Mikalojaus Daukšos „Katekizmo“ (1595) sudėtiniai sujungiamieji sakiniai

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA X L V (2 0 0 1), 6 3 – 9 2 Zdania złożone współrzędnie łączne w Katechizmie Mikołaja Daukšy (1595)* ARTŪRAS JUDŽENTIS, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Instytut Języka Litewskiego Artykuł omawia aspekty semantyczne i składniowe współrzędności zdań w Katechizmie Daukšy z 1595 roku (tj. zarówno w samym Katechizmie, jak i w Trumpas budas), ze szczególnym uwzględnieniem wykładników współrzędności i szyku zdań. Przekłady starannie porównano z oryginałami. Najbardziej uderzające różnice w stosunku do współczesnego języka litewskiego zaobserwowano w użyciu spójników ir i o. Ponadto stosowanie złożonych wykładników współrzędności, z dodatkowymi wykładnikami różnicującymi dołączanymi postpozycyjnie do spójnika w celu wyrażenia subtelniejszych odcieni znaczeniowych, jest bardziej charakterystyczne dla języka Daukšy niż dla współczesnego języka litewskiego. 0. WSTĘP Celem artykułu jest systematyczny opis zdań złożonych współrzędnie łącznych w jednym z ważniejszych zabytków naszej dawnej piśmienności. Jest to bodaj najmniej zbadany przez historyków języka obszar gramatycznej struktury języka litewskiego. Książkę Daukšy tworzą dwa dzieła: KATHE-//CHISMAS// ARBA MOKSLAS// KIEKWIENAM// KRIKSZCZI-//ONII PRII// WALVS.// PARASZITAS PER// D. IAKVBA LEDES-//MA Theologa Socie-//tatis IESV.// Išguldįtas iš Liežu-//wisko ing Lietu-//wišką per Kunig Mi-//kaloiu Daugfba Ká-//nonika Žemai-//cziu.// Išſpaulstas Wilnuje// Metūſe užgimimo// Wieſpaties 1595 (dalej – Kathechismas) oraz Trumpas// Budas Pa- filiáki-//mo/ arba išpažinimo// Nūdemiu.// Drin tu kurie dažnai// w artoia tū Sakra-//mentu./ /Yſ takiſko qnt Lietū-//wiſko pėrgulditas.// W I L N I V I// Mētūſe M. D. XCV. (dalej – Trumpas Budas). W niniejszym artykule zdania współrzędne łączne z obu dzieł analizowane są równolegle i nieustannie porównywane ze sobą. Ponieważ oba dzieła zostały przełożone z języka polskiego (o polskim pochodzeniu tekstu zob. Michelini 2001: 228), ich dane porównuje się z oryginałami (NAVKA// CHRZESCIAN-//ISKA.// Abo Kátechizmik// dla dźiątek.// Przez D. Jákubá Lede-//ſzmá. Theologá zebrániá// P. Jezułowego nápiá-//lny/ á teraz z Włoſkiego// ná Polſkie przeło-//żony.// W KRAKOWIE ir Krotki obyczay spo-//wiedźi: dla tych/ ktorzy// częſto vżywaią tego Sakrá-//mentu: z Włoſkiego ná// Polſkie przełożony.1) * W artykule przedstawiono część wyników projektu wspieranego przez Litewski Państwowy Fundusz Nauki i Studiów („Zdania złożone w Katechizmie Daukšy z 1595 r. Katekizmo”, nr rejestracyjny 96-163/3G). 1 Korzystano z fotokopii przechowywanej w Bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego, pochodzącej z kolekcji Jurgisa Lebedysa (por. Palionis 1995: 7–8). 64 | A R T Ū R A S J U D Ž Ė N T I S, J Ū R A T Ė P A J Ė D I E N Ė W artykule zdanie złożone definiuje się jako zdanie mające co najmniej dwa centra składniowe, wyrażone osobowymi lub nieosobowymi formami czasowników. Istotną cechą odróżniającą zdania pojedyncze od złożonych są stosunki semantyczne i składniowe między członami, właściwe tylko tym drugim. W pracy poświęcono im główną uwagę. Zgodnie z utrwaloną w naszej językoznawczej tradycji metodą składnię zdań złożonych bada się jako wyraz ich struktury semantycznej. Zwykle przechodzi się od wyrażenia, bezpośrednio dostępnego badaczowi, do treści. Taką kolejność przyjęto również w tym artykule. W językoznawstwie litewskim opracowano dość spójną metodologię badania zdań złożonych2. Z pewnymi modyfikacjami zastosowano ją również do opisu zdań współrzędnie złożonych Daukšy. Najwięcej uwagi poświęca się najważniejszemu środkowi wyrażania semantycznych i składniowych relacji w zdaniach złożonych — wyrazom łączącym. Wyrazem łączącym w zdaniu złożonym nazywa się wszystkie wyrazy pełniące funkcję łączenia członów: spójniki, zaimki względne lub przysłówki względne. Mogą im towarzyszyć inne spójniki, zaimki, przysłówki lub partykuły, nadające semantycznej relacji między członami dodatkowe odcienie znaczeniowe albo precyzujące i uwydatniające jej charakter. Wyróżnia się następujące typy relacji semantycznych wyrażanych przez zdania złożone współrzędnie: porównawcze, przeciwstawne, rozłączne, wyłączające, doprecyzowujące, przyczynowe, warunkowe, przyzwalające i dołączające. W odróżnieniu od Gramatyki współczesnego języka litewskiego zrezygnowano z osobnego typu relacji łącznych (Ambrazas, red. 1994: 702–707). Przyjęto, że przynajmniej w języku dawnych tekstów nie ma wystarczających podstaw, by odróżniać je od relacji porównawczych (por. Ambrazas, red. 1994: 708–716). Typ zdań współrzędnie złożonych uzasadniających Gramatyka współczesnego języka litewskiego wyodrębnia przede wszystkim na podstawie użytych w nich wyrazów łączących (por. Ambrazas, red. 1994: 717–719). Zdania takie wyrażają przyczynowe lub warunkowe relacje semantyczne między członami, dlatego w niniejszym artykule określa się je odpowiednio tymi nazwami. Aby uniknąć pomyłek terminologicznych i lepiej oddać charakter relacji między członami, zamiast relacji wyróżnianych w Gramatyce współczesnego języka litewskiego jako zaznaczające (Ambrazas, red. 1994: 720) wybrano termin „dołączające” (por. Ambrazas, red. 1994: 696)3. W takich zdaniach jeden człon wskazuje dodatkowe okoliczności związane z treścią drugiego członu albo określoną ocenę treści pierwszego członu, np.: Įjeiei ing iščia Mer-llgos švęčęusios Mótinos || tawós / o tū kaip ią išgėlei || ne išžibolomų garbėlp (Wfędelės w || żywot Pánienįkų naswiętęby || mátki twey / á tak iákos ią pod-llniolt ku niewymowney chwale) 1645 W artykule wyróżnia się również typ zdań złożonych o relacji doprecyzowującej. W takich zdaniach jeden człon doprecyzowuje treść drugiego, por.: 2 Podstawy metodologii analizy zdań złożonych przedstawiono w artykułach Vytautasa Ambrazasa (1972, 1977, 1982, 1986). 3 Apie pridurtinius sakinius žr. Balkevičius (1963: 331–333); Piročkinas (1964c: 99; 1964a: 109–112; 1964b: 158, 163–165); Ulvydas, red. (1976: 908). DAUKŠOS KATEKIZMO SUDĖTINIAI SAKINIAI [Prāmintas nūg Chri-//taūs/ ir išmānōs/ mōkiti-//nis/ tai yra/ kuris apfikrik-//ftjies/ tiki ing Diewą/ ir// darō prifākimus jo. (Jeft vcjén Chryftulow kto-//ry okrźćiwfy fie/ wierzy y w-//3nawa zakon jego.) 1014 Bazę danych artykułu4 stanowi 376 zdań złożonych współrzędnie, wybranych z obu dzieł Katechizmu Daukšy Katekizmo. Pierwsze cyfry umieszczone przy fragmentach zdań złożonych przytaczanych jako przykłady oznaczają górny numer strony w wydaniu z 1995 r.5, a towarzysząca mu mniejsza cyfra w indeksie górnym wskazuje wiersz zawierający wyraz łączący. W nawiasach podano polski oryginał wszystkich przykładów. Zdania złożone współrzędnie analizuje się, dzieląc je według wyrazów łączących. Materiał obszerniejszych rozdziałów podsumowano na końcu w kilku zdaniach. 1. SŁOWA ŁĄCZĄCE ZE SPÓJNIKIEM arba 1.1. Zdania z arba Spójnik arba łączy w analizowanych dziełach osobowe formy czasowników (a) albo zdania podrzędne (b), np.: a) ape kąg bilo ar-//ba kam priētis bitie// artikūtai? (o czymże mówią/ abo ko-//mu należą te artykuły?) 254–5 b) [może być winien] jeśli sługa [...] nie żądał pomocy od Wie-//[kuistego Boga swego, z pew-//nością i mocną ufnością [...] albo jeśli nie ufał sercem i rozmyślał o tym z żalem ([moje to dając powinien] jeśli w pracach [...] nie żądał pomocy od Pana Boga] z pewną i niezachwianą ufnością [...] albo jeśli upadał w zwątpieniu i nadmiernie się tym martwił) 12220 Relacje znaczeniowe między członami we wszystkich przypadkach są ROZŁĄCZNE. W oryginale tym zdaniom w trzech przypadkach odpowiadają zdania złożone ze spójnikiem abo (jak w przytoczonych przykładach), a w dwóch przypadkach – zdania pojedyncze: uczyniszy na sobie znak krzyża świętego, czynię [znak krzyża albo kreślę go na swojej piersi. (przeżegnawszy się krzyżem świętym, rachuję się z sumieniem.) 68, tedy gdy ktoś przyjdzie do lat rozumnych lub wzrośnie w zrozumieniu, wtedy nie wystarcza mu sama wiara (bo kto przyjdzie do lat rozumnych, tedy mu nie dosyć na wierze) 726 4 W bazie danych (a także w przykładach w niniejszym artykule) pisownię przedstawiono, przyjmując uproszczony zapis u z kropką oraz potrójne oznaczanie 3, ʒ, ȝ, zastosowane w transliterowanej wersji wydania naukowego (Mikalojus Daukšos 1595 metų Katekizmas. Opracowali Vida Jakštienė i Jonas Palionis. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1995), z pominięciem ȝ, lecz przywracając na podstawie oryginału gotyckie litery oraz oznaczenia samogłosek nosowych za pomocą kresek: ą, ę, į, ų. Podobne zmiany zastosowano także w polskich zdaniach z Katechizmu Ledesmy – przywrócono gotyckie litery i ą, ę oznaczane kreskami, ale pozostawiono przyjęte w wydaniu naukowym podwójne oznaczenie ʒ, ȝ (por. Palionis 1995: 34–36). 