Mikalojaus Daukšos „Katekizmo“ (1595) sudėtiniai sujungiamieji sakiniai

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLV (2001), 63-92 Zdania złożone współrzędnie łączące w Katechizmie Mikołaja Daukszy (1595)“ ARTŪRAS JUDŽENTIS, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Instytut Języka Litewskiego Artykuł dotyczy semantycznych i syntaktycznych aspektów współrzędności zdań w Katechizmie Daukszy z 1595 roku (tj. zarówno we właściwym Katechizmie, jak i w Trumpas budas), ze szczególnym uwzględnieniem wykładników współrzędności oraz kolejności zdań składowych. Tłumaczenia zostały starannie porównane z oryginałami. Najbardziej uderzające różnice w odniesieniu do współczesnego języka litewskiego zaobserwowano w użyciu spójników ir i o. Ponadto użycie złożonych wykładników współrzędności, z dodatkowymi wykładnikami różnicującymi dołączanymi postpozycyjnie do spójnika w celu wyrażenia subtelniejszych odcieni znaczeniowych, jest bardziej charakterystyczne dla języka Daukszy niż dla współczesnego języka litewskiego. 0. WSTĘP Celem artykułu jest systematyczny opis jednego z ważniejszych minklų sudėtinius sujungiamuosius sakinius. Tai bene mažiausiai kalbos istorikų tirtas obszarów gramatycznej struktury naszego języka staropiśmiennego, języka politewskiego. Książka Daukszy składa się z dwóch dzieł: KATHE-//- CHISMAS- //ARBA MOKSLASI// KIEKWIENAMI//KRIKSZCZI-/- /ONII PRI|| WALVS./| PARASZITAS PER//D. IAKVBA LEDES-IIMA Theologa Socie-||tatis IESV//| Išgulditas iš Ligiu-//vio Lgkifiko ing Lietu-// wifką per Kunigą Mi-//katoiu Daugfa Kd-//nonika Semai-//c3iu./| Išlpaultas Wilniuie// Metūlę usgimimo//Wiefipaties 1595 (toliau —Kathechismas) ir Trumpas//Budas Palildki-//mo/- arba i5pa3inimo/| Nūdemiu.//Drin tu kurie dašnai)/| wartéia tit Sakra-//mentu./ | Y3 tqkifko gnt Lietii-//wifiko pérgulditas./- /| WI L N I V I|/MėtūlTė M. D. XCV (toliau — Trumpas Budas). W tym artykule zdania łączące obie te pozycje są analizowane równolegle i stale porównywane ze sobą. Ponieważ oba dzieła zostały przetłumaczone z języka polskiego (w sprawie pochodzenia polskiego tekstu por. Michelini 2001: 228), ich dane porównuje się z oryginałami (NAVKA// CHRZESCIAN-- I/SKA./| Abo Katechizmik!- /|/dla d5iatek.//Pr3e3z D. Jakuba Lede-//3ma. Theologa 3ebrania// P. Jesulowego ndpild-//ny/ a tera 5 Wtolkiego/|/ na Pollkie pr3zeto-// jony./| W KRAKOWIE ir Krotki obycjay spo-//wiedji: dla tych/ktor3y//c3ęlto viywaig tego Sakrd-//- mentu: 5 Wiolkiego na/| Pollkie pr3etojony. ") * W artykule opublikowano część wyników projektu wspartego przez Państwowy Fundusz Nauki i Studiów Litwy („Zdania złożone w Katechizmie Daukšy z 1595 r.”, nr rejestracyjny 96-163/3G). Wykorzystano fotokopię znajdującą się w Bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego, pochodzącą z kolekcji Jurgisa Lebedysa (por. Palionis 1995: 7-8). 64 | ARTŪRAS JUDŽENTIS, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Zdaniem złożonym w artykule nazywane jest zdanie mające co najmniej dwa centra syntaktyczne, wyrażane przez osobowe lub nieosobowe formy czasowników. Istotną cechą odróżniającą zdania pojedyncze i złożone jest to, że tylko tym drugim właściwe są znaczeniowe i syntaktyczne relacje między ich członami. W pracy poświęca się im główną uwagę. Zgodnie z utrwaloną w naszym językoznawstwie tradycją budowę syntaktyczną zdań złożonych bada się jako wyraz budowy znaczeniowej. Od wyrażenia, które jest badaczowi bezpośrednio dostępne, zazwyczaj przechodzi się do treści. Takiego porządku przestrzega się również w niniejszym artykule. W językoznawstwie litewskim opracowano dość konsekwentną metodologię badania zdań złożonychZ. Z pewnymi modyfikacjami zastosowano ją również do opisu zdań współrzędnie złożonych u Daukšy. Najwięcej uwagi poświęca się najważniejszemu środkowi wyrażania znaczeniowych i syntaktycznych relacji zdań złożonych — wyrazom łączącym. Wyrazem łączącym zdania złożone nazywa się wszystkie wyrazy pełniące funkcję łączenia członów: spójniki, zaimki względne lub przysłówki względne. Wraz z nimi mogą występować inne spójniki, zaimki, przysłówki lub partykuły, nadające znaczeniowej relacji członów dodatkowe odcienie albo precyzujące i uwydatniające jej charakter. Wyróżnia się następujące typy relacji znaczeniowych wyrażanych przez zdania złożone współrzędnie: łączne, przeciwstawne, rozłączne, wyłączające, uściślające, przyczynowe, warunkowe, przyzwalające i dołączające. W odróżnieniu od Gramatyki współczesnego języka litewskiego zrezygnowano z odrębnego typu relacji współrzędnych (Ambrazas, red. 1994: 702-707). Przyjmuje się pogląd, że przynajmniej w języku dawnych pism nie ma wystarczających podstaw, aby wyodrębniać je spośród relacji porównawczych (por. Ambrazas, red. 1994: 708-716). Typ zdań współrzędnych wspierających w Gramatyce współczesnego języka litewskiego wyodrębnia się głównie na podstawie używanych w nich słów łączących (por. Ambrazas, red. 1994: 717— dlatego w 719). Tokiais sakiniais reiškiami priežasties arba sąlygos prasminiai dėmenų santykiai, niniejszym artykule są one odpowiednio nazywane. Aby uniknąć niejasności terminologicznych i lepiej odzwierciedlić charakter wzajemnych relacji członów, zamiast wyróżnianych w Gramatyce współczesnego języka litewskiego relacji znamionujących (Ambrazas, red. 1994: 720) wybrano termin relacji dołączających (por. Ambrazas, red. 1994: 696)“. W takich zdaniach jeden człon oznacza dodatkowe okoliczności związane z treścią drugiego członu albo określoną ocenę treści pierwszego członu, np. : Jneiei ing iščia Mer-//gos pwėcžgusios Motinos || tawos | o tū kaip iq iskélai || nė izbitomol p garbélp (Whedles w || 5ywot Pdnienlki našwietfey //matki twey /a tak idkos ią pod-//nioft ku niewymowney chwale) 164, W artykule wyróżnia się również typ zdań złożonych o relacjach precyzujących. W tych zdaniach jeden człon precyzuje treść drugiego członu, por. : 2 Podstawy metodologii analizy zdań złożonych przedstawiono w artykułach Vytautasa Ambrazasa (1972, 1977, 1982, 1986). 