolicono. Korektor wspomnianego wydania zrezygnował z rzadko używanych i nietypowych dla tekstu Jaknavičiusa leksemów (gentis, kuris gi vienas, mala, nuopelnas) i zastąpił je częściej używanymi w tym tekście (giminė, kiekvienas), a w tych przypadkach, gdy w tekście Jaknavičiusa nie znalazł potrzebnego wariantu, najwyraźniej użył słowa ze swojej gwary (kandžia, užmokesnis). Ujednolicono również użycie spójnika net. Konsekwentna selekcja faktów językowych świadczy o istnieniu pewnej normy w piśmiennictwie napisanym wschodnim wariantem języka literackiego. Potwierdzałby to również fakt, że wszystkie te poprawki JE nie zależały od polskiego oryginału. Opisane w artykule nieliczne poprawki leksykalne w ostatnich 7 ewangeliach świadczą o tym, że większa część tekstu była dla poprawiającego JE,, do przyjęcia — a więc on również (podobnie jak anonimowy redaktor JE,) musiał pochodzić z Wileńszczyzny, lecz z okolic niedaleko od an /un izofony. SKRÓTY BK — TRUMPAS MOKSLO KRIKSCIONISZKO SURINKIMAS, Nuog Roberto Bellirmino Kardynoto parasitas. W WILNIE, w Drukarni Akademickiej Towarzystwa JEZUSOWEGO, Roku 1677. BP, — POSTILLA Tatai efti Trumpas ir Praftas Ifchguldimas Euangeliu | fakamuiu Bafinicjoie Krikfehezonifehkoie | nig Aduento ik Weliku. Per Tana Bretkuna Lietuwos Plebona Karalauc3uie Prufūfu. Iffpaude Karalauc3uie Iurgis Ofterbergeras. Mata Pono 1591. BP — POSTILLA tatai efti Trumpas ir Praftas Ifchguldimas Euangeliu | f[akamuiu Bafnicjoie KrikJchcsonifchkoie/nig Weliku ik Aduento. Przez Jana Bretkuna Pruskiego. Iffpausta Karalauc3uie /Turgio Ofterbergera. Drukowano w 1591. JE,, —[Jonas Jaknavi¢ius] EWANGELIE POLSKIE Y LITEWSKIE TAK NIEDZIELNE i jako też wszystkich Świąt, które w Kościele Katolickim, według Rzymskiego porządku przez cały rok czytają. Wydane za dozwoleniem [tarfiych. w WILNIE. W Drukarni Akademii Soc. Jezus Roku / 1647. JE,, —[Jonas Jaknavi¢ius] EWANGELIE POLSKIE Y LITEWSKIE. Tak NIEDZIELNE lako y WSZYTKICH SWIAT, Ktore w kosciele Katholickim, wedtug Rzymskiego porzéqdku przez caly Rok czytaig. WILNO. Drukiem Akademickim Towarzystwa Jezusowego. 1674. K1605 — KATECHIZM ALBO NAUKA POTRZEBNA KAŻDEMU CHRZEŚCIJANINOWI. NAPISANE Przez ks. JAKUBA LEDESMĘ, Teologa TOW. JEZUSOWEGO. Przetłumaczony na język litewski / i po raz drugi wydrukowany WILNIE w Drukarni Akademii TOWARZYSTWA JEZUSOWEGO, Roku Pańskiego 1605. LKA | — Atlas języka litewskiego. Leksyka, Wilno: Mokslas, 1977. LKA | — Atlas języka litewskiego. Morfologia, Wilno: Mokslas, 1991. LKŽ — Słownik języka litewskiego 1–17, Wilno: Mintis (1, 8), Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej (3, 5, 6), Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii (17), 1956–1996. PALL —Pismo Swigte Starego i Nowego Testamentu, redaktor odpowiedzialny Ks. Kazimierz DYNARSKi SAC, Poznan: Wydawnictwo Pallottinum, 1991. *SD — [Konstantinas Sirvydas] DICTIONARIVM TRIVM LINGVARVM, In vfum Studiole Iuuentutis, AVCTORE CONSTANTINO SZYRWID ė SOCIETATE JESV Cum Superiorum permillu editum. Tertia editio recognita & aucta, VILN/E, Typis Academicis Societatis JESV. Anno Domini M.DC. XLII [1642]. (Korzystano z wydania fototypicznego: Pierwszy słownik języka litewskiego. Konstantinas Širvydas: Dictionarium trium linguarum, opracował Kazys PAKALKA, Wilno: Mokslas, 1979.) REDAGOWANIE EWANGELII W 1674 R. | 121 PS — [Konstantinas Sirvydas] PVNKTY KAZAN od Adwentu 4% do Poltu, Litewskim i¢zykiem, z wyttumdczeniem na Polskie PRZEZ KSigdza KONSTANTEGO SzYRWIDA /Theologéd Societatis IESV /Z DOZWOLENIEM STARSZYCH wyddne. W WILNIE W Drukarni Akddemiey Societatis IESV Roku M.DC.XXIX. (Korzystano z wydania fototypicznego: Franz SPECHT, Szyrwids Punktay sakimu, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht, 1929.) SE — SUMMA Aba Trumpas ifzguldimas EWANIELIV | SZWENTU Per Wifus meatus | dienomis Nedelos | Bajni=čiofe Krikščioniškoje [kaytomu |[...] KIEDAYNISE, DRVKAWOIA, IOCHIMAS IVRGIS RHETAS, Meatu Pond, 1653 (oparto się na: A. Jakulis, „Knygos Nobaznystés*“ leksika 1, Kłajpeda: Sauliaus Jokuzio leidykla-spaustuve, 1995). SPR — Słownik Konstantinasa Sirvydasa (wydanie fototypiczne), opracował Kazys PAKALKA, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 1997. VINE — ENCHIRIDION Catechifmas mafias | deel pafpalitu Plebonu ir Koznadiju /Wokifchku liefjuwiu parafchits per Daktara Martina Luthera. A z języka niemieckiego na język litewski w pełni i wiernie przełożony / przez Baltramiejusa Willentasa, proboszcza w Królewcu, u Steindama. Wydrukowano w Królewcu przez Jurgisa Osterbergera / Roku Pańskiego M. D. LXXIX. VLNEE — Ewangelie i Epistoły | do czytania w niedziele i święta | w kościołach chrześcijańskich / w pełni i wiernie przełożone na język litewski / przez Baltramiejusa Willentasa / proboszcza w Królewcu, u Steindama [...] Wydrukowano w Królewcu przez Jurgisa Osterbergera / Roku M.D. LXXIX. LITERATURA AMBRAZAS, V., red. 1997: Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. BIRZISKA, V. 1939: Jeszcze o JaknaviCiusie i Ewangelie polskie y litewskie. Archivum Philologicum 8, 4-82. DROTVINAS, L. 1968: Środki przyłączania zdań podrzędnych okolicznikowych czasu w dawnych pismach języka litewskiego. Kalbotyra 19, 89-98. JAKUuLIs, A. 1995: Leksyka „Knygos nobažnystės“. Część I, opracowała i zredagowała D. Jakulytė, Kłajpeda: wydawnictwo-drukarnia S. Jokužisa. KARACIEJUS, J. 1980: O kilku terminach społecznych w pismach K. Širvydasa. Lietuvių kalbotyros klausimai 20, 101-107. KRruoras, J. 1970: Leksyka Katechizmu Merkelisa Petkevičiusa z 1598 r. Kwestie językoznawstwa litewskiego 12, 83-154. KUuDZINOWSKI, Cz. 1964: Biblia Litewska Chylinskiego, Nowy Testament 3. Indeks, Poznan: Panstwowe Wydawnictwo Naukowe. KuDZINOWwSsKI, Cz. 1997: Indeks-słownik do „Daukšos Postilė“ 1 (A-N), Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. LUCINSKIENE, M. 2001: Redakcja rytuału w wydaniu Ewangelie polskie y litewskie Jona Jaknavičiusa z 1674 roku. Archivum Lithuanicum 3, 117-128. RosiNaAs, A. 1988: Zaimki języków bałtyckich, Wilno: Mokslas. ROSINAS, A. 1996: Zaimki litewskiego języka ogólnego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. UkBas, D. 1996: Słownik pism Martynasa Mažvydasa, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. URBUTIS, V. 1966: [Rec.] Symbolae linguisticae in honorem Georgii Kurytowicz. Baltistica 2 (1), ZINKEVICIUS, Z. 1971: O genezie i języku „Punktów Sakymų” K. Sirvydasa. Baltistica 7 (2), Wilno. Milda Lucinskiene Otrzymano 2001 10 26 Instytut Języka Litewskiego ul. Antakalnio 6, 2055 Wilno, Litwa [email protected] 105-106.