5 Odpowiadałyby one stronie Katechizmu Daukšy z wydania z 1595 roku Katekizmo, gdyby publikacja miała numerację stron. 66 | ARTŪRAS JUDŽĖNTIS, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Partykuła tiekta w zdaniu 16211 jest silniej związana z czasownikiem niż ze spójnikiem, por.: Ażeby wielkie to dobrodziejstwo mogło być poczytane, gdybyś Ty, Panie Majestatu, raz jeden pomyślał o pogrzebanym człowieku albo tylko o nim wspomniał (Za wielkiebtl to dobrodzieyftwo mogło być// poczytano/ kiedyby ty Panie// maieftatu/ raz jedno o grzebny// człowieku pomyślił/ abo tylko// kiedy náni wspomniał) 16211 1.2. Zdania z albo też W kilku przypadkach po spójniku arba występuje partykuła vėl. Również w takich zdaniach wyrażane są ROZDZIELNE wzajemne relacje między członami. Postpozycyjna partykuła nadaje zdaniom odcień relacji porównawczych, por.: Módlmy się do Boga, aby przez cnoty i dzieła swoich świętych wypełnił nasze modlitwy; albo też: módlmy się do świętych, aby oni Bogu Ojcu nasze modlitwy przedstawili 668 [Te głośne dźwięki] Że nie był cierpliwy wobec przeciwności albo jeśli nie miał cierpliwości w dolegliwościach ([Niechay lę tęj vkarša zá-//łolnie] Jž nie był cierpliwy w przy-//padkách przeciwnych/ abo ie-//lli tej nie miał cierpliwości w// doległościach) 1251 We współczesnym języku ogólnym takie użycie partykuły vėl jest nietypowe. W ostatnim przykładzie partykuła, podobnie jak w oryginale, występuje na trzecim miejscu członu. Pierwsze zdanie nie ma odpowiednika w oryginale. 1.3. Zdania z albo… albo Powtarzanym spójnikiem albo… albo łączone są osobowe formy czasowników (a) albo bezokoliczniki (b): a) grzechy lekkie wszystkie, przez które albo chwałę wieczną tracimy, albo karanie na tym świecie znosimy [sne odnosił] 9311, 12 b) Jeśli twój ojciec kazałby ci coś nieprawdziwego powiedzieć albo jakiś grzech popełnić, czy powinieneś go słuchać? (A kiedby tobie ociec twoy// rozkazał rzecz taką nieprawdę // ábo grzech jaki vcžynić: winien// jeś go fluchać?) 8120, 21 Wzajemne relacje między członami są ROZDZIELNE. W drugim z przytoczonych przykładów powtarzany spójnik odpowiada spójnikowi jednokrotnemu w oryginale. 1.4. Zdania ze spójnikami zespolonymi, których podstawę stanowi spójnik albo, wyrażają ROZDZIELNE wzajemne relacje między członami. We współczesnym języku ogólnym nietypowe jest użycie partykuły vėl ze spójnikiem albo, zwłaszcza na trzecim miejscu członu. Partykuła nadaje zdaniom semantyczny odcień zestawienia. Daukšos Katekizmo sudėtiniai sakiniai 67 TABELA 1. UŻYCIE SŁÓW ŁĄCZĄCYCH ZE SPÓJNIKIEM arba W DK Słowa łączące K TB Razem arba 3 2 5 arba vėl 1 1 2 arba... arba 2 2 Razem 6 3 9 2. SŁOWA ŁĄCZĄCE ZE SPÓJNIKIEM bat 2.1. Zdania ze spójnikiem bat Spójnik bat zarówno w Kathechisme, jak i w Trumpame Bude najczęściej łączy człony zdania złożonego jednym spójnikiem (w trzech czwartych wszystkich analizowanych przypadków), np.: w każdym Sakramencie udziela nam łaski Bożej dla jakiejś szczególnej rzeczy. Ale trzeba je godnie przyjąć. (w každym Sákramen-//čie bywa nam dawaná tá[k]á// dla iakiey obobliwey rzeczy: ále// ie treba godnie przyjąć.) 959 Spójnik bat łączy jednorodne formy osobowe czasowników (a), bezokoliczniki (b) oraz zdania składowe zdań złożonych (c): a) M. Co czyni grzech powszedni?// O. Nie traci łaski Bożej ani nie zasługuje na karę wieczną: aleczyni człowieka oziębłym w miłości (M. A grzech powsedni co czyni?// V. Nie traci łaski Bożey/ ani // zafługuie piekła:// ale czyni człowieka oziębłym w miłości) 939 b) Nie inaczej można życzyć mu dobrze ale// życzyć mu złego (Boby ináczéy nie było żyćyć// mu dobrego/ ále życzyć mu złego) 7110 c) Powinniśmy modlić się [...] abyśmy nie umarli w grzechu, aleaby udzielił nam pomocy i wybawił. 5714 Zdania z tym spójnikiem najczęściej wyrażają relacje znaczeniowe PRZECIWSTAWNE (por. przytoczone przykłady). W niektórych przypadkach wyraźne jest w nich ZESTAWIENIE, np.: M. A w potrzebie czego?// [niejasne] O. Aby Bóg nas zachował i umocnił naszą wolną wolę, nie dopuszczając, byśmy popadli w pokusy: aleaby udzielił nam pomocy (M. A w boftey co?// V. Aby nam niedopuścił wpaść// w pokusy: ále aby nam dał po-//moc) 559 Niekiedy zdania ze spójnikiem bat wyrażają relacje ustępstwa, zbliżone do przeciwstawienia członów, np. USTĘPSTWA 68 | ARTŪRAS JUDŽENTIS, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ [...] jest wiele// Mórz?// Mo. Nie, tylko jedno// które jest w niebie: bāt ią nė// jednym imieniem nazywaną ([...] albo podobno nie jedna, lecz Pānmā// Māria.// V. Owszem, tylko jedna// któ-//ra jest w niebie: ále ią nie ie-//jednym imieniem zowią) 6015 Na relacje znaczeniowe w tym zdaniu wpływa przeciwstawienie leksykalne tylko jedna: nie jednym. W zależności od składu leksykalnego i struktury gramatycznej członów w niektórych zdaniach z bat wyraźne są relacje znaczeniowe WYŁĄCZENIA, np.: M. Jakiego rodzaju pomoc powinniśmy mieć, abyśmy mogli wypełnić przykazanie?// Mo. Jest ich niemało, bat’ bardzo wielka// między innymi (M. Jakiego lekarstwa mamy używać// ku zachowaniu tego przykazania?// V. Jest ich niemało, ále te pięć między innymi.) 858 O charakterze wyrażanych relacji znaczeniowych w tym zdaniu decyduje przeciwstawienie niemało: pięć, przymiotnik w stopniu najwyższym z konstrukcją przyimkową między. W oryginale nie mają odpowiedników 3 zdania z bat. W pozostałych przypadkach spójnikowi bat zazwyczaj odpowiada polskie ale; tylko w jednym przypadku w oryginale użyto partykuły tylko: Wzrok, smak, || dotyk i węch:|| Bat dźwięk tylko przez słuch. (Dotykanie, smak i oko się mylą, || słuch tylko przepływ tych mocno mieli|| posila.) 1761 2.2. Zdania z bat dabar Partykuła dabar przylega do spójnika bat w jednym zdaniu z Trumpo Budo. Wzmacnia i podkreśla PRZECIWSTAWIENIE treści członów, por.: [Tē palsiłfākai] Chociaż dobrych spraw// nie miał, czy nad żądzami// swoimi, bat’ dabar niech je okiełzna// we własnych namiętnościach ([Niechay fię fpowiada] Iż też pilnej straży nie// miał nad zmysłami swoimi, ale// jeszcze dopuszczał im biegać) 1277 2.3. Zdania z bat gandžiaus Zdania z tym spójnikiem wyrażają PRZECIWSTAWNOŚĆ członów. Przysłówek stopnia wyższego, występując ze spójnikiem, nie zmienia, lecz jedynie wzmacnia relacje znaczeniowe między członami, por.: Nie pragnę śmierci grzesznikalecz raczej, aby się nawrócił i żył. (Nie chcę śmierci grzesznego, lecz raczejżeby się nawrócił i żył.) 1382darami moimi: a jakże nie ważyćlecz raczej, co jest przeciw Tobie? (dary moje: a jako niegodne, nieprzystojne lecz i owszemprzeciw Tobie?) 18810 Litewski spójnik zdania złożonego bat gandžiaus odpowiada polskiemu oryginałowi o takiej samej budowie ale raczej. W oryginale ostatniego zdania użyto innego spójnika, jeszcze mocniej podkreślającego przeciwstawne relacje treściowe między członami. DAUKŠOS KATEKIZMO SUDĖTINIAI SAKINIAI | 69 2.4. Zdania z bat labiaus Występując ze spójnikiem bat, przysłówek stopnia wyższego labiaus, podobnie jak gandžiaus, wzmacnia wyrażane w zdaniach relacje PRZECIWSTAWNOŚCI między członami, por.: musi być winien [...] Bo nie uczynił tego podobieństwa w samej żywej naturze [...] lecz bardziejjak tylko w swojej woli i zamiarze, które miał od początku (ma być mu winien [...] iż nie uczynił go w pełni w doskonałości życia tego [...] owszemz powodu trwania w tej samej ociężałości i niedbalstwie, które odziedziczył po przodku 1216Panie, nie odtrącasz opuszczonychlecz bardziejich wzywasz i przyciągasz do siebie. (Panie, Ty nie odrzucasz grzesznych, owszemwzywałeś i przyciągałeś do siebie.) 1508 Polskim odpowiednikiem w obu przypadkach jest ten sam spójnik — y owszem. Należy zwrócić uwagę, że spójnikowi bat w tych przypadkach odpowiada polskie y. 2.5. Zdania z bat szybszy W zdaniu, w którym z łącznikiem bat użyto przysłówka w stopniu wyższym szybszy, podobnie jak w zdaniach z wyrazami łączącymi bat gandžiaus i bat labiaus, wyrażane są wyraźne stosunki przeciwstawne między członami: [Niech nie troszczy się, aby// umartwiać wszystkie swoje// namiętności [...] lecz prędzej naśladował ją chętnie. ([Niech się nie [mówi], że [nie stara się, aby umar-//twiał swoje [własne] namiętno-//ści [...] ale raczejnaśladował ją i // spełniał ją niemal we wszystkim.) 12721–22 Budowa wyrazów łączących w oryginale i przekładzie jest zgodna. 