3 O zdaniach dołączonych zob. Balkevičius (1963: 331—333); Piročkinas (1964c: 99; 1964a: 109— 112; 1964b: 158, 163-165); Ulvydas, red. (1976: 908). ZDANIA ZŁOŻONE KATECHIZMU DAUKSZY | 65 [Pramintas nūg Chri-//ltaus] ir ifmdnos| mokiti-//nis/tai yra/kuris aplikrik-//- ftiigs/tiki ing Diewq/ir//- daro prilakimus io. (Jelt vejeri Chryltulow kto-//ry okriéiwfy lig/wiersy y wy-//5nawa jakon iego.) 10. Bazę danych artykułu* stanowi 376 zdań złożonych współrzędnie, wybranych z obu dzieł Katechizmu Daukszy. Pierwsze cyfry towarzyszące fragmentom zdań złożonych przedstawionych w przykładach oznaczają górny numer strony wydania z 1995 r.“, a znajdująca się obok mniejsza cyfra w przypisie — wiersz, w którym znajduje się spójnik. W nawiasach podano polski oryginał wszystkich przykładów. Zdania złożone współrzędnie łączne analizuje się, dzieląc je według spójników. Materiał większych rozdziałów podsumowuje się na końcu w kilku zdaniach. 1. SŁOWA ŁĄCZĄCE ZE SPÓJNIKIEM albo 1.1. Zdania z su albo Spójnikiem albo w analizowanych dziełach łączy się osobowe formy czasowników (a) albo zdania podrzędne (b), np. : a) ape kąšg bilo ar-//ba kam pričitiš fiitie//artikūtai? (Oznacza albo mowę, albo komu należą te artykuły?) 25,, b) [może być winien), jeśli w-//szedł |...) nie prosił o pomoc od Wie-//kuistego Boga swego/Fu ti-//kni/ir ftiprumi duxéiimu |...) albo jeśli nie-/|płakał z sercem/ i nie prawił o tej skrusze-//nie (w umyśle aż do dnia śmierci) Jezu w pracach |...) nie żądał//wspomożenia od Pana Boga| 3 pewną a niechybną ufnością |...) albo jeśli u-//padł 5 zamysłem/y zbytnie się oddawał królowaniu) to 122, Relacje znaczeniowe członów we wszystkich przypadkach są ROZDZIELNE. W oryginale tym zdaniom w trzech przypadkach odpowiadają zdania złożone ze spójnikiem abo (jak w przytoczonych przykładach), w dwóch przypadkach — zdania pojedyncze: paddres gnt’ fawes šimėl/| krišėus fweto/darau Ikai-//cziu] albo rokawčiūs lu [d-//wo liéla. (pr3e-Iljegnawpy lig kr3y3eTM swigtyTM/ rachuig fig// fwym fumnieniem.) || 5 68, zatem, jak tylko coś czyni | albo//przyrasta w cnotach i u-//myśle- /tad’ mu nie//wystarcza jedna wiara (lecz kto przyjdzie do lat rozu-//mnych/wtedy mu nie dość na//wierze) 72, W bazie danych (a także w przykładach niniejszego artykułu) znaki przedstawiono, przyjmując uproszczone i z kropką oraz trojakie oznaczenie 3, 3, j podane w transliterowanej wersji wydania naukowego (Katechizm Mikołaja Daukszy z 1595 roku. Opracowali Vida Jakštienė i Jonas Palionis, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1995), z pominięciem 3, lecz przywracając zgodnie z oryginałem gotyckie znaki oraz oznaczenie samogłosek nosowych ukośnymi kreskami: g, g, į, y. Podobne zmiany zastosowano także w polskich zdaniach Katechizmu Ledesmy — przywraca się gotyckie znaki oraz oznacza ukośnymi kreskami g, g, lecz pozostawia wybrane w wydaniu naukowym dwojakie oznaczenie j, j (por. Palionis 1995: 34–36). Odpowiadałyby one stronie Katechizmu Daukszy z wydania z 1595 roku, gdyby publikacja miała numerację stron. 66 | ARTŪRAS JUDŽENTIS, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Partykuła tiektai w zdaniu 162,, jest bardziej związana z czasownikiem niż ze spójnikiem, por. V7 tak wielkie dobrodziejstwo mogłoby być//poczytane, gdybyś Ty, Panie//miłościwy, raz jeden o grzesznym//człowieku pomyślał, albo tylko//kiedy go wspomniał 162 1.2. Zdania z albo znowu W kilku przypadkach wraz ze spójnikiem albo występuje partykuła znowu. W takich zdaniach również wyrażane są ROZŁĄCZNE stosunki wzajemne członów. Partykuła postpozycyjna nadaje zdaniom odcień stosunków porównawczych, por. : Galii/| melli Diewą| idgnt’ per nū-||pėlnus] ir darbus fawi/| fwetuiy lulfimytty ant mil-//fu: arba wel: galii melli fwe-//tilius] idgnt iie Diewui/| Téwui fitq maldą milly//padiitix 66, [Te lkindies graudsei] Jog nė buwo kgntrus/- /priépiiliifse/arba iéi we¥ né//turéio kgntrumo priélpau-- |/dolsé/arba ripe¢séiillg ([Niechay lig te; vikaria 3d-//olnie) J nie byt éierpliwy//w pr3y-Ilpadkach pryeciwnych/abo ie-//[li te3 nie miat čierpliwošči w/| dotegloscidch) 125, We współczesnym języku ogólnym takie użycie partykuły znowu nie jest właściwe. W ostatnim przykładzie partykuła, podobnie jak w oryginale, została użyta na trzecim miejscu członu. Pierwsze zdanie nie ma odpowiednika w oryginale. 1.3. Zdania su albo... albo Powtarzającym się spójnikiem albo... albo łączone są osobowe formy czasowników (a) albo bezokoliczniki (b): a) nūdemes wyllokios (augo-||tus kiekwiénas/per kure///arba garbą am3ing tero-//ieėm'/ arba /ykibės/to pallau-//lo wertai jgyiem (grsechu wfeld-//kiego/3d ktory 4bé chwale wiecing// virdcify/abo kardnie tu nd swiecie [tu-//fine odnosif) 93, |, b) Jėi tau téwas ta-//was liepty kokią netié-//(a bilo | arba ką [ubrili//arba //kq pikto padarit | turié-//gu tu io tame kiaulii ? (A kiedyby tobie ociec twoy/| rolkazat rjec iakq nieprawdg- ///dbo grjech iaki vciynic: winien//jes go ltuchac?) 81, Démeny tarpusavio santykiai SKIRIAMIEJL. W drugim z przytoczonych przykładów powtarzający się spójnik odpowiada oryginalnemu pojedynczemu. 