2.6. Zdania z bat jednocześnie Ten wyraz łączący użyto w zdaniu z Krótkiego Katechizmu, w którym wyrażone jest przeciwstawienie treści członów z odcieniem przyzwolenia, por.: ukarze mnie// za liczne moje grzechy,// którymi Twój Majestat// obraziłem: lecz jednakże przy tym// pomnij, że większe są// miłosierdzie Twoje (ukarzesz mnie za rozmaite// grzechy moje, którymi Twój// Majestat obraziłem. ale jednak// przy tym pamiętaj o wielkim mi-//łosierdziu Twoim) 14918 Wyraz łączący w przekładzie odpowiada oryginałowi. 2.7. Zdania z bat nei... nei Za pomocą tego spójnika w jednym zdaniu złożonym Trumpo Budo łączone są trzy bezokoliczniki: którego imienia nie należy wymawiać, nie jest godzien ani wzywać, ani wspominaćlecz nienazywać goani wspominać(którego grzesznym mianować nie jest godzien, ale aniwzywać, // aniwspominać) 1345–6 70 | ARTŪRAS JUDŽĖNTIS, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Znaczeniowe relacje między członami są współrzędne. Przekład dosłownie odpowiada oryginałowi. 2.8. Zdania ze spójnikami łączącymi, których podstawę stanowi spójnik bat, wyrażają przede wszystkim PRZECIWSTAWIENIE, rzadziej zaś inne relacje znaczeniowe. Tylko w nielicznych przypadkach przekład odbiega od oryginału – zazwyczaj spójnikowi bat odpowiada polskie ale; złożonym spójnikom odpowiadają dosłownie złożone spójniki oryginału. Porównując odpowiednie zdania złożone w Kathechismo i Trumpo Budo, można zauważyć, że w tym drugim dziele stosowane są spójniki o bardziej zróżnicowanej budowie; ponad jedna trzecia z nich to spójniki złożone. Ponadto w Trumpame Bude spójniki w zdaniach złożonych różnią się niekiedy od oryginału: bat odpowiada tylko; bat labiau(s) (nawet dwukrotnie) – y ow(s)zem; bat gandžiaus – ale y ow(s)zem. Użycie przysłówków w stopniu wyższym ze spójnikiem bat nie zawsze zależy od oryginału: wyrażenie z oryginału y ow(s)zem jest przekładane dość swobodnie. Przysłówki wzmacniają i uwydatniają przeciwstawne relacje między członami. TABELA 2. UŻYCIE SPOJNIKÓW ZE SPÓJNIKIEM bat W DK Spójniki K TB Razem bat 15 10 25 bat dabar 1 1 bat gandžiaus 1 2 3 bat labiaus 2 2 bat greičiaus 1 1 bat vienokig 1 1 bat nei… nei 1 1 Razem 16 18 34 3. WYRAZY ŁĄCZĄCE Z SPÓJNIKIEM ir 3.1. Zdania z ir Spójnik ir najczęściej łączy po jednym składniku zdania złożonego zarówno w Kathechisme, jak i w Trumpame Bude, np.: tënai bwietė[i]i regill wéida Diewo/ kur yra té-/|wikbęćia mūńń/ ir nùg téná|| rodźés didélne gãlibe ioll Maieltôto. (tám Swięći widzą obli-lćće Bożej gdzie ielt Oyćyzńá|| nábá| y gdzie fią|| więcej okázu-/|lie możność maieftatu jego.) 5020 DAUKŠOS KATEKIZMO SUDĖTINIAI SAKINIAI 71 Wzajemne związki między składnikami tych zdań wzmacnia powtarzany w drugim składniku (podobnie jak w oryginale) wspólny obiekt obu składników, np.: [...] ciało i duszę moją [...] abyś ich pobłogosławił i raczył obrócić ku swojej czci i chwale. [...] (Porucjam w mocne ręce/ I twey naświętƀey// miłośći [...] ciałło y dufę mo-//ię [...] abyś// im błogoſławić/ á one ku cźći y// chwale fwey obracać raczył.) 1816 Jeśli podmiot drugiego składnika pokrywa się z obiektem pierwszego składnika, u Daukšy w niektórych przypadkach, podobnie jak we współczesnym języku, zostaje pominięty (a), a w innych — powtórzony (b): a) Proszę Cię i wyznaję / pomóż mi, a będę zbawiony / uchwyć mnie, a będę obroniony (Ciebie proſę y// wzywam// wf pomóż mią á będę zbawion// wkręp mią/ á będę obronion) 1361, 3 b) Akis wilfų mieleſes Wie-//fpatię/ tawimp turi [á-//wa paduxi/ ir tu dūfi jie-//mus pėna iu/ metū priva-//łomu. (O Cſyń wybytkich miły/ Pá-//nie/ w tobie mają [we vfa-//nie/ á ty im dawał żywność ich// cźalu przyſłonego.) 1828 W podobnych przypadkach tłumaczenie może nieco odbiegać od oryginału, por.: átmenu qnti dides// miętaƀirdiltes tawo/ ir toi// pati yra/ kuri man’ dūft// drąſibę/ idānt tawęłp priei-//cźę/ kokias nor’ būdamas. (pomnię ná wielkie mi-//łosiędźie twoie/ // á toć ieſt ono// ktore mi dawa śmiałość/ ábym// ku tobie// przyſtapil/ iákiemjekol-//wiek ieſt.) 14920 Zazwyczaj składniki omawianych zdań pozostają w relacjach WSPÓŁRZĘDNYCH (jak w przytoczonych przykładach). Niekiedy zdania ze spójnikiem ir wyrażają relacje znaczeniowe PRZECIWSTAWNE (a), PRZYCZYNOWE (b), WARUNKOWE (c) lub PRZYZWALAJĄCE (d), por.: a) spójrz na mnie, grzesznika, który wzywa świętego imienia twego, i nie patrz na moją niegodziwość, abyś nie zapomniał o swojej dobroci. (weyźry ná mie nedznego grze-//fnika wzywiącego imienia// twego: á nie ręci tak patrzyç/ ná źłość moie/ abys miat zą-//pomnieć twey dobroci.) 14012 b) Tyś mi to dał i nie moim zasługom ani zasługom moich rodziców to zawdzięczam. (Tyś// mi to dał/ y twoiey to łacę/ nie// moim żadnym// zaſługom ábo// rodzicow moich przyſługuie) 18519 c) Daj mi samego siebie, a to mi wystarczy. (Poday mi fam fie-//bie/ á doſyć mi ná tym.) 1562 d) Do Ciebie przychodzili ślepi i głusi, do Ciebie — dotknięci paraliżem [...] i niemowy. (Do ciebie prycho-//dźili ślepi do ciebie głuƀy/ do// ciebie Páraliżem zárążeni [...] á żadnemus’ lįę// niewymowit.) 1535 W przypadkach, gdy wraz ze spójnikiem ir używane są zaimki tas/ta/tai, między składnikami zdania złożonego zachodzą relacje DOPowiadające: w drugim składniku podaje się dodatkowe informacje o treści pierwszego składnika albo dokonuje się jej oceny. Takie zdania w Katechchisme 72 | ARTŪRAS JUDŽENTIS, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ i w Trumpame Bude znaleziono trzy — z zaimkową formą rodzaju żeńskiego (a) oraz z formą rodzaju nijakiego (b), np.: a) my chcemy, abyśmy się stali jednym duchem z Tobą, a przez to wewnętrzne zjednoczenie i stopienie płomiennej miłości (abych fię// stał z tobą jednym duchem/ á// to przez takkę wnętrznego źię-//dnoczenia/ y// rolfpynienie palá-//licej miłości.) 96₃ b) tęsknię za Tobą, abyśmy byli jednym duchem, a to przez wewnętrzne zjednoczenie i stopienie płomiennej miłości. (abych fię// stał z tobą jednym duchem/ á// to przez takkę wnętrznego źię-//dnoczenia/ y// rolfpynienie palá-//licej miłości.) 160₂₁ W oryginale w ogóle nie ma odpowiedników 18 zdań złożonych współrzędnie z łącznikiem ir — Kathechisme (13) i Trumpame Bude (5). W pozostałych 23 przypadkach (17 w Kathechisme i 6 w Trumpame Bude) w oryginale odpowiednika nie ma jednego z czasowników, np.: ftiebái daga-//us dręba/ ir wirpa po akim// tawo (filary niebieſkie// drżą przed oblicznością two-//ią) 148₁₃ W dwóch przypadkach w Kathechisme zdanie podrzędne oryginału przełożono jako współrzędne: Takiemu wystarczy, że ma chęć i wolę przyjąć je, i jeśli czyni to, co powinien czynić. (Tedy dość ná tym/ że ma// chęć y wolą przyiąć ie/ gdy to// czyni/ co ieft winien czynić.) 42₅ M. Kto to uczynił?// O. Sam nasz Jezus Chrystus i sam nas tego nauczył. (M. A kto gi wcźynił?// V. Pan náſz Jezus Chryſtus// ktory go nas náuczyć raczył.) 48₇ W czterech przypadkach w Trumpame Bude litewskim zdaniom złożonym współrzędnie odpowiadają polskie zdania bezspójnikowe, np.: nie racz odchodzić stąd, Jezu, i zechciej pozostać ze mną (nie ráči odchodzić// naſtądby Jezu/ ráči zemną zo-//ſtać) 169₈ W jednym przypadku konstrukcję przyimkową oryginału przełożono jako człon zdania złożonego: małtau wil-//ſás nūdėmės ławás [...] gaitėdamás vź// iás/ ir kėtin damas paſi-//taisit (rozmyślam grzechy// swoje [...] żałuiąc zá nie/ z vmy-//ſłem polepienia) 68₁₅ Łącznie odpowiedników w oryginale nie ma 33 (36%) litewskich zdań złożonych współrzędnie z wyrazem łączącym ir w Kathechisme oraz 15 (14%) w Trumpo Budo. Spośród pozostałych 148 zdań łącznikowi ir najczęściej odpowiada w oryginale y (por. cytowane zdania, na przykład 50₂₀). Aż w 44 przypadkach (13 z 56 w Kathechisme i 31 z 92 w Trumpame Bude), czyli w 29% wszystkich przykładów, łącznikowi ir odpowiada w oryginale łącznik a. Polskie zdania z a wyrażają nie tylko relacje PRZECIWSTAWNE, WARUNKOWE i PRZYZWALAJĄCE (por. wcześniej cytowane zdania), lecz także relacje ZESTAWIAJĄCE, np.: DAUKŠOS KATEKIZMO SUDĖTINIAI SAKINIAI | 73 przysięga powinna dotyczyć rzeczy prawdziwej, która nie byłaby fałszywa, i tego, o czym człowiek wie na pewno (przysiega ma być o rzeczy/ prawdziwą/ ktoraby nie była// fałszywa/ á o ktoreyby pewnie// człowiek wiedział) 7812 W dwóch przypadkach spójnik ir, łączący czasowniki przeczące, w oryginale odpowiada spójnik ani (między czasownikiem przeczącym a twierdzącym), np.: M. Jak wypełnimy siódme przykazanie, którego nie kazał kraść? U. Nie biorąc ani nie zatrzymując cudzej rzeczy (M. Jako zachowamy śiodme?// V. Nie biorąc ani trzymając// cudzego) 864 3.2. Zdania z i teraz Wyraz łączący i teraz Daukša stosuje podobnie jak spójnik korelatywny nie tylko … lecz także we współczesnym języku litewskim. Przysłówek dabar nadaje relacji między członami odcień PRZECIWSTAWIENIA, por.: [może się zdarzyć któremuś] że nie miłował [...] Pana Boga swego [...] jak powinien: i teraz iż tę miłość obracał ponad miarę ku tworzeniu i marnościom tego świata ([może się zdarzyć któremuś] iż nie miłował// Pana Boga swego [...] jako był powinien: y owfem tą// miłość obracał nád miárę ku// tworzeniu y márnościam tę// świátá) 1223 trwał w tej samej oschłości i niedbałości, którą miał od początku, i teraz i do tamtej skłonności powrócił. (trwał// w teyże osiębłośći y niedbal-//(twie ktore miał z przodku: ie-//[śćę k temu y nazad się wracał.) 