1.4. Zdaniami ze słowami łączącymi, których podstawę stanowi spójnik albo, wyrażane są wzajemne relacje ROZŁĄCZNE członów. We współczesnym języku literackim nietypowe jest użycie partykuły vėl ze spójnikiem arba, zwłaszcza w miejscu trzeciego członu. Partykuła nadaje zdaniom znaczeniowy odcień porównania. ZDANIA ZŁOŻONE KATECHIZMU DAUKSZY | 67 1 TABELA. UŻYCIE SŁOWA ŁĄCZĄCEGO Z PARTYKUŁĄ albo LUB 3 2 5 albo Jungiamieji žodžiai K TB Iš viso ponownie 1 1 2 albo... albo 2 2 W sumie 6 3 9 2. SŁOWA ŁĄCZĄCE Z PARTYKUŁĄ bat 2.1. Zdania z bat Spójnik bat zarówno w Kathechisme, jak i w Trumpame Bude najczęściej (w trzech czwartych wszystkich analizowanych przypadków) łączy człony zdania złożonego pojedynczo, np.: kiekwiename/| Sakramėntę dūltiš/mu- -//mus matone Diewol drin'//kokio ipacšio daikto. Bat'// reikia itis wertdi priimi. (w kdjdym Sdakramen-//¢ie bywa nam dawana talka) || dla iakiey olobliwey r3ec3y: dle//ie tryeba godnie pr3yigc.) 95. Spójnik bat łączy jednorodne osobowe formy czasowników (a), bezokoliczniki (b), podrzędne człony zdań złożonych (c): a) M. Niideme attailtina | ką daro?|/Mo. Nie tracąc miłości Bożej — dla potępienia: lecz czyni człowieka oziębłym w miłości i występnym; czyni (M. A grzech powiedni co czyni?//V. Nie traci łaski Bożej/dni żałuje przeciw:/- /ale czyni człowieka oziębłego w miłości) 93, b) Bo inaczej nie byłoby można/kochać i chcieć mu dobrego, lecz chcieć mu złego (Bogu inaczej nie było życzyć!/- mu dobrego dla życzącego mu złego) 71, c) Mamy umrzeć [...] abyśmy nie umarli nędznie, lecz abyśmy umarli, żeby dana była pomoc) i wybawienie. 57. W zdaniach z tym spójnikiem najczęściej wyrażane są stosunki znaczeniowe PRZECIWSTAWIENIA (por. przytoczone przykłady). W niektórych przypadkach wyraźne jest w nich ZESTAWIENIE, np.: M. O fiefitoi ko?//Įmėldziamė) Mo. Aby Bóg zachował i umocnił naszą moc, nie wydając nas na pokusy: lecz aby dał nam pomoc (M. A w foltey co?//V. Aby nam nie dopuścił wpaść w pokusy, ale aby nam dał pomoc) 55. Niekiedy w zdaniach z bat wyrażane są stosunki ZGODY, bliskie przeciwstawieniu składników, np. : 68 | ARTŪRAS JUDŽENTIS, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ [...] ile ich jest wiele//Mariiy?//Mo. Nie wiele, tylko jedno, które jest długie; lecz jego nie ma jednego, które jest w wiénu wardi wadinamg (|...) albo po-//dobno nie iednd ielth Panna// Maria./ Vl Y owfem niebie; ale jego nie jednym imieniem zwą) 60. Na stosunki znaczeniowe tego zdania wpływa leksykalne przeciwstawienie tiktai viena: ne vienu. W zależności od składu leksykalnego i budowy gramatycznej składników w niektórych zdaniach z bat wyraźne są stosunki znaczeniowe WYŁĄCZENIA, np.: M. Jaki lek mamy sobie przygotować, abyśmy mogli wypełnić inną prośbę?// Mo. Jest nie mały, lecz pięcioraki między innymi (M. Jakiego lekarstwa wywódc mamy, ku zachowaniu tego przykazania?//V. Jest niemało, ale też pięć między innymi.) 85. O charakterze wyrażanych stosunków znaczeniowych w tym zdaniu decyduje przeciwstawienie niemało: pięć, przymiotnik w stopniu najwyższym z konstrukcją przyimkową między. W oryginale nie mają odpowiedników 3 zdania z bar. W innych przypadkach spójnik bat zazwyczaj odpowiada polskiemu ale; tylko w jednym przypadku w oryginale użyto partykuły tylko: Wisjius/- ragawimas|/|| wiles glitčiimas://Bat drąlfei tam jod5iu///- tiki girdéiimas. (Dotykdnie/ Imak|y oko omyla/|| Stuch tylko ftow twych mocnie mig//posila.) 176, 2.2. Zdania z bat obecnie Dalelyte dabar prisisliejusi prie jungtuko bat viename Trumpo Budo sakinyje. Ji sustiprina, podkreśla PRZECIWSTAWIENIE treści członów, por.: [72 palsilfakai) Jog wel gėros largibes/- /nė turéio/gnt’ paiéutimy//fawij/- bat’ dabar nė grelle/| ij beginéiénciiy ([Niechay lig [powidda) J3 te; pilney [trazey nie//miat nad smyftami Iwoimi/ale//iefsc3e dopuficiat im biegdc) 127. 2.3. Zdania z bat najczęściej Zdaniami z tym słowem łączącym wyraża się PRZECIWSTAWIENIE członów. Stosunki laipsnio prieveiksmis, eidamas su jungtuku, ne pakeičia, o tik sustiprina prasminius dėmenų wyższego stopnia, por. : Nie pragnąłbym umrzeć nieszczęśliwie, lecz raczej cnotliwie żyć. (Nie chcę śmierci grzesznika, lecz raczej, aby się nawrócił i żył.) 138, dzieła moje: o jakże niecnotliwie i nieprzystojnie, lecz nieszczęśliwie przeciw; tawg? ([prawdy moje: o ileż niegodne, nieprzyzwoite i wszelako przeciwne tobie?) 188 | Dwóm zdaniom spójnikowym litewskie bat gandžiaus odpowiada tak samo zbudowany oryginał ale raczej. W oryginale ostatniego zdania użyto innego spójnika, jeszcze mocniej podkreślającego przeciwstawne relacje treści członów. ZŁOŻONE ZDANIA KATECHIZMU DAUKSZY | 69 2.4. Zdania z bat labiaus Występując ze spójnikiem bat przysłówek wyższego stopnia labiaus, podobnie jak gandžiaus, wzmacnia relacje PRZECIWSTAWIENIA członów wyrażane przez zdania, por.: ma dwóch | winny |...) Że nie uczynił tego przebłagania za grzechy duszy swojej |...) lecz raczej że z wszelkimi szkodami i niedbalstwem, które miał od początku (a może jeszcze dotąd miał |...) z nich wszystkich całkowicie w prawdziwej pobożności żyć swojej |...) a wszelako w trwodze, w tejże oziębłości i niedbalstwie, które miał z początku) 121, Wszakże ty nie umierasz nieszczęśliwie, lecz raczej ich wzywasz i przyciągasz do siebie. (Panie, Ty nie odpq-//d3af; gryefinych/y owfsem ie//wiywaf; y ciggnief; do Siebie.) 150, Odpowiednik oryginału w obu przypadkach jest taki sam — spójnik y owszem. Należy zwrócić uwagę na to, że spójnik bat w tych przypadkach odpowiada polskiemu y. 2.5. Zdania z bat greičiaus W zdaniu, w którym wraz ze spójnikiem bat użyto przysłówka w stopniu wyższym greičiaus, podobnie jak w zdaniach ze spójnikami bat gandžiaus i bat labiaus, wyrażone są wyraźne PRZECIWSTAWNE relacje między członami: [Te palsilfūkai) Jog nė rūpinos idant || marintų wilsados fawūs]/|/- paiautinimus |...) bat’// grėicžėus /ekidio ią wil-//lame. ([Niechay lig [powidda) J; lig nie [tdrat aby vmar-//twiat jawfze woie namigtno- -//$ci [...] ale rychley ndsladowat iey/y //petnit ią niemal we wfytkim.) 127, 5 Budowa spójników łączących w oryginale i w tłumaczeniu jest zgodna. 