1219 W obu przypadkach tłumacz odszedł od oryginału: w pierwszym zdaniu zachowano budowę polskiego wyrazu łączącego, ale zmieniono składniowe relacje między częściami zdania, natomiast w drugim nie zachowano ani wyrazu łączącego, ani budowy całego zdania. 3.3. Zdania z i znowu Partykuła vėl nadaje zdaniu odcień relacji PRZECIWSTAWNYCH — zdania z wyrazem łączącym ir vėl wyrażają podobne relacje znaczeniowe między członami jak zdania z ir dabar. Partykuła zajmuje w członie drugą (a) lub trzecią (b) pozycję: a) naudingi ir// dërą qnt’ to/ idánt’ miu-llmus pėr iūs/ Wiėbpatįs// Die was/ dūtų fweikatą/ llir geribę to pafaulo: ir wel// idánt’ atėitiimbimė pąžin-lltieip núdemiu múffu// ir// galitėimop yž iás. (wazą k temu/ aby nam// przez nie Pan Bog dat zdro-llwie/ y docześne dobrá: y aby-llmy przyfli ku vznaniu grze-llchow y ku pokucie są nie.) 733 b) [Tė kundies gráudžėi] Jog nė búwo kq́ntrus// pžipūlūse [...] ir iog wel iū nėpa-llžino fącįų/ išg rąku io dú-llty ([Niechay fįę tež vfk arzą já-lltołnie] Jž nie był cierpliwy// w przy-llpadkach przeciwnych [...] á iž też ich nie po-llznał być z rąk jego dáne) 1255 [Niech się nie mówi], że ich nie nauczali, nie karali, nie doglądali we wszystkim, jak było trzeba: i że znów nie mieli tej troski i starania o nich, jak byli powinni. ([Niechay fįę [powiąda] iż ich nie nauczali/ nie karáli/ // nie opátrowali we wßytkim// iáko było// potrzebá: á iż też nie// mieli tey pieczy y staránia o// nich iáko byli powinni.) 1301 74 | ARTŪRAS JUDŽENTIS, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Użyty bezpośrednio po spójniku ir, lecz powiązany relacjami składniowymi nie ze spójnikiem, ale z innymi wyrazami (przysłówkiem lub czasownikiem), wyraz vėl nie pełni ponownie funkcji łączącej człony i nie wchodzi w skład wyrazu łączącego, por.: wiłłi weika-//lei mūłu idątn teftųs ir ap-//grįbtų garbėłp ir łaupeł Diewo ir wel dážneus mi-// nėtumbime kanczją ir kár-//tu mirimą W. mūłu Jė-//łaus Christaus. (wbytki prawny náßeł aby fię// ściągáty w obracáky ku cści á ku chwale Bożey.) 18 wił-//ią iž nie pokadari ir wel// niekan pawérłti wilfus dái-//ktus. (wßyt-//ko z niczego wczynič/ y záfię w ni-//weść obrócić wßytkie rzeczy.) 2919 Podobnie wyrazów vėl i atpenč, powiązanych relacjami składniowymi z czasownikiem, nie tworzą z ir wyrazu łączącego, por.: O kiek iau// kártų per matóne/ ir geribę// didę tawą/ ištráuktas bu-//wáu izg bailłaus gómurio// nůdemes prákeiktós: ir wel// atpęcę/ teip daug kártų// pats pawárgelis/ ing tęgieg // ėkėte impůlau. (O iáko užs// wiele ráżow/ przez táłkę y do-//brotliwość wielką twoię/ wyr-//wány byłem z pábcęki i frogiey// grzechu bezecnego: á záfię ták// wielokroć famem nędzny w tęść// łonią wpadł.) 14415–16 3.4. Zdania z ir drauge Przysłówek drauge nadaje relacjom między członami odcień PRZECIWSTAWIENIA, por.: M. Cóż to jest Msza?// Mo. Jest wspomnieniem i upamiętnieniem prawdziwym życia, męki i śmierci Pana naszego Jezusa Chrystusa: i zarazemjest ofiarą, w której ofiaruje się tegoż Chrystusa Pana (M. A cóż jest Msza?// V. Jest pamiątką i obchodem// prawdziwym życia, męki i// śmierci Pana naszego Jezusa// Chrystusa: a zarazemjest ofiarą, w której ofiaruje się tegoż Chrystusa Pana) 9914 3.5. Zdania z ir labiaus Przysłówek labiaus, podobnie jak wyrazy dabar, vėl, nadaje relacjom między członami charakter PRZECIWSTAWIENIA, np.: nė ap-//firúrtawai kad’ anôii pa-//wárgele žmona [...] priłiártino [...] ir tabiėus ją pa-//łikfimnai ir padrutinai bi-//łodamas (ię nie rozgnie-//wał kiedy onáł) nędzną niewiá-//łtá [...] przybliżyłá fię [...] y owßemęs ją pociebły y po-//twierdził mowiąc) 1525 W oryginale ir labiaus w obu przypadkach odpowiada wyraz łączący y owszem(es). 3.6. Zdania z ir todrin(ag) Zdania złożone ze spójnikiem ir todrin(ag) wyrażają relacje znaczeniowe PRZYCZYNY, np.: Są przyczyną i głową innych grzechów śmiertelnych, i tôdrin nazywa się je głównymi (Ktore są przyczyną y głową in-//nych grzechow/ á przeṭoź ie tęź// głownymi zowią) 9114–15 DAUKŠOS KATEKIZMO SUDĖTINIAI SAKINIAI | 75 Odpowiedniki analizowanych zdań w oryginale są dość różnorodne: w dwóch przypadkach występują zdania ze spójnikiem a dlatego (a), w dwóch innych przypadkach – a przeto (ż) (zob. cytowane zdanie 9114–15), a w jednym przypadku – dlatego (b): a) M. Jak zachowamy dziewiąte przykazanie?// O. Nie pożądając cudzej żony ani żadnej innej nieczystości: i todriñdodaje się oko pożądliwe i wystrzegać się innych przypadków (M. Jako zachowamy dziewiąte przykazanie?// W. Nie żądając cudzej żony // áni żadney inney nie wśćiwo-//śći: á dla tego dobrze ieft [trzęs]// ocju/ y wárować ię innych// przypadkow) 8714 b) ponieważ to jest zbyteczne, gdyż nie ma się czego czasem pozbyć, todrin tabáistąd pochodzą, iż nie mają z czego, aby dług winni oddać, dla tegowięc nadmiernie się chełpią.) 1161–2 Należy zwrócić uwagę, że we wszystkich przypadkach poza ostatnim podstawę spójników w oryginale stanowi spójnik a, a nie y. 3.7. Zdania z ir dėl to Spójnik ir dėl to, podobnie jak ir todrin, został użyty przez Daukšę w zdaniu wyrażającym relację PRZYCZYNY, por.: takich nawet nie potrafimy nawyku swego zmienić, jak Murzynowi czarności: I dla// tegonapominamy drogich rodziców, aby dzieci swe do takowego ćwiczenia [...] wiedli (nie mniej im trudno zwyczaj swój odmienić niźli Murzynowi czarność odmienić. A przeto miłych rodziców napominamy, aby dzieci [we]l do takowego ćwiczenia [...] wiedli) 71–2 3.8. Zdania z i tak Spójnik ir z przysłówkiem taip tworzy wyraz łączący w zdaniach PRZYCZYNOWYCH, np.: ani odmienić sposobu/ ani szczęścia/ któ-//rego miałeś na ziemi [...]: a ir taip tikill iog ir ny wadinėii daguiel// būdamas tūs/ kuriūs ánū// metu wadinėii. (nie racžyt odmienić [po-//]robu áni vrzędu/ ktoryś miał// ná ziemi [...]: á tak wierzę że y// teraz racżyb wzywać z nieba// tych/ ktorychés ná on czas wzy-//wał.) 1511 W tych przypadkach, gdy w zdaniu ze spójnikiem ir wyrażane są relacje dopowiedzenia, przysłówek nie wchodzi w skład wyrazu łączącego (zob. 3.1.). 3.9. Zdania z ir… bei vėl Spójnik korelatywny ir… bei vėl łączy czasowniki, które w Katechisme występują jako jednorodne orzeczenia: [Nūdeme atáilfina] daró žmó-ligų vžáufbusiu [...] ir nu-//peho kónczią fió/ amžio/ bei// wel [kiria kėlą nūdemelp// marinącziofį. ([grzech powfędni] čyni cžło-//wieká ožięblego [...] y żáługuie kará-//nie docżeśne/ y gotuie drogę// do grzechu śmiertelnego.) 934–6 Relacje znaczeniowe między łączonymi członami zdania są PRZECIWSTAWNE. Bei w drugiej części spójnika korelatywnego użyto zamiast ir, najprawdopodobniej ze względów stylistycznych. W takiej samej 76 | ARTŪRAS JUDŽENTIS, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ pozycji jak bei w innych przypadkach Dauksa używa spójnika ir (por. 1820 i 737, zdania z ir oraz przykłady z ir... ir). Wyrazowi łączącemu ir... bei vėl odpowiada w oryginale spójnik korelatywny y... y. Relacje znaczeniowe między członami w oryginale również są przeciwstawne. 3.10. Zdania z i… i Zdania z powtarzanym spójnikiem i… i wyrażają relacje GRETINAMIEJI. Spójnikiem tym łączone są jednorodne osobowe formy czasowników (a), bezokoliczniki (b) i zdania podrzędne (c), np.: a) vžmuša/ ir nu-llmarina dūfį/ ir daro tái// iog átima lveikátą/ ir gi-llwátą ios (žábija dubęl y čynil šell ona tráći šywot lwoy)9212, 13 b) pridė-llra lėrget’ akis/ ir wągfti// kitų priepūtų/ drin’ aplau-llgoiimo birdės: ir tėkėt’ mat-ll dúmp (dobrze ieft ltrzędsll ocju/ y wiarować fię innychll przypadkow/ dla vstrzęsienia// lercá: y viékać fię do modli-lltwy)8715, 17 c) kalti eftė dar//báis Crifų wießpati išga-llnitoii ławą łakiot/ nūg // kurio ir warda tūríte/ ir ku-llris iumus teip didel// matōnę parōdį// teikės (powinni naśladować vćynkámi// Chryfła Pana zbáwiciela lwego: od// ktorego y imię macie/ y ktory wam// tak wielką łáfkę okazać raczył.)156 W tym ostatnim przypadku pierwsza część spójnika została użyta po konstrukcji przyimkowej z zaimkiem względnym (tak jak w oryginale). Spośród siedmiu zdań ze spójnikiem i… i dwa nie mają odpowiednika w oryginale: M. Kodrin wadini// świętą// Mo. [...] jog wel amžinái// weli// ir waldžioię/ ir tái-llło Dwałlia świętaia. 40, bitie wilfi Diewoll atližada// ir prilłoia wętnópl// ir vž Wießpaty fau ápłūri. 777, 8 W dwóch przypadkach i… i odpowiada parzyste y… y (156 i 8715, 17; zob. wyżej). W dwóch kolejnych przypadkach spójnikiem w oryginale jest pojedyncze y, np.: dawéi idąnt// nufsidėiueis nalrais ma-llnais palitėčtie tawė/ ir pri-llimczie/ ir walgiczie. (dozwoliłeś abych// ię ciebie grzębnymi mymi vfty// dotykał/ przyimował w ię yll pożywał.) 17111, 12 W jednym przypadku i… i odpowiada w oryginale a… y: Dūna mūłłu wilfu dienų// dūd’ mumus fią dieną.// Jr attáid’ mūmus mūł-llu kaltės [...] Jr nė wėd’ mūłłu ing pa-llgindima. (Chleb nás powsedni dayll nam dźisia.// A odpuść nam naše winy [...] Y nie wodź nas na poku-llfęnie.) 465, 9 3.11. Po przeanalizowaniu zdań złożonych ze spójnikami, których podstawę stanowi spójnik i, warto zwrócić uwagę na następujące ich cechy: Za pomocą spójnika i Daukša tłumaczył nie tylko spójnik oryginału y, lecz dość często także a, używany w zdaniach wyrażających stosunki współrzędności, przeciwstawienia, przyczyny i warunku. Takie tłumaczenie najprawdopodobniej odzwierciedla różnice w użyciu spójników łączących w ówczesnych językach litewskim i polskim. DAUKŠOS KATEKIZMO SUDĖTINIAI SAKINIAI 77 Zdania Daukšy z pojedynczym spójnikiem i, podobnie jak we współczesnym języku, zwykle wyrażają stosunki współrzędności między członami; znacznie rzadziej wyrażają przeciwstawienie, przyzwolenie, przyczynę, warunek lub stosunki dopowiedzenia. Za pomocą złożonych spójników tłumacz dążył do dokładniejszego oddania budowy spójników oryginału oraz stosunków znaczeniowych między członami: stosunki przyczynowe wyrażane są zdaniami ze spójnikami ir todin(ag), ir dėl to (przypadek jednostkowy), ir teip (przypadek jednostkowy); stosunki przeciwstawne – za pomocą spójników ir dabar, ir labiaus (przypadek jednostkowy), ir drauge, ir vėl. Różnorodność złożonych spójników w przekładach Daukšy wskazuje, że ich użycie nie było jeszcze ustabilizowane. Chociaż złożone spójniki występują stosunkowo rzadko (11 razy rzadziej niż pojedynczy spójnik i) i zależą od oryginału, odzwierciedlają jednak tendencję do wyrażania odcieni znaczeniowych za pomocą spójników wyspecjalizowanych. Użycie spójników złożonych ze spójnikiem i w Katechisme i Trumpame Bude różni się nieznacznie. TABELA 3. UŻYCIE SPÓJNIKÓW ZE SPÓJNIKIEM i W DK Spójniki | K | TB | Razem i | 91 | 108 | 193 i teraz | 2 | 2 i znowu | 1 | 2 | 3 i razem | 1 | 1 i bardziej | 2 | 2 i tod rin(ag) | 2 | 3 | 5 i dlatego | 1 | 1 i tak | 1 | 1 i… również znowu | 1 | 1 i… i | 6 | 1 | 7 Razem | 113 | 119 | 232 4. WYRAZY ŁĄCZĄCE Z SPÓJNIKIEM nei 4.1. Zdania z nei Spójnik nei zwykle występuje po przeczącym, a przed twierdzącym członem zdania złożonego, np.: 78 | ARTŪRAS JUDŽENTIS, JŪRATĖ PAJEDIENĖ zachęcania/ i natchnie-//nia twego ku dobremu/ częstokroć// nie słuchał/ ani naśladował. (nápo-//miná y natchnienie twego ku do-//bremu čęſtokroć nie ſuchał/ // áni náśladował.)1878 Tylko w jednym przypadku łączy on dwie przeczące formy czasowników: Jak wypełnimy// przykazanie, które zabrania// kraść?// [...] nie czyniąc szkody// nikomu w jego dobrach [...] ani z żadnej// przyczyny nikogo nie nakłaniając// do wyrządzenia szkody drugiemu. (Jako záchowamy śiodme? // [...] áni czyniąc βkody ła-//dnemu w rzeczách iego [...] áni żadną// przyczyną nikogo nie podwo-//dząc do βkody drugiego.)8610 Zdaniami z wyrazem łączącym nei we wszystkich przypadkach wyrażane są relacje współrzędne między członami, por.: [Niechaj się też żałośnie skarży], jeśli [...] nie uznał, że [dobra] zostały dane z jego rąk dla jego pożytku, ani mu za nie nie dziękował. ([Niechay ſię też vſkarża já-//łonnie] ie-//lli tę [...] ich nie po-//znał być z rąk iego dáne ku fwe-//mu lepβemu/ áni mu dſięko-//wał zá nie)1257 W oryginale wyrazowi łączącemu nei w ośmiu przypadkach odpowiada pojedynczy spójnik ani (na przykład w cytowanym 1878 zdaniu), występujący po członie przeczącym, a przed twierdzącym. W dwóch przypadkach (w przytoczonych wcześniej 8610 i 8514 zdaniach) w oryginale użyto spójnika powtórzonego ani... ani: M. Jakiego lekarstwa mamy używać, aby zachować to przykazanie? [...] nie czytać ksiąg wszetecznych, ani mówić słów, ani śpiewać nieprzystojnych pieśni. (M. Jakiego lekarstwa żywać// mamy/ ku zachowaniu tego// przykazánia?// [...] nie czytać ksiąg wβelecz-//nych/ áni moowič ſłow/ áni// śpiewać pieśni nieuczciwych)8514 8610 W zdaniu spójnika ani… ani pierwsza część występuje z czasownikiem twierdzącym, a druga z przeczącym, natomiast w 8514 zdaniu obie jego części użyte są z członami twierdzącymi. Jednemu litewskiemu zdaniu z nei w oryginale odpowiada zdanie bezspójnikowe: Jakże wypełnimy ósme przykazanie, które zabrania kłamstwa? [...] nie oskarżając bliźniego ani nie mówiąc nieprawdy. (Jákos záchowamy ofme?// [...] nie połądájąć bliźniego/ nie// mowiąc nieprawdy)875 4.2. Zdania z nei vēl Zdania ze słowem łączącym nei vēl zwykle wyrażają stosunki zestawiające między członami, np.: M. Kaip išpildísimė// dėβimtą?// Mo. Nė géizdami túrto/ ir// wifβókio dáikto ártimo/ bu-//dú nė patógumi/ nei wel’ pa-//widėdami iam’/ io géro. (M. Jako zachowamy dźię-// śiąte?// V. Nie żądájąć maiętności// áni żadney rzeczy bliźniego/ nie// ſłubnym obycźáiem: áni mu zay-//rzą dobrá iego.)883 DAUKŠOS KATEKIZMO SUDĖTINIAI SAKINIAI | 79 W kilku przypadkach wyraźne stosunki przeciwstawne między członami wynikają z ich składu leksykalnego, por.: Diewiltei kaip // Diewas/ niekad’ negatėio// mirt/ nei wel kęft. 3420 M. Ką tur darit gerėi// tėwai funūmus fawo?// Mo. Tūri ius augint’ grau-//fmėel mókit iūs Diewo bai-//mes/ dūt iūs ant’ mókflo// nė nárint/ nei wel’ tápinti (M. Coż maįą cžyníč dobry oy-//cowie ȝ łyny fwemi?// V. Maįą, ie včyȝy/ yʃpráwo-//wáč: ani nábyti karȝą/ áni ná-//ȝbyt rołpłebéłąic) 836 Postpozycyjna partykuła vėl jedynie wzmacnia stosunki między członami: zestawiające lub przeciwstawne, nie zmieniając ich charakteru. Słowo łączące nei vėl koreluje z przeczeniem w pierwszym członie zdania i odpowiada powtarzanemu spójnikowi nei … nei, niewystępującemu w zdaniach złożonych Daukšy (por. oryginalne ani … ani). W oryginale nie ma jednego litewskiego zdania zawierającego to słowo łączące (3420). Pozostałym zdaniom litewskim odpowiadają w oryginale zdania z pojedynczym spójnikiem ani (883), powtarzanym ani … ani (836), a tylko w jednym przypadku – zdanie ze spójnikiem ani teȝ: nė prieiol// top Sakramentop/lu tokiu// prisigatavimu/ nei wel// padarė tokio pafirgebenimo// pérninkėiime sietos fa-//wós/ kaip būwo/ kátas. (nie przybedł do// tego Sákramentu ȝ taką przy-//prawą/ áni teȝ včynit takiey// pilność w rozbierániu fumne-//nia fwoiego/ jako był powinien.) 1203 4.3. Analiza zdań złożonych ze słowami łączącymi opartymi na spójniku nei ujawnia wzmacniającą rolę partykuły vėl oraz pewne różnice między analizowanymi dziełami: Daukša tłumaczył odpowiadające im zdania Katechismo swobodniej — powtarzane spójniki w oryginale tłumaczył jako pojedyncze, a litewskie postpozycyjne partykuły nie mają odpowiedników w oryginale. TABELA 4. UŻYCIE SŁÓW ŁĄCZĄCYCH ZE SPÓJNIKIEM nei W DK Słowa łączące K TB Razem nei 5 6 11 nei vėl 3 1 4 Razem 8 7 15 5. SŁOWA ŁĄCZĄCE Z ŁĄCZNIKIEM o 5.1. Zdania z o złożonymi zdaniami z pojedynczym spójnikiem o najczęściej wyrażają relacje między członami o charakterze WSPÓŁRZĘDNYM, np.: 80 | ARTŪRAS JUDŽENTIS, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ mitek// Wiéßpaty Diewą qnt’ wil-//ło/ o ąrtimg kaip̂ paty fa-//wę (miłuj Pana Boga nade wszystko, a bliźniego jak siebie samego) 8811 Użycie zdań współrzędnych z łącznikiem o w omawianych dziełach różni się od współczesnego: Daukša wybiera je także w tych przypadkach, w których obecnie zwykle używa się zdań z łącznikiem i (por. Ambrazas, red. 1994: 568, 702), np.: Zwróć mnie// Panie [ku sobie] i nie gniewaj się// na mnie. (Nawróć mnie// Panie ku tobie/ a niechciej [się] gniewać przeciwko mnie.) 138.11 Starajcie się [młodzieńcy [...] abyście byli z liczby tych dobrych i wybranych jego, a abyście nie dostali się na męki piekielne.] 448 dusze, które umierają w łasce Bożej, a nie uczyniły zadość za grzechy z własnej woli (dusze ktore vmieráią w tálfce Božey/ á nie vcžynili ná wßem dofyć za gręchy zá fwo-//lie) 439 Użycia zdań współrzędnych z łącznikiem o nie można wyjaśnić wyłącznie wpływem języka polskiego, ponieważ nie wszystkie z nich mają oryginał. Na przykład oryginału nie ma to zdanie Daukšy: stworzył i uczynił ziemię oraz wszystko, co jest na ziemi [...] a nie tylko stworzył i uczynił, lecz teraz ją zamieszkuje, dogląda, troszczy się [...] wszystko 318 Rzadziej zdania z łącznikiem o wyrażają relacje przeciwstawne między członami, np.: w tobie żyję, a w tobie umieram: w tobie trwam, a w tobie przemijam (ia w tobie żywię// a w tobie vmieram: w tobie// trwam/ á w tobie przemijam) 1691, 3 Relacje przeciwstawne, jak pokazuje przytoczony przykład, zależą od składu leksykalnego członów – użytych w nich antonimów żyję: umieram, trwam: przemijam. Por. także: Syn Boży jest w niebie, nie ma matki, a na ziemi – ojca. (Syn Božy ná niebie niema małki: á ná ziemi nie ma Oyca.) 3313 Niekiedy zdania z łącznikiem o wyrażają relacje przyczynowe (a) lub warunkowe (b), np.: a) tu elsi [fałdúlis pałó-//tinimas dúßios/ [...] O kuris tawe wertai priim-//tú/ bėdriniku/ ir tęwainiu// bus ámžinos lauṕės. (ty ieft// [łodkie pośilenie dufę moiey// [...]: á ktoryby cię godnie po-//żywał/ vcželtnikiem y dźiedźi-//cem// będźie wiecznej chwały.) 