2.6. Zdania z bat vienokig Ten spójnik został użyty w zdaniu Trumpo Budo, w którym wyrażona jest KONTRASTOWOŚĆ treści członów z odcieniem USTĘPSTWA, por.: baido mang//tularépos nūdemes mgnos/| kuriomis tawo Maieltotqg//pažeidšėu: bat wienokig pri-//eg tam/dtmgnu gni dides/| mietafsirdiltes tawo ([trdfjg mie rosmdite//- grzechy moie/ktorymim/twoy//maieltat obrajit: dle iednak//pr3y tym pomni¢ na wielkie mi-// losierdsie twoie) 149. Łącznik w przekładzie odpowiada oryginałowi. 2.7. Zdania z bat nei... nei Za pomocą tego spójnika w jednym zdaniu złożonym Trumpo Budo łączone są trzy bezokoliczniki: kurio af; nufsi-/|déigs| wardū j[pėt nė ¢fmi/| wértas/bat nei įwadinet//- nei minči(ktore-/|gom ia gryefiny mianowdc nie//ieft godžien/ale ani wiywdc///ani wlpomindač) 134,, 70 | ARTŪRAS JUDŽENTIS, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Znaczeniowe relacje wzajemne członów GRETANIE. Przekład dosłownie odpowiada oryginałowi. 2.8. Zdania ze spójnikami, których podstawę stanowi spójnik bat, wyrażają przede wszystkim KONTRASTOWOŚĆ, rzadziej — inne relacje znaczeniowe. Przekład w rzadkich przypadkach odbiega od oryginału — zazwyczaj spójnik bat odpowiada polskiemu ale; złożone spójniki dosłownie odpowiadają złożonym spójnikom oryginału. Porównując odpowiadające sobie zdania złożone w Katechizmie i w Krótkim Budo, widać, że w tym drugim dziele użyte wyrazy łączące mają bardziej różnorodną budowę, a ponad jedna trzecia z nich jest złożona. Ponadto w Krótkim Budo wyrazy łączące zdań złożonych w niektórych przypadkach różnią się od oryginału: bat odpowiada tylko; bat labiaus (aż dwa razy) — y owszem; bat gandžiaus — ale y owszem. Użycie przysłówków stopnia wyższego z łącznikiem bat nie zawsze zależy od oryginału: swobodnie tłumaczona jest oryginalna grupa y owszem. Przysłówki wzmacniają i uwydatniają wzajemne relacje przeciwstawne członów. TABELA 2. UŻYCIE WYRAZÓW ŁĄCZĄCYCH Z ŁĄCZNIKIEM bat DK bat 15 10 25 bat dabar 1 1 bat gandžiaus 1 2 3 bat labiaus 2 2 bat greičiaus bat vienokig 1 1 bat nei... nei 1 1 Jungiamieji žodžiai K TB Iš viso 1 1 W sumie 16 18 34 3. SŁOWA ŁĄCZĄCE ZE SPÓJNIKIEM i 3.1. Zdania z i Spójnik i łączy człony zdania złożonego zarówno w Katechizmie, jak i w Krótkim Bude, najczęściej pojedynczo, np.: tenai fwęetič[- i)i rėgi//wéidg Diewol kur yra tė-//wikfBešia mūrų) ir nig tendi//rodžės didėlne galibe io//Maieltoto. (tam Swigči wid3ą obli-//cše Boje/gd5ie ieft Oyciy3nd- //nafgal y gdsie lig// wigcey okdju-|/ie mo3nos¢ maieltatu iego.) 50, DAUKŠOS KATEKIZMO ZŁOŻONE ZDANIA | 1 Wzajemne związki członów w tych zdaniach wzmacnia powtarzany w drugim członie (jak w ir oryginale) wspólny obiekt obu składników, np. : Pa-||dūmi ing twirtas rq-//kas tawos fwgeczgušios)/ méites/ kūną dufiią mano idgni iis |...) patdimintumbei) ir its garbėlp lauplelp// |...) apgrefit’ teiktūmbeis. (Polecam silne // ir ręce/ twej najświętszej/ ir miłości ciało i duszę mo-/ją abyś// błogosławić/ je w raczył/ ku chwale | |...) y |...) im a ku [wey obrdcdc racjyt.) 181, Jeżeli podmiot drugiego członu pokrywa się z su dopełnieniem pierwszego członu, u Daukšy w niektórych przypadkach, podobnie jak we ir współczesnym języku, jest pomijany (a), innymi o — pakartojamas (b): a) Ciebie proszę, wybaw mnie, ir pomóż mi być zbawionym, ir wzmocnij mnie, abym był obroniony (Ciebie proszę, wzywam, pomóż mi, abym był zbawiony, wybaw mnie, obroń mnie) || a Zbawiony, || wybaw mnie, a obroń mnie 136, , b) Oczy moje ku Tobie, Panie, zwracam [Do Ciebie wzdycham, ir tu wielki Jezu, moje serce w trudzie zwracam. Oczy wszystkich miłych Panie, w Tobie mają (we wdzięcznie a ty im dawaf 3ywnosc ich// c3alu prsyltoynego.) 182, Tłumaczenie w podobnych przypadkach może nieco różnić się od oryginału, por.: dtmgnu gni dides// mietafirdiltes tawo) toi// pati yra/ kuri man’ drilsibe/ iddni tawlp priei-//c3é/ ir kokias nor būdamas. dilt/| (pomnig wielkie na mi-//tošierdšie twoie/ || a toč ielt ono/ ktore // dawa mi Smidtosc/ abyTM/| tobie/| ku pr3yftąapit/ iūkimjekol-//wiek ielt.) 149, Zwykle człony analizowanych zdań są ze sobą powiązane STOSUNKAMI WSPÓŁRZĘDNYMI (jak w przytoczonych przykładach). Czasami zdania są su łączone ir spójnikiem, wyrażającym PRZECIWSTAWNE (a), PRZYCZYNY (b), WARUNKU (c) ar USTĘPSTWA (d) relacje znaczeniowe, por. pawizėk gnt a) mangs nul-//lidéiusio jadingczio fwėto)/ wardo tawo: ir nė weizėk]) ani piktūmo mano idant|| turėtumbei vimirfii geri-//bes tawo. (weyjr3y mie nd nędznego grie-// fnika wzywdigcego imienia/| twego: nie rac; tak patrzyčį/ a na 3tošė moig/ abyš miat 3d-// pomnieč twey dobroci.) 140,, b) Tu man tai dawėi/ ir||/ tawai tai matonei ma-//niemus/ kokiémus nūpel-//namus/ arba nė gimditoiu// manų prirafsinéiu (Tyš// mi to dat/ y twoiey to tafce| nie// moim jadnym// 3allugom dboll rodzicow moich pr3ypiluię) 185 , c) Niech mnie napadną, wystarcir zy mi samemu|| to. (Podaj im mi swoje biedne a doliny mi na tym.) 156, d) Także jeździł do ślepych, || także do głuchych, także|| do paralityków i|| |...) niewidomych nė uzdrowicieli (Do ciebie przychodzili ślepi, do ciebie głusi, do do ciebie do Paralitycy Za nimi [...] a jednemu niewymowni.) 153, W tych przypadkach, gdy za su pomocą ir spójników używane są zaimki tas/ta/tai, między członami zdania złożonego występują STOSUNKI DOPŁĄCZAJĄCE: drugim członem przekazywane są dodatkowe informacje o treści pierwszego członu albo podawana jest ocena to jego treści. Tego rodzaju zdań Kathechisme 78 | ARTŪRAS JUDŽENTIS, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ graudinimol ir įkwe-//pimo tawo gerop/dašndi/- /nė ktauléu | nei l¢kioiéu. (ndpomind-//nid y natchnienia twego ku do-//bremu čjęftokroč nie ftuchat///ani našladowat.) 187, Tylko w jednym przypadku łączy on dwie przeczące formy czasownikowe: Kaip i3pildifsimé/| fekmą|/kuris nė liepia//wogt ?