15622 b) Bėkite manę// ku-//rie nuwargę/ ir apłúnkinti// ełtę/ o aß jumús dúłu atilṕi. (Podź-//ćie do mnie wßyscy wy/ ktorzy-//ście tę wypracowáli/ y vciąženi // ieftėście/ á ia wam dam ochło-//dę.) 15012 DAUKŠOS KATEKIZMO SUDĖTINIAI SAKINIAI | 81 Spośród wszystkich przeanalizowanych zdań Daukšy z łącznikiem o tylko dwa nie mają odpowiednika w oryginale. We wszystkich przypadkach, w których oryginał istnieje, zdaniom z o odpowiadają polskie zdania z łącznikiem a. Bezpośrednio po łączniku o może występować przysłówek teip(o), korelujący z całym pierwszym członem zdania lub jego grupą orzeczeniową. Takie zdania wyrażają DODATKOWE relacje między członami. Przysłówek w tych zdaniach zachowuje ogólne znaczenie okolicznika sposobu i nie tworzy z łącznikiem odrębnej jednostki składniowej, por.: nūdemės nu-//mazgótų/ ir ištrauktų išg// rąkų priešininkų mūſų [...] o// teip išgelbėtų/ ir atpirtkų// mūs krauiu fáwų ɓwęcźeu-//ſiu (naſ// ociyścili// z grzechow náſych/)// wyrwat nas z rąk nieprzyia-//ćieł náſych [...] á ták odkupit nas fwo-//ią kwią nadrożſzą) 34₃ dū-//ſtis mūmus malóne Diewo// [u wilſomis gamtomis/ o// teip támpamē lunumus/ ir/ téwainieis ámžinos giwá-//tos. (by-//wa nam dána táłká ӡe wßytki-//mi cnotámi: á ták ſławamy ſię// łynmi y dźiedźicámi wiecźnego// żywotá.) 96₇ W oryginale we wszystkich tych przypadkach użyto łącznika a, po którym występuje przysłówek tak. We współczesnym języku ogólnym takim zdaniom odpowiadają zdania z łącznikiem i, po którym występuje przysłówek tak lub synonimiczne wyrażenie w ten sposób; w gramatyce współczesnego języka litewskiego podobne zdania uznaje się za WSKAZUJĄCE (por. Ambrazas, red. 1994: 720). W przypadkach, gdy przysłówek częściowo utracił znaczenie leksykalne, tworzy z łącznikiem odrębną jednostkę składniową – wyraz łączący o teip(o) (zob. dalej). W kilku przypadkach po łączniku Daukša używa zaimka tai, korelującego z grupą orzeczeniową pierwszego członu. Takie zdania również wyrażają DODATKOWE relacje między członami: Yra Jėſus Chriſtus gel-//betóies mūſų/ [u dūbia/ ir [u// kūnu/ ir [u dèiwiltę [...] o tai// teip po paweikſtù dūnos/ // kaip ir wino (Jezuſ Chryſtus zbáwićiel// naſ// z dubaſ y z ciałem/ y z Bo-//ſtwem [...]: a to tak pod obłobą chlebá/ iá-//ko y winá) 98₁₃ Jneiei ing iſćia Mer-//gos ɓwęcźęſios Mótinos// tawós/ o tū kaip ią iškėłai// nē išžbłomofń garbēfį (Wſbełēs w// żywot Pánieńki naświętey// mátki twe y) á tak iákos ią pod-//niołſku niewymownęy chwalę) 164₅. Oryginały przytoczonych przykładów różnią się: w pierwszym, podobnie jak w przekładzie, użyto zaimka rodzaju nijakiego, a w drugim – przysłówka. W kilku kolejnych przypadkach użyty po łączniku zaimek pełni funkcję przydawki rzeczowników odczasownikowych, powtarzających osobowe formy czasownika z pierwszego członu, np.: O láimi lábai tai yra// širdis/ ir pałáiminta dūbia// kuri tawę Wießpati Diewą// fawq/ nupėłno priimt o ta-//mė priemimę/ dwałiſką linx-//miƀę būt papildita (O ɓcźeśliwy vmyſł/ y błogo-//ſławiona dubaſ/ ktora ciebie// Páná Bogá fwego záſługuie// nabożnie przyiąć/ á w tym przy-//jęciu/ duchownymwěłelem być// nápěłniona?) 157₁₃ Takie zdania również wyrażają relacje DODATKOWE. Budowa zdań oryginału i przekładu jest zgodna. 82 | ARTŪRAS JUDŽENTIS, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 5.2. Zdania z o vel W trzech zdaniach Krótkiego Katechizmu na trzeciej pozycji drugiego członu użyto partykuły ponownie, która wraz ze spójnikiem pełni funkcję łączącą człony i wzmacnia wyrażane przez zdania relacje przeciwstawne, np.: tókie iš mātones Die-//wo tokiolñ nūdėmelñ/ prasiradimo (kurės// pāļākem’) nė impul-//dinėja. O tu vel kitų// nė pažīta (tācy sā tālka// Bojų w takie grzechy do-//puśczenia (kto relmy po-//wiedžieli) nie wpadaią.// A tych zaś drugich nie// znajq) 11515 Takie użycie partykuły vėl nie jest charakterystyczne dla współczesnego języka ogólnego. We wszystkich tych przypadkach vėl zależy od oryginału: w nim w trzecim miejscu drugiego członu występuje partykuła zaś. 5.3. Zdania z o daugiau Katechizmie znaleziono jedno zdanie złożone ze spójnikiem a ponadto. Wyraża ono ZESTAWIAJĄCE relacje: M. Ką įſmanáí per// tūs žodžius// Tikiu// ing Diewą Tewą. // Mo. Jſſmanáu// iog tikėda-//mi turime ij mibėti. O dau-//geus iog wilſs kitūs dái-//ktus faugodami ir io ƀwe-//tiálius prīlakimus ir bewe-//lliti numirt neg ij pajėſt ku-//rime dáikte. 2722–281 Wyraz łączący w tym zdaniu jest użyty jako odrębna jednostka składniowa. Forma stopnia wyższego przysłówka uległa zleksykalizowaniu. Przysłówek nie zmienia charakteru relacji znaczeniowych w zdaniu, a jedynie wzmacnia składniową funkcję spójnika. Budowa i funkcja wyrazu łączącego są podobne jak w przypadku wyrazów łączących bat gandžiaus, ir labiaus. Zdanie to nie ma odpowiednika w oryginale. 5.4. Zdania z o ypačiai W dwóch zdaniach z Kathechismo z użyciem spójnika o bezpośrednio po nim użyto przysłówka ypačiai. Oba zdania wyrażają wyjątek, np.: M. O kadag turime// žėkintiês tū žėkłu?// [...] kad rq-//damės kokime privūlme// arba reikate/ o įpaczei kel-//damiês ir gūtdami (M. A kiedýż mamy vžywać zná-//mienia krzyża świętego?// [...] gdy lie náydúemy w ia-//kiey potrzebie: á ofobliwie w-//ftáiąc y kładąc łię) 187 M. Ką įſmanáí per// Tikeima?// Mo. Wilſa tai/ ko taris // ką įſmáno ir tiki [...] Bažničie Rīmo: o// įpaczei kas kredoie Apá-//ſfahųs vzrakinās. (M. Což rozumieſz przez wiarę?// V. Wſbytko co trzyma á wierzył [...] kościół Rzymſki: á ofo-//bliwie/ to co ſię w Kredzie zá-//myka.) 2216 W obu przypadkach przekład odpowiada oryginałowi: przysłówkiem ypač przetłumaczono występujące po spójniku a osobliwie. DAUKŠOS KATEKIZMO SUDĖTINIAI SAKINIAI | 83 5.5. Zdania z o teip(o) W Kathechisme ir Trumpame Bude znaleziono kilka zdań, w których przysłówek teip(o), występujący po spójniku o, tworzy odrębną jednostkę składniową – spójnik. Przysłówek w tych zdaniach utracił znaczenie sposobu i razem ze spójnikiem jest używany do oznaczania stosunków przyczynowych, por.: M. Cóż to jest msza? // O. Jest wspomnienie [...] i zarazem ofiara, w której ofiaruje się tegoż Chrystusa Pana [...] I tak należy być przy mszy z wielką pilnością i pobożnością. (M. A cóż jest msza? // O. Jest pamiątka [...] i zarazem ofiara, w której ofiarują tegoż Chrystusa Pana [...] a tak trzeba przy niej// być z wielką pilnością i pobożnością.) 9917Powinieneś też teraz i duszą, i wolą, i wszystkimi siłami swymi [...] a tak// możesz walczyć z wrogiem (A też i duszą, i wszystkimi siłami swymi [...] a takmożesz walczyć przeciw porządkowi) 12611 Samodzielnie użyty przysłówek teip w analizowanych dziełach Daukšy nie ma znaczenia przyczynowego. Daukša nie używa spójników *o todrin ani *o dėl to, które najdokładniej odpowiadałyby formalnemu wyrażeniu polskich spójników oryginału a dlatego, a przetoż. Spójnik o teip w przytoczonych przykładach jest używany jako synonim ir teip, i todrin, i dėl to. Odpowiadający mu polski spójnik a tak, który Daukša tłumaczy jako o teip, w tych przypadkach jest również synonimiczny wobec spójników a dlatego, a przetoż. Pozwala to sądzić, że użycie spójnika o teip w przekładzie Daukšy zależy bezpośrednio od oryginału. 5.6. Podsumowując przegląd zdań z wyrazami łączącymi, których podstawę stanowi spójnik o, można sformułować następujące wnioski: w zdaniach tych wyrażane są przede wszystkim stosunki zestawiające między członami. Ponadto mogą one oznaczać stosunki przeciwstawne, wyłączające, przyczynowe, warunkowe i dopowiadające; spójnik o w zbadanych dziełach Daukšy zawsze odpowiada spójnikowi a oryginału. Dość częstego użycia go w miejscu spójnika ir, nietypowego dla współczesnego języka ogólnego, nie można wyjaśnić wyłącznie wpływem oryginału; używane ze spójnikiem postpozycyjne wyrazy posiłkowe wzmacniają i precyzują znaczeniowe relacje między członami zdania złożonego; we wszystkich przypadkach mają odpowiedniki w oryginale; wyspecjalizowany wyraz łączący o daugi aus, używany podobnie jak bat gandžius, oraz labiaus, może być charakterystyczny dla ówczesnego języka potocznego; o teip jest używane jako synonim wyrazów łączących ir teip, ir todrin, ir dėl to i bezpośrednio zależy od oryginału. 84 | ARTŪRAS JUDŽENTIS, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ TABELA 5. WYRAZY ŁĄCZĄCE ZE SPÓJNIKIEM o W DK Wyrazy łączące K TB Ogółem o 19 34 53 a znowu 3 3 a więcej 1 1 a zwłaszcza 2 2 a tak(o) 1 1 2 Ogółem 23 38 61 6. SŁOWO ŁĄCZĄCE jednak Spójnik jednak Daukša zastosował tylko w jednym zdaniu złożonym Trumpo Budo. Łączy nim imiesłowy oznaczające stany: ręką uzdrowiony// będąc tak// niekiedy dotknięty/ || długo jednak/ osłabiony/ drugi raz umieram. (ręką będąc tak wiele ra-//zy dotknięty/ chorobą przed//się zdjęty drugi raz umieram.) 1438 Relacje między członami są PRZECIWSTAWNE. Spójnik występuje na drugim miejscu członu. W oryginale odpowiada mu konstrukcja przed się. TABELA 6. UŻYCIE SŁOWA ŁĄCZĄCEGO jednak W DK Słowo łączące K TB Łącznie jednak 1 1 7. SŁOWO ŁĄCZĄCE tad(a(g)) Tad(a) używane przez Daukšę nie na początku drugiego członu, jak inne słowa łączące, lecz na drugim (a) lub trzecim (b) miejscu, właściwym partykułom, a nie spójnikom. Mimo to uznaje się je za słowo łączące, ponieważ pełni funkcję łączenia członów, por.: a) Tawęłp éidawo aklėji || tawęłp kurtinėi/ tawęłp// paralīziumi vžmuštieji/ ta-//węłp wėlino priłtotieji/ ir// niewienam’ nė išbitōieis. Ta-//węłp tad’ ir ab nudidei//is// ir pavargęs artinus (Do ciebie przycho-//dźili ślepi/ do ciebie głuchy/ do// ciebie Paraliżem zarażeni/ do// ciebie opętani/ a żadnemus łie// niewomowit. Do ciebie tedyy// ia grzebny a nędzny przystępu-//ię) 1537 Daukšos Katekizmo sudėtiniai sakiniai 85 b) daugėfín tu gali// atlaist | neg aϑ galú dafsi-//taisi. Notmękig manęs// tad’ mietelės Wießpatie// nūg malónes tawós (więcey// ty mozęfó odpúścić/ niżli fę ią// moge dopúścić. Nie odrzu-//cayże mię tedy miły Panie od// talki twey) 13712 W zdaniach z tym spójnikiem najczęściej wyrażane są relacje znaczeniowe PRZYCZYNY (jak w ostatnim przykładzie). W kilku przypadkach wyraźne relacje TEZA – WNIOSEK uznaje się za ich wariant, por.: willi// z którejkolwiek strony// gdy rozdzieliłyby się moce// jednym sposobem z tych// dwóch [...] Między tymi// tedy dwoma sposobami roz-//dzielone, jeden pociąga// za sobą czyn (wszystkie grzechy,// które kiedykolwiek zostały// popełnione) czyni się jednym// sposobem z tych dwóch [...] Między tymi tedy dwoma sposobami po-// [obydwa grzechy jeden// należy w czynie) 11413 W zdaniach z tad(a) mogą być oznaczane także relacje WARUNKU, np.: Ty, który jesteś wyższy od Serafinów [...] stajesz się małym motylkiem przed twoimi oczami. Jakże tedy miałbym odważyć się przystąpić do ciebie (gdyby Serafini [...] byli jak motylki przed twoją obecnością. Jakżeż ja tedy nędzny i niegodny, śmiałbym w tworzeniu przystąpić do ciebie) 14819 W przypadkach, gdy zdania wyrażają najbardziej ogólne relacje WSPÓŁRZĘDNE lub CZASOWE, tad(a) pełni funkcję nie spójnika, lecz partykuły, np.: gáli pridett// willús nulsideimus ir nót-//boimus/ kurie įbėit] iš kū-//no arba vredo [...] Pabaigęs tad’ bita toki// Įkundimą gni favęs/ tegi-//vžriß (przydać mo-//że wßytkie grzechy y niedbal-//stwa/ ktore pochodzą z fłanu// abo z wrzędu [...] Dokonawßy tedy tey tákiey játło-//by ná fę/ niechayże zákonczy) 13111 Dłuższa forma spójnika tada została użyta tylko w jednym zdaniu: pragnąłeś odsłonić moją głębię, w tym// Sakramencie miłość oblubieńca ku// oblubienicy i tak mi się ukazać. Czyż// nie możesz mi tedy dać to serce, Panie, przeciwko tobie (chcesz odkryć moje głębie w tym sakramencie miłość oblubieńca ku oblubienicy i tak mi się ukazać: racz mi dać tedy, Panie, to serce przeciwko tobie) 1686–7 Z przyłączoną partykułą postpozycyjną spójnik ten wystąpił tylko raz; zajmuje pierwsze miejsce w członie: M. Czy Ojciec jest Bogiem?// U. Jest.// M. A Syn jest Bogiem?// U. Jest.// M. A Duch Święty jest Bogiem?// U. Jest.// M. A więc są trzej Bogowie? (M. Ojciec jest Bogiem?// U. Jest.// M. A Syn jest Bogiem?// U. Jest.// M. A Duch Święty jest Bogiem?// U. Jest.// M. A więc są trzej Bogowie?) 268 W tym zdaniu wyrażone są relacje znaczeniowe TEZA – WNIOSEK. 86 | ARTŪRAS JUDŽĖNTIS, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ W oryginale spójnikowi tad(a) we wszystkich przypadkach odpowiada tedy, podobnie jak w przekładzie, gdzie występuje on na drugim lub trzecim miejscu członu. Formie tadag w tekście polskim odpowiada spójnik złożony a więc. TABELA 7. UŻYCIE SŁOWA ŁĄCZĄCEGO tad(a(g)) W DK Słowo łączące | K | TB | Łącznie tad(a(g)) | 3 | 7 | 10 8. SŁOWO ŁĄCZĄCE tai yra W zdaniach ze słowem łączącym tai yra w obu przypadkach wyrażane są stosunki doprecyzowujące między członami. [Nazwany od Chri-//stusa/ i przyjęty] uczeń / to jest/ który powszech-//nie wierzy w Boga/ i // zachowuje jego przykazania. (Jeśli któ-//ry z chrześcijan odwróciłby się/ wierzy i wy-//znaje jego zakon.) 1014 [może stać się winien] 3 znajomości serca [a- //bo/ iż ich nie przestrzegał:// przykazań/ które zostały ustanowione// dla służby Bożej/ to jest:// iż nie czynił tego z taką czi-//stością wewnętrzną// dla samego Boga/ jak powinien// był winien) (może się stać winien] z nieświadomości umysłu swego/ // jeśli nie przestrzegał praw/ które należały do służby// Pańskiej) to jest/ iż ich nie czynił z taką czystością wewnętrzną// dla samego Boga/ jak był// powinien) 1236 W oryginale w pierwszym przypadku słowo łączące nie ma odpowiednika, a w drugim przypadku odpowiada mu to jest. TABELA 8. UŻYCIE SŁOWA ŁĄCZĄCEGO tai yra W DK Słowo łączące | K | TB | Łącznie tai yra | 1 | 1 | 2 9. SŁOWO ŁĄCZĄCE teip jog W dwóch przypadkach człony zdania złożonego w analizowanych dziełach łączy słowo łączące teip jog. Tymi zdaniami oznaczane są relacje TWIERDZENIA – WNIOSKU, w niniejszym artykule uznawane za wariant relacji PRZYCZYNY: duszę Boga// który stał się człowiekiem w łonie// Dziewicy Maryi, odkupił// nas na Krzyżu, aby// przenieść nas z lewicy// na prawicę: tak że trzeci// krzyż był znakiem, który// w naszym domu jest jak suma wszelkiej wiary. (yn Boży fławy fię// cźłowiekiem w żywocie Páṇny// Mariey/ odkupił nas ná krzy-//żu/ aby nas przenioł z lewice ná prawicę: tak DAUKŠOS KATEKIZMO SUDĖTINIAI SAKINIAI 87 iš žnamė krzy-/lšá świętego/ ieft iákoby fum-/llmá wßytkiey wiáty nábey.) 1718 Jneiei ing’íśćia Mer-/lgos bŵęćżusios Móinos || tawos /o tú kaįp ią iźkėłaiļ nę iźbiłomoļp garbėļp/ teip// jog iei dawei nę iźbiłomaļ matonęļ qnt’ vśfaugouimo// ios. (Wbedtėś w// żywot Pánienfki naświętśbey// mákti twey /á tak iákos ią pod-/niółt ku niewymowney chwale tákes ėy dat niewymowną tá-/|ke ku jáchowaniu ėy.)1646–7 W tym ostatnim przypadku oryginał nie mógł przesądzić o wyborze słowa łączącego w przekładzie. We współczesnym języku ogólnym forma taip jog jest nietypowa – w jej znaczeniu niekiedy używane jest słowo łączące o podobnej budowie taip kad. TABELA 9. UŻYCIE SŁOWA ŁĄCZĄCEGO teip jog W DK Słowo łączące K TB Razem teip jog 1 1 2 10. SŁOWO ŁĄCZĄCE todrin(ag) W członach łączonych tym spójnikiem wyrażane są stosunki znaczeniowe PRZYCZYNY, np.: spośród których// wiele z nich będzie grzechami// powszednimi:// jednak zawsze nie-/||doskonałość/ i jakiś wystę-/|pek [...] Dlatego ci, którzy// dążą ku doskonałości,// nie powinni ich byle jak// porzucać. (miedy ktoremi// wiele ich/ ledwie będaļl grzechami powbędzieni// wßakźe jednak ieft záwße// niedołkonatość/ y wyłte-/|pek iáki [...] Dlatego ten, kto dąży ku// doskonałości, nie powinien// ich byle jak porzucać) 1175 Partykuła ir występująca bezpośrednio po spójniku jest związana nie ze spójnikiem, lecz z następującym po niej zaimkiem, dlatego nie wchodzi w skład słowa łączącego, por.: Sjętónas búwo graźús ifž// prigimimo. Todrinąg ir męs// iei bė núdemes bullimė/ téi-/|paia táplimė graźumis (bá-/|tan byt piękny z przyrodzenia.// Przetoź y my// ielli bez* grzechu bę-/|dźiemy/ tedy też zoftániemy pięknemi) 5718 Spójnik jest zwykle używany z przyłączoną do niego postpozycyjną partykułą i tylko w jednym zdaniu występuje bez niej: dawei mań// vź peną kúna táwą bŵętą// giwą/ [...] Tód rin’ meldźiu i-/|dąnti mań butúmbei mató-/|lumi (dateś mi za po-/|karm ciało twe żywe/ [...] Przeto|| probę ábys mi byt táłkaw) 17116 W oryginale tym zdaniom odpowiadają dwa rodzaje form: ze spójnikami dlatego lub przeto(ż) (zob. przytoczone przykłady). W kilku przypadkach w oryginale występują złożone słowa łączące a przetoż (a) oraz a dlatego (b): 88 | ARTŪRAS JUDŽĖNTIS, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ a) mės ėltmė willi// brólei ir lūnys teip’ gero te-llwo/ todrinąg tarime mi-//tėis kaip’ brólei ir waikai// wiéno téwo. (my wółyci iełtelmy łobie brá-//cia/ á przeztoż mamy fię miło-ll wać iako brácia a lynowie ták// dobrotliwego Oyca.) 5010 b) táił ko nérégińe/ wargéll/ páżin turime. Todri-//nąg nė reikia ftėbėtis // iog nėkurios perfónos// nobażnos nė rąda nú-//ldemų/ iżg kurių turė-//łu duitís káktos/ (to czego nie widżi-//my) ztrudná znać może-//my. A dla tego nie trzeba// fię dżiwo wać/ iż niektoręll perłony nobażne/ nie náy-//ldują grzechow/ z ktorych// by fię miały winnemi dá-//wać:) 1155–6 Przypadki te pokazują synonimię zdań przekładu ze słowami łączącymi ir todrin, ir oraz zdań z pojedynczym todrin. TABELA 10. UŻYCIE SŁOWA ŁĄCZĄCEGO todrin(ag) W DK Słowo łączące K TB Razem todrin(ag) 2 5 7 11. WYRAZ ŁĄCZĄCY vienok(ig) W zdaniach z tym spójnikiem Trumpo Budo wyrażane są stosunki PRZECIWSTAWNE, np.: Żaizdų táwų fu Thamós-//lium’ nė wėiždžiull/ Wienók fąt Diewa // iżpąžint nė wėkdiu (3 Tomążem bliżen twoich tu niewi-//dązę // Wążkę cię wyznać żą Bogá nie-//włydązę.) 