//|...) nė dari-//dami žatos/nei wienamé// turtė io |...) nei kokia nor //prijaltimi/nei wieno né-//apgaudami/ne priwadsio-//dami žatolp kito (Jako 3dchowamy šiodme? //[...] ani cšynigc fikody 3a-//dnemu w r3ecjach iego |...] dni jadng/| priyciyng nikogo nie podwo-/ld3qc do fkody drugiego.) 86, Zdaniami ze słowem łączącym nei we wszystkich przypadkach wyrażane są stosunki CZŁONÓW RÓWNORZĘDNYCH, por.:[Tė [kūndies graudgėi) iei wel’ |...) iš népa-//3ino [gezių] išg réky io dii-//ty/gerėšniop Tawo: nei//iam dékawoio vi iūs ([Niechay lig te; vikaria jd-//olnie) ie-//lli tej |...) ich nie po-//5nat byč 3 rak iego ddne ku [we-//mu lepfemu/ani mu dsi¢ko-//wat 3d nie) 125, W oryginale słowu łączącemu nei w ośmiu przypadkach odpowiada pojedynczy spójnik ani (na przykład w cytowanym zdaniu 187), używany po członie przeczącym i przed członem twierdzącym. W dwóch przypadkach (w cytowanych wcześniej zdaniach 86,, i 85,,) w oryginale użyto powtarzanego spójnika ani... ani: M. Koky wdiltq tiiri-//mé [au gaminit/idant//gatétumbime Kitą pri-/fakimą išpildii ?//|...) né// Ikaitit knigų nė wiésliwy- ///nė katbėt' žodžių nei giedot/|/- giefmių gėdifkų (M. Jakiego lekarltwa viywdc//- mamy/ku 3achowaniu tego//pr3ykazania?!|| |...) nie ciytac ksigg wheteci-- //nych/ani moowič [tow/ani/- /špiewač piešni nieucjčiwych) 85, 86,, sakinyje jungtuko ani... ani pirmoji dalis eina su teigiamu, 0 antroji —su neigiamu veiksmažodžiu, 0 85, sakinyje jo abi dalys pavartotos su teigiamais démenimis. Vieną lietuvišką sakinį su nei originale atitinka bejungtukis sakinys: Kaipėog ifpildilli-//- mé afymą] kuris drau-//d3ia lūdimonė tei-/|faus? )| [...) nė apkatbė-- |/dami artimo) nei bitėda-//- mi nė tiell6s (Jakoj 3achowamy ofme?|| |...) nie poląd3aige blišniegoj niel/ mowigc nieprawdy) 87, 4.2. Sakiniai su nei vėl Sakiniais su jungiamuoju žodžiu nei vėl paprastai reiškiami GRETINAMIEJI dėmenų tarpusavio santykiai, pvz.: M. Kaip i3pildifsime/| defimtq- ?/| Mo. Ne géizdami tarto/ir/- /wilsokio daikto artimo] bu-//du nė patégumi/nei wel’ pa-//widédami iam’| io gero. (M. Jako 3achowamy die-/| Sigte?/| V. Nie jqddigc mdigtnosci/|| dni 3adney rjec3y blisniego- /nie//[tufinym obycjidiem: ani mu 3ay-//rzge dobrd iego.) 88, DAUKŠOS KATEKIZMO SUDĖTINIAI SAKINIAI | 79 Keliais atvejais ryškūs PRIESINAMIEJI dėmenų santykiai priklauso nuo leksinés sudėties, plg.: dėmenų Diewiltei kaip’/| Diewas| niekad’ negatéio- //mirt/nei wel k¢lt. 34, M. Ką tiri darit geriéi//téwai funūmus fawo?|/Mo. Turi itis augint’ grau-//[méié] mokit itis Diewo bai-//mes- /diif itis ant’ mokflo/|| né ndrtini/nei wel’ tūpint (M. Coj mdią ciyni¢ dobry oy-/lcowie 3 Tyny Iwemi?|/V. Maig ie vciy¢/y [prawo-//- wdé: ani nazbyt karjge/ani nd-//3byt rolpuficidige) 83, Postpozycyjna partykuła vėl tylko wzmacnia stosunki CZŁONÓW WSPÓŁRZĘDNYCH lub PRZECIWSTAWNYCH, ale nie zmienia ich charakteru. Słowo łączące nei ponownie koreluje z negacją pierwszego członu zdania i odpowiada powtarzanemu spójnikowi nei... nei, nieużywanemu przez Daukšę w zdaniach złożonych (por. oryginał ani... ani). Oryginał nie ma jednego litewskiego zdania z tym słowem łączącym (34,). Pozostałym litewskim zdaniom odpowiadają zdania oryginału z pojedynczym spójnikiem ani (88,), powtarzanym ani... ani (83,) i tylko w jednym przypadku — zdanie ze spójnikiem ani fež: ne prieio|| top Sakramentop)/Iu tokiii/| prifsigatiwimu)/nei wel’//padarė tokio palsirgéiimo// pérrinkinéiime sietos [a-//wés/- kaip buwol kaltas. (nie priyfedt dol/tego Sakramentu 5 taką pr3y-/lprawg/ani te3 vciynit takiey//pilnošči w rozbierdniu lumnie-//nia Iwoie®/iako byt 43. Po zbadaniu zdań złożonych ze słowami łączącymi, których podstawę stanowi powinien.) 120, spójnik nei, uwidacznia się wzmacniająca rola partykuły vėl oraz pewne różnice między analizowanymi dziełami: odpowiadające im zdania w Katechizmie Daukša tłumaczył swobodniej — powtarzane spójniki oryginału tłumaczone są jako pojedyncze, a litewskie postpozycyjne partykuły nie mają odpowiedników w oryginale. TABELA 4. UŻYCIE SŁÓW ŁĄCZĄCYCH ZE SPÓJNIKIEM nei DK nei 5 6 11 nei vėl 3 1 Jungiamieji žodžiai K TB Iš viso 4 Wszystkiego 8 7 15 5. SŁOWA ŁĄCZĄCE Z ŁĄCZNIKIEM o 5.1. Zdania z 0 Zdaniami złożonymi z pojedynczym łącznikiem 0 najczęściej wyrażane są STOSUNKI WSPÓŁR- 80 | ARTŪRAS JUDŽENTIS, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ mitek//WiėfGpaty Diewą gnt’ wil-//lo/o artimą kaip paty la-//wg (mituy Pana//Boga nade wfytko/a blišnie-//- go idko fam Siebie) 88 Użycie zdań współrzędnych z łącznikiem o w analizowanych dziełach nie pokrywa się ze współczesnym: Daukša wybiera je także w tych przypadkach, gdy obecnie zwykle używa się zdań z łącznikiem i (por. Ambrazas, red. 1994: 568, 702), np. : Odpuść mi, Panie, moje winy, | a nie gniewaj się przeciwko mnie. (Daruj mi, Panie, ku Tobie, | a nie gniewaj się przeciwko mnie.) 138 | Starajcie się, ludzie, |(...) abyście byli z liczby dobrych i wybranych jego | a abyście nie dostali się na męki//piekielne. (Starajcie się, [chrześcijanie], |(...) abyście byli z liczby tych dobrych i wybranych jego | a żebyście nie dostali się na męki//piekielne.) 