17617 W tym i innych zdaniach między członami wyraźny jest także odcień stosunków USTĘPSTWA, por.: daug wós bus núdeme-//mis atáifintomis:// wienókig willadós nę-//pritėkimas ir pražegi-//mas kokłai (wiele ich/ ledwie będał// grzechámi powbędniemi // wążkę jednák iełt żąwęł niedokonáłość/ y wyfte-//pek iáki) 1171 W zdaniach tego typu spójnik występuje na pierwszym (jak w przytoczonych przykładach) albo drugim miejscu członu: Ant krzyżeu tiektai// pridėges Dewiłte:// O cęę yś wiénol// łałoś yr żmogilte. // Abėie wienók// tikrai tikėdamas:// Meldżiū/ ko mėtde// látras gaiłėdamas.// (Ná Krzyżu łámo táito fię Bostwol// A tu fię y twe tái cżłowieczeństwo.// Oboie tu być ia mocnie wyznawam// Z lotrem ná krzyżu tobie fię vka-//rzam.) 17611 W tym ostatnim przypadku przekład dość istotnie różni się od oryginału: zdanie bezspójnikowe Daukša przełożył zdaniem ze spójnikiem vienok. W tym przypadku nie pokrywają się relacje znaczeniowe między członami w przekładzie i oryginale: w tekście polskim są one współrzędne. W 117. zdaniu spójnikowi z rozszerzoną partykułą vienokig odpowiada złożony wyraz łączący wszakże jednak. DAUKŠOS KATEKIZMO SUDĖTINIAI SAKINIAI | 89 Spójnik vienok występuje także jako część spójnika złożonego bat vienok (zob. punkt 2.6). W kilku przypadkach jest częścią spójników korelatywnych norint... vienok ir norint... bat vienok. Słówko vienok może pełnić także funkcję partykuły, np.: Ir kasg̀ vienók (tu manìń// wéikśis/ malóneùfes Jéfau? (Y coǰ wždy fìę zemną ftá-//niė miłoścìwy Jezu?) 143₁₄ Relacja między zdaniami z vienok(ig) a zdaniami z nimi synonimicznymi, zawierającymi bat albo jednak, nie jest jasna. Wybór jednego lub drugiego spójnika mógł być uwarunkowany różnymi wyrazami łączącymi w oryginale. TABELA 11. UŻYCIE WYRAZU ŁĄCZĄCEGO vienok(ig) W DK Wyraz łączący K TB Razem vienok(ig) 3 3 12. WNIOSKI Zdania złożone współrzędnie w zbadanych dziełach Daukšy (zob. tabelę 12) pod względem głównych cech odpowiadają zdaniom współczesnego języka standardowego. Związek relacji znaczeniowych wyrażanych za ich pomocą ze spójnikami zdaniowymi przedstawiono w tabeli 13. Spośród wyraźniejszych różnic w wyrażaniu stosunków współrzędnych w dziełach Daukšy i we współczesnym języku standardowym należy wymienić następujące: 1. Zdania ze spójnikiem ir, podobnie jak we współczesnym języku standardowym, zazwyczaj wyrażają najogólniejsze stosunki PORÓWNAWCZE między członami, niekiedy także PRZECIWSTAWNE i inne. W oryginale odpowiadają im nie tylko zdania ze spójnikiem y, lecz także zdania ze spójnikiem a. Te ostatnie stanowią aż 30 procent wszystkich przypadków, w których litewskie przykłady mają w oryginale odpowiedniki spójnikowe. Dominującymi relacjami znaczeniowymi między członami w zdaniach ze spójnikiem o są relacje PORÓWNAWCZE, a nieco rzadziej — PRZECIWSTAWNE. Relacje te są charakterystyczne dla zdań Daukšy i współczesnego języka ze spójnikiem ir. W oryginale zdaniom ze spójnikiem o odpowiadają zdania ze spójnikiem a. Porównanie przekładu z oryginałem ukazuje różnice między ówczesnymi zdaniami złożonymi w języku polskim i litewskim, wyrażającymi PORÓWNAWCZE relacje między członami: dla polskich zdań ze spójnikiem a wyrażanie tych relacji było znacznie bardziej typowe (por. Klemensiewicz e. a., 1955: 450, 471, 507) niż dla odpowiadających im litewskich zdań ze spójnikiem o. 2. Dla języka zbadanych dzieł Daukšy, bardziej niż dla współczesnego języka standardowego, charakterystyczne jest wyrażanie relacji znaczeniowych lub ich odcieni za pomocą postpozycyjnych wyrazów posiłkowych dołączanych do spójników (por. Piročkinas 1964c: 81, 85, 98). Na przykład zdania z wyrazami łączącymi ir dabar, ir vėl, ir labiau wyrażają relacje PORÓWNAWCZE lub PRZECIWSTAWNE. Relacje PRZYCZYNOWE wyrażane są zdaniami z wyrazami łączącymi ir tod(r)in, ir taip; USTĘPCZE — z ir vėl atpenč; DODATKOWE — z ir tai. Ustalenie charakteru relacji znaczeniowych 90 | ARTŪRAS JUDŽENTIS, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ między członami ułatwia porównanie przekładu z oryginałem — postpozycyjne wyrazy posiłkowe w przekładzie mają w nim zazwyczaj dokładne odpowiedniki. Mimo to użycie postpozycji nie zawsze zależy od oryginału, co wskazuje, że było ono charakterystyczne także dla ówczesnej litewskiej mowy potocznej. 3. W przekładach Daukšy widoczna jest większa niż obecnie polifunkcyjność wyrazów posiłkowych. Często ten sam wyraz może pełnić funkcję przysłówka lub partykuły, być częścią spójnika złożonego albo korelatywnego, a także samodzielnie pełnić rolę wyrazu łączącego. 4. W zbadanych dziełach wyrazy postpozycyjne stosunkowo często występują nie na drugim, lecz na trzecim, a nawet czwartym miejscu w członie (por. Hermann 1926). Takie ich użycie zazwyczaj zależy od oryginału, jednak nie we wszystkich przypadkach, dlatego trudno je wyjaśnić wyłącznie wpływem języka polskiego. Zdania złożone współrzędnie w Kathechismo ir Trumpo Budo różnią się częściowo pod względem zasobu wyrazów łączących: jednak oraz vienok(ig) występują tylko w tym drugim dziele. TABELA 12. M. DAUKŠY ŁĄCZNIKI ZDAŃ ZŁOŻONYCH W KATECHIZMIE I KRÓTKIM SPOSOBIE Wyrazy łączące K TB Razem Z arba 6 3 9 Z bat 16 18 34 Z ir 113 119 232 Z nei 8 7 15 Z o 23 38 61 tčiau 1 1 tad(a(g)) 3 7 10 tai yra 1 1 2 teip jog 1 1 2 todrin(ag) 2 5 7 vienok(ig) 3 3 Razem 173 203 376 Daukšos Katekizmo sudėtiniai sakiniai | 91 TABELA 13. ZWIĄZKI ZNACZENIOWE MIĘDZY CZŁONAMI WYRAŻANE ZDANIAMI ZŁOŻONYMI WSPÓŁRZĘDNIE ZŁOŻONYMI M. DAUKŠY W KATECHIZMIE I KRÓTKIM SPOSOBIE Zależności znaczeniowe Wyrazy łączące Łączne Przeciwstawne Rozłączne Wyjątkowe Doprecyzowujące Przyczynowe Warunkowe Przyzwalające Dopowiedzeniowe Z lub ++ Z lecz + ++ + Z i ++ + + + + Z ani ++ + Z o ++ + + + jednak ++ zatem(g) ++ + to jest ++ tak że ++ dlatego(g) ++ jednak(ig) ++ + LITERATŪRA Ambrazas, V. 1972: Lietuvių kalbos prijungiamųjų sakinių struktūriniai tipai. Baltistica 8 (1), 23–48. Ambrazas, V. 1977: Lietuvių kalbos istorinės sintaksės metodo problema. LTSR MA darbai A 4 (61), 139–154. Ambrazas, V. 1982: Žodžių tvarka ir baltų kalbų sakinio tipo rekonstrukcija. Baltistica 18 (2), 100–118. Ambrazas, V. 1986: Lietuvių kalbos sakinio sintaksinės ir semantinės struktūros vienetai. Lietuvių kalbotyros klausimai 25, 4–44. Ambrazas, V., red. 1994: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Balkevičius, J. 1963: Dabartinės lietuvių kalbos sintaksė, Vilnius: Mintis. Hermann, E. 1926: Litauische Studien. Eine historische Untersuchung schwachbetonter Wörter im Litauischen, Berlin: Weidmannsche Buchhandlung. Klemensiewicz, Z., Lehr-Splawiński, T., Urbańczyk, S. 1955: Gramatyka historyczna języka polskiego, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Michelini, G. 2001: Itališkas Ledesmos Katechismo Dottrina Christiana: Daukšos panaudoto lenkiško teksto šaltinis. Acta Linguistica Lithuanica 44, 227–250. 92 | ARTŪRAS JUDŽENTIS, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ PALIONIS, J. 1967: Lietuvių literatūrinė kalba XVI–XVII a., Vilnius: Mintis. PALIONIS, J. 1995: Pratarmė; 1595 metų Katekizmas ir jo leidimai. Mikalojus Daukšos 1595 metų Katekizmas. Parengė Vida Jakštienė ir Jonas Palionis, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 7–8; 15–39. PIROČKINAS, A. 1964a: Keli ypatingesni sudėtinių sakinių tipai. Kalbotyra 10, 109–113. PIROČKINAS, A. 1964b: Место присоединения среди других видов синтаксической связи. Kalbotyra 10, 157–165. PIROČKINAS, A. 1964c: Sujungiamųjų sakinių su jungtukais ir, o, bet loginiai–semantiniai santykiai. Kalbotyra 10, 77–107. ULVYDAS, K., red. 1976: Lietuvių kalbos gramatika 3. Sintaksė, Vilnius: Mokslas. Gauta 2001 07 20 Artūras Judžentis Lietuvių kalbos institutas Antakalnio g. 6, 2055 Vilnius, Lietuva [email protected] Jūratė Pajėdienė Lietuvių kalbos institutas Antakalnio g. 6, 2055 Vilnius, Lietuva [email protected]