44. ZĘDNOŚCI między członami, np.: dusze, które umarły, widzą Boga | a//nie grzeszą, dosyć wolą//w Nim (dusze, które umarły w ciele Bożym, nie uczyniły w nim doliczenia za grzechy za Jego wolą) 43, Użycia zdań porównawczych ze spójnikiem o nie można wyjaśnić wyłącznie wpływem języka polskiego, ponieważ nie wszystkie z nich mają oryginał. Na przykład oryginału nie ma to zdanie Daukšy: itlldi lutweére ir//padare 5émg/ir willa kita//kas yra gnt 5émes |...) o ne tiektai futwėre|) ir padare/bet dabar gnt/| to prikiipia/apwéizdi/rū-//- pinaš |...) tū wiffū 31, Rzadziej zdaniami ze spójnikiem o wyrażane są PRZECIWSTAWNE relacje między członami, np.: af tawip giwgnii/o [a-//wip mirftu: tawip patg-//kii/o fawip prafjokitu (ia w tobie žywię//aw [obie vmieram: w tobie//trwam/aw [obie prsemijam) 169,, PRZECIWSTAWNE relacje, jak pokazuje przytoczony przykład, zależą od leksykalnego składu członów — od użytych w nich antonimów żyję: umieram, trafiam: chybiam. Por. jeszcze: Sunūs Diewo dgguia/né/| tūri motinos: o jemeié te-//wo. (Syn Bo3y nd niebie nie-//ma matki; a nd jiemi nie ma//Oyca.) 33, Sporadycznie zdaniami ze spójnikiem 0 oznaczane są relacje PRZYCZYNOWE (a) albo WARUNKOWE (b), np. : a) tu elsi [atdulis pal6-//tinimas dufsios/|...]: O kuris tawg wertai priim-//tij/- b¢driniku/ir téwainiu/| bus dm3inos lauplés. (ty ielt//[fodkie posilenie dufie moieyl //|...]: a ktoryby čię godnie po-/[5ywat/- vc3eltnikiem y d5ied5i-//cem]/| b¢d5ie wiecsney chwaty.) 156, b) Békitg manglp/ku-/- /rie nuwargę/ir apliinkinti//- eltg/o af; iumūs dūliu atilly. (Pod3-//cie do mnie wfylcy wy/ktorsy-- //Scie lig vprdacowadlil y véigzeni //ieltescie/a ia wam dam ochlo-// dg.) 150, wszystkich przeanalizowanych DAUKSZY KATECHIZMU ZŁOŻONE ZDANIA | 81 Iš W oryginale su katechizo mu neturi Daukszy występują tylko dwa spójniki zdań. We wszystkich tych przypadkach, w których istnieje su 0 oryginał, zdaniom odpowiadają su zdania języka polskiego ze spójnikiem a. Bezpośrednio po przed o spójnikiem może występować przysłówek teip(0), su korelujący z całym pierwszym członem zdania lub z jo grupą orzeczenia. Takie zdania oznaczają WZAJEMNE STOSUNKI CZŁONÓW DODANYCH. Przysłówek w tych zdaniach zachowuje ogólne znaczenie okolicznika sposobu, a ir su wraz ze spójnikiem nie tworzy odrębnej jednostki składniowej, por.: nūdemės nu-/|masgėtų] ir ištrauktų i3g// rgky priéfiniky mūlTų o// teip’ ijgétbety/ |...) atpirkty// mus krauiu fawų ir fwgcséu-//liy (nal)| ociyséitl] grsechow 5 ndfych/y// wyrwat nas rgk niepr3yia-//¢iol 3 nafych |...) a tak odkupil nas fwo-//ig krwig nadro3fg) 34, dii-//ltis mūmus maténe Diewo// Tu wilsomis gamtomis/ o// teip timpamé funumis/ ir// téwainiéis amžinos giwd-//tos. (by-//wa nam talka whytki-//mi ddna cnotdmi: 3e tak ltawamy a lig// [ynmiy d3ied5icdmi wiecjnegol/ jywotd.) 96, W Oryginale we wszystkich tych przypadkach użyto a, po spójnika, po którym występuje przysłówek tak. We współczesnym języku ogólnym takim zdaniom odpowiadają su zdania z użyciem po spójnika i, po którym występuje przysłówek tak lub synonimiczne dla niego połączenie w ten sposób; W gramatyce współczesnego języka litewskiego podobne zdania uważa się za WYRÓŻNIONE (por. Ambrazas, red. 1994: 720). W tych przypadkach, gdy przysłówek częściowo iš utracił znaczenie leksykalne, wraz ze spójnikiem tworzy on su odrębną jednostkę syntaktyczną — słowo — łączące teip(o) o (zob. dalej). W kilku przypadkach po zaimek to Daukšos użyty przez spójnik koreluje z grupą su orzeczenia pierwszego członu. W takich zdaniach wyrażane są również STOSUNKI DODATKOWE między członami: Jest Jėfus Chriltus get-//betoiés milly dufia/ fu ir Ciału// ir fu dėiwiltę [...] o tai// teip pawéikfstu po dūnosi kaip wino // ir (Jezus Chryltus 3bawičiel// naf/ dufigl 5 y 3 éiatem/ y 3 Bo-// ftwem [...]: a to tak pod ofobą chleba/ id-//ko wind) y 98, Jneiei ing iščia Mer-//gos pwėcžgusios Motinos || tawés/ o th kaip ią iškėtai// nė išbilomolp garbélp (Whedtes wl 5ywot Panienfki našwigtGey// matki twey/ tak idkos a pod-/Inioft niewymowney ią chwale) ku 164.. Oryginały przytoczonych przykładów są różne: w pierwszym, ir podobnie jak w tłumaczeniu, użyto zaimka rodzaju 0 nijakiego, w — drugim przysłówka. W kilku innych przypadkach zaimek użyty po zamiast spójnika jest przydawką rzeczowników odczasownikowych, powtarzających osobowe formy pierwszego członu, np.: tdimi tabai tai yra/| firdis/ patdiminta dufsia/ kuri tawę O ir // Wiefpatį Diewą// fawą/ nupėlno priimi o ta-//mé priemimę/ dwafifka linx-//mibg būt papildita (O fciesliwy vmylt/y blogo-// ltawiona duf; d/ ktora čiebie// Pana Bogd Iwego 3dftuguie/ nabognie // priyigé| tym pr3y-// i¢Ciu/ a w duchownymwelelem by¢/| ndpetniona?) 157 Tokiais sakiniais taip pat reiškiami PRIDURTINIAI santykiai. Originalo ir ir vertimo sakinių sandara sutampa. 82 | ARTŪRAS JUDŽENTIS, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 5.2. Sakiniai su 0 vėl Trijuose Trumpo Budo sakiniuose trečioje antrojo dėmens vietoje pavartota dalelytė vėl, kuri drauge su jungtuku atlieka dėmenų jungiamąjį vaidmenį ir sustiprina sakiniais reiškiamus PRIEŠINAMUOSIUS santykius, pvz.: tokie iš matones Die-//wo tokioln nūdeme[ln|| prafsiradimo (kures//palfakem") nė impul-// dinéia. O ty wel kijij//nė pajilta (tacy 3d tilkq//Boją w takie grjechy do-//puficienia (ktorefmy po-/Iwiedsieli) nie wpadaigq.- //A tych 3aš drugich nie//5ndig) 115 Toks dalelytės vėl vartojimas dabartinei bendrinei kalbai nebūdingas. We wszystkich tych przypadkach znów zależy to od oryginału: w nim na trzecim miejscu drugiego członu występuje partykuła zas. 5.3. Zdania su o W Katechizmie znaleziono zaledwie jedno zdanie złożone ze słowem łączącym o daugiaus. Wyrażane są nim stosunki ZESTAWIAJĄCE: M. Ką ifymandi perl| tits žodžiusį/Tikiu//ing Diewą Tėwą. // Mo. Jfmandul iog tikéda-//mi tūrime ij mifei. O dau-//geus iog willtis kitūs ddi-//ktus laugodami ir io fwe-//tilius prildkimus ir bewg-//lit numirt neg ij paseilt ku-//rime daikte. 27,,-28, Słowo łączące w tym zdaniu jest używane jako odrębna jednostka składniowa. Forma stopnia wyższego przysłówka uległa leksykalizacji. Przysłówek nie zmienia charakteru relacji znaczeniowych w zdaniu, a jedynie wzmacnia syntaktyczną funkcję spójnika. Budowa i funkcja wyrazu łączącego są podobne jak w przypadku wyrazów łączących bat gandžiaus, ir labiaus. W oryginale tego zdania nie ma. 5.4. Zdania su 0 zwłaszcza W dwóch zdaniach Katechizmu po spójniku o bezpośrednio użyto przysłówka ypačiai. W obu zdaniach wyrażony jest WYJĄTEK, np.: M. O kadąš tūrimel|| žėktintiš ti 5¢kiu?//|..- .) kad rg-//dames kokime priwdlime///arba reikaté/o ipac3ei kel-//damiés ir gūldami (M. A kiedyš mamy vžywdč 3na-//mienia kr3y3id šwigtego?/| |...) gdy lig ndyduiemy w id-//kiey potr3ebie: a ofobliwie w-//ftaigc/y ktddgc fig) 18, M. Ką ifymanai perl| Tikéiimq- ?/| Mo. Willa tai) ko taris///ką išmano ir tiki |...) Bašnicje Rimo: o//ipac3ei kas krédoie Apd-//fitaty v3rakinas. (M. Coj rosumief; pr3ez wiarg? |/V. Wytko co trsyma a wier3y//|.- ..) kosciot Rsymlki: a ofo-//bliwie/to co [ig w Kredie 3d-// myka.) 22 W obu przypadkach tłumaczenie odpowiada oryginałowi: przysłówek ypač przetłumaczono za pomocą spójnika a wraz z następującym po nim osobliwie. ZŁOŻONE ZDANIA KATECHIZMU DAUKSZY | 83 5.5. Zdania z o feip(o) W Kathechisme i Trumpame Bude znaleziono kilka zdań, w których przysłówek tfeip(o), występujący wraz ze spójnikiem o, tworzy odrębną jednostkę składniową — wyraz łączący. Przysłówek w tych zdaniach utracił znaczenie sposobu i wraz ze spójnikiem jest używany do oznaczania stosunków PRZYCZYNOWYCH, por. : M. Kas tatai yra Mi-//fia?/| Mo. Jest wspominana |...) i draugė elt af-//fierd/- kurioi affierawoiė tg-//i¢g Chrilty Wiefpatį [...] O//teip reikia prieg mifėi) [u//didžiu nobainumu/ir wie-// 3liwumu pribut’. (M. A coj ielt Mfa? || V Jelt pamigtkd |... y jdrazem ielt ofid-//rd/w ktorey ofidruią tego3//Chryltuld Pdna |...) a tak tr5ebd pr3y niey//by¢ 3 wielką pilnoscig/y veici-// woscig.) 99, Turi wel’ dabar ir dwdsig///- Tu willomis sitomis lawo-//mis [...] o teip//gali nulidét prief; rikig (Ma te3/] ieficie y duchd je wfiytkimi Sitdmi [wo-///imi [...] a tak moje grjefy¢/prieciw po-// rigdkowi) 126, Użyty jeden przysłówek teip w analizowanych dziełach Daukšy nie ma znaczenia przyczynowego. Daukša nie używa spójników *o todrin ani *o dėl to, które najdokładniej odpowiadałyby formalnemu wyrażeniu oryginalnych spójników a dlatego, a przetoż. Spójnik 0 teip w przytoczonych przykładach używany jest jako synonim zarówno teip, jak i todrin oraz dėl to. Odpowiedni polski spójnik a tak, który Daukša tłumaczy jako 0 teip, w tych przypadkach również jest synonimiczny względem spójników a dlatego, a przetoż. Pozwala to sądzić, że użycie spójnika 0 teip w przekładzie Daukšy bezpośrednio zależy od oryginału. 5.6. Podsumowując przegląd zdań ze spójnikami, których podstawę stanowi spójnik 0, można sformułować następujące wnioski: zdania te wyrażają przede wszystkim relacje WSPÓŁRZĘDNOŚCI między członami. Ponadto mogą oznaczać relacje PRZECIWSTAWNE, WYŁĄCZENIA, PRZYCZYNOWE, WARUNKOWE i DODATKOWE; spójnik o w zbadanych dziełach Daukšasa zawsze odpowiada oryginalnemu spójnikowi a. Jego dość częste użycie w miejscu spójnika ir, nietypowe dla współczesnego języka ogólnego, nie może być wyjaśnione wyłącznie wpływem oryginału; używane ze spójnikiem wyrazy postpozycyjne wzmacniają i precyzują znaczeniowe relacje między członami zdania złożonego; we wszystkich przypadkach mają one odpowiedniki w oryginale; wyspecjalizowane słowo łączące o daugiaus, używane podobnie jak bat gandžiaus, ir labiaus, może być charakterystyczne dla ówczesnego języka mówionego; o teip używane jako synonim słów łączących ir teip, ir todrin, ir dėl to bezpośrednio zależy od oryginału. 84 | ARTŪRAS JUDŽENTIS, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ TABELA 5. SŁOWA ŁĄCZĄCE ZE SPÓJNIKIEM o DK o 19 34 53 o Jungiamieji žodžiai K TB Iš viso vėl 3 3 o daugiaus 1 1 o ypačiai 2 2 o teip(o) 1 1 2 Ogółem 23 38 61 6. SŁOWO ŁĄCZĄCE račiau Spójnik tačiau Daukša użył tylko w jednym zdaniu złożonym z Trumpo Budo. Za jego pomocą łączy się imiesłowy oznaczające stany: rgkd isgani-//toio mdno/būdamas teip//tūtus kartas palitétas- ///liga tac3gu fūiimtas) an-//tru kartu mirftu. (ręką 3bawi-//cield mego bgdgc tak wiele rd-//50w dotkniony/chorobg pr3ed//lig jigty/drugi raz vmieram.) 143 Relacje między członami PRZECIWSTAWNE Spójnik występuje na drugim miejscu członu. W oryginale odpowiada mu konstrukcja przed sie. TABELA 6. UŻYCIE SŁOWA ŁĄCZĄCEJungiamasis Zodis K TB Iš viso GO tačiau DK tačiau 1 || 7. SŁOWO ŁĄCZĄCE tad(a(g)) Tad(a) Daukša stosuje nie na początku drugiego członu, jak inne słowa łączące, lecz na drugim (a) lub trzecim (b) miejscu, właściwym partykułom, a nie spójnikom. Mimo to uważa się go za słowo łączące, ponieważ pełni funkcję łączenia członów, por. : a) Także chodzili ślepi, także kulawi, także paralitycy, niemi, również ci, których diabeł opętał, do Ciebie przychopriltotiéiil ir// newiendm’ ne izbitdieis. Ta-/Įwėlp tad’ ir af nulidéiglis/| ir pawdrggs drtiniis (Do dzili, ślepi widzieli, do Ciebie paraliżem porażeni zostali, do Ciebie przychodzili, a jednym z nich był niemy. Do Ciebie tedy i ja, grzeszny i nędzny, przystępuję 153, ZŁOŻONE ZDANIA W KATECHIZMIE DAUKSZY | 85 b) wielu możesz darować, lecz nie możesz darować; możesz darować. Nie odbieraj mi, Panie, swojej łaski, lecz racz mi jej udzielić; odpuścić, nie dopuścić do grzechu. ty Nie odrju-//caye mig tedy mily Pdnie od/| taiki twey) 137, Zdaniami tym spójnikiem najczęściej wyrażane są stosunki znaczeniowe su PRZYCZYNY (jak w ostatnim przykładzie). W kilku przypadkach wyraźne są stosunki TWIERDZENIA — WNIOSKU, uważane za ich wariant, por.: willos// nūdemeš kuriofnori// kad palsiddro/ wčikės||/ wiénu budu i5g ty// dwigiy |...) Spośród tych// zatem dwóich sposobów nii-//demiy/wienas vigili//darimė (wfytkie gryechyl- /ktorekolwiek bywdial/ po-/|petnione/dsieig lig iednyTM/- /obycjdiem 3 tych dwu [...] Mied3y//- tym tedy dwoidkim fpo-// lobem grzechow/ieden//- nalesy w ciynieniu) 114, Zdaniami z tad (a) mogą być oznaczane również stosunki WARUNKU, np. :: Augficsqulieii Sera-/[phinai |...) daroš ma-//5éuleis drugeleis po akim//tawo. Kaipog tad’ af pik-//talis] ir 5¢malis padaras/- /drisiu tawglp prieit (naywysfy Serdphini |...) mdiq lig 5d na-// podleyfe motyliki pr3y bytno-//- S¢i twoiey. Jakoj ia tedy blahe//a nilkie (tworsenie bedg smiat/| do Ciebie pr3yligpic) 148 W tych przypadkach, gdy zdaniami wyrażane są najbardziej patys ogólne stosunki PRZECIWSTAWNE lub CZASU, tad(a) pełni funkcję spójnika, partykuły, np.: gali ne pridet// willis o nulsideiimus/ not-//boiimus/ kuriė iféit ir | iš kii-//no/ albo vrėdo |...) Pabdigės tad’ fita tokį// [kundimg gni fawės| tėgi-|Įvšrif (pr3ydač mo-//še wBytkie grzechyy niedbal-||ftwa/ktore pochod3ą 3 Itanu//dbo 3 vrigdu [...] Dokonawfy tedy tey takiey jdto-//by na lig/ niechayje 3akoricjy) 131 Dłuższa forma spójnika tada została użyta tylko w jednym zdaniu: noreiei ata-//dégt dūfjei manai) tamgl//Sakramenté méita apsiedii-//tinio ap3iediutinelp| ir tokiii// man palirédii. Téikili ta-//da dūt/ Wiefipaiié tai¢g/| firdj prief; tawé (chéiates od-//kryé dufsy moiey tym w lakrd-//mencie mitosc oblubierica ku// oblubienicy/ takim y mi [ig po-//kd3dé: rdc3e dač mi tedy/ Pd-//nie/ toj lerce prieciwko tobie) 168, , Su z dołączoną postpozycyjną partykułą ten spójnik został użyty tylko raz; występuje on na pierwszym miejscu członu: M. Tewas yragu Die-//wu?// Mo. Yra./| M. O lunus yrdgu// Diewu?// Mo. Jest./| M. O Dwalia fwg-//t6ii jest Bogowie?// Mo. Jest./| M. Wtedy są trzy// Bogowie? (M. Ojciec wzniesiony Bogu?// V.Jelt./| M. A Syn wzniósł się Bogu?/| V. Jelt./| M. A Duch š. wzniósł się Bogu?// V. Jelt./| M. A wigc [4 tr3ey Bogowie?) 26, Tym zdaniem wyrażane są STOSUNKI znaczeniowe TWIERDZENIA — WNIOSEK. 86 | ARTŪRAS JUDŽENTIS, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ W oryginale spójnik tad(a) we wszystkich przypadkach odpowiada tedy, podobnie jak w tłumaczeniu występujący na drugim albo trzecim miejscu członu. Formie tadag w tekście polskim odpowiada złożony spójnik a więc. TABELA 7. UŻYCIE SŁOWA ŁĄCZĄCEGO tad(a(g)) DK Jungiamasis Zodis K TB Iš viso tad(a(g)) 3 7 10 8. SŁOWO ŁĄCZĄCE tai yra W zdaniach ze słowem łączącym tai yra w obu przypadkach wyrażane są WYŁĄCZNIE STOSUNKI UŚCIŚLAJĄCE między członami. [Pramintas nūg Chri-||ftaus] ir iffmdnos) mokiti-//nis | tai yra/kuris aplikrik-//- ftiigs | tiki ing Diewą| ir || daro prifakimus io. (Jelt vešeri Chryltulow kto-|/ry okrzčiwBy lig] wiersy y wy-// 3nawa jakon iego.) 10, [gali dūtis kattas)- J3 pa3inios firdgs [a-//wos/iog ios ne lgrgeio:/| wéikatilsé| kurie vigutéiol/ lauplélp Diewol/ tai yra:// iog iy nė dare tokiū Tu cji-//Mtumit widuryiéiu/ drinj pa-//ties Diewo/ kaip biwo kat-//tas ([moje lig dač winien] Z nažnošči vmyltu [wego/|| iš iey nie prieltrjegal w [prd-//wdch- /ktore naležaty ku [fuzbie//Pdarilkiey/to ielt/iš ich nieciy-//nil 3 taką ciyltoséig wngtrsng//- dla [dmego Boga idko byl/| powinien) 123, W oryginale w pierwszym przypadku słowo łączące nie ma odpowiednika, natomiast w drugim przypadku odpowiada mu jest. to 8 TABELA. UŻYCIE SŁOWA ŁĄCZĄCEGO to jest DK to jest 1 1 2 Jungiamasis žodis K TB Iš viso 9. SŁOWO ŁĄCZĄCE teip jog W dwóch przypadkach człony zdania złożonego w analizowanych dziełach łączy słowo łączące teip jog. W zdaniach tych oznaczane są relacje TWIERDZENIA — WNIOSKU, w niniejszym artykule uznawane za wariant relacji PRZYCZYNY: funūs Diewo/| tapes žmogumi išcioie//Mergos Marios] atpir-//ko mus gnt Krijeus idant// mus pėrgabentu niig kai-//rés ant definės: teip iog š[ę]-//ktas krišeus fwéto kuriū)/žėklinames yra kaip fum-//ma koki willo tikčiimo//- milly. (fyn Bošjy ltawfy li¢//cštowiekiem w jywočie Panny/| Mariey/odkupit nds nd kr3y-//šu/- aby nas prjenioll 5 lewice na prawicę: tak DAUKSZOWE ZDANIA ZŁOŻONE | 87 iš snamig kr3y-//3d Swigtegol ielt idkoby [um-//md whytkiey widry nafey.) 17 Jneiei ing is¢ia Mer-//gos ffwécigusios Motinos || tawos Jo tū kaip ią iskélai//nė izbitomolp garbélp] teip//iog iei dawéi nė isbilomg//- malong/gnt’ vildugoiimol| ios. (Wfedtes wi žywot Pdnierilki naswigtfey//mdtki twey Ja tak idkos ig pod-//niolt ku niewymowney chwale takes iey dat niewymowng td-//lk¢ ku jdchowdniu iey.) 164,, W ostatnim przypadku oryginał nie mógł zadecydować o wyborze słowa łączącego w przekładzie. We współczesnym języku ogólnym, dla którego nietypowe jest użycie — w jego znaczeniu niekiedy używany jest podobnie zbudowany spójnik tak że. TABELA 9. UŻYCIE SPÓJNIKA teip jog DK teip jog 1 1 2 Jungiamasis žodis K TB Iš viso 10. SPÓJNIK todrin(ag) Człony łączone tym spójnikiem wyrażają znaczenie PRZYCZYNY, np.: tarp kuriy//daug wos bus nūdeme-/- /mis atldiltinomis://wienokig willfados nė-|| pritekimas/ir pražęgi-I- /mas kokldi [...] Todrinag fitie//kurie eit tobutumop //ne tūri iy kaip nor pi-//gai aplaist. (miedsy ktoremi)| wiele ich/ledwie b¢dg//grsechdmi pow fedniemi- /| wfakje iednak ieft jawfe/| niedolkondtosc|y wyltg-//pek idki [...] Dla tego či ktor3y idą ku//dofkondtoséil nie madig/| ich ledd iūko opufic3dc) 117, Cząstka występująca bezpośrednio po spójniku wiąże się nie ze spójnikiem, lecz z następującym po niej zaimkiem, dlatego nie wchodzi w skład spójnika, por. : S3etonas būwo grajūs if//prigimimo. Todrinag ir mėsį//iéi bė nūdemes bulfimė) tėi-//paia taplime grašumis (fa-//tan byt pigkny 3 prsyrodsenia./| Pr3etožy my/iefli be3z* grzechu bg-// dziemy| tedy te3 j0ltdniemy pigknemi) 57 Spójnik zazwyczaj występuje z dołączoną postpozycyjną partykułą i tylko w jednym zdaniu użyto go bez niej: dawéi mani/| vi peng kūną tawg fwétg//giwg/[...] Tédrin’ meld5iu i-//dgni man butiimbei mat6-//numi (dates mi 3a po-//karm čiato twe žywel [...] Pr3eto//- profig dbys mi byt talkaw) 171 W oryginale zdania te mają dwojakie odpowiedniki: ze spójnikami dlatego albo przeto(z) (zob. przytoczone przykłady). W kilku przypadkach w oryginale użyto złożonych słów łączących a przetoz (a